Czeski Cieszyn

	Czeski Cieszyn; Český Těšín
	; Ratusz w Czeskim Cieszynie
Herb Czeskiego Cieszyna	Flaga Czeskiego Cieszyna
Państwo	Czechy
Kraj	morawsko-śląski
Powiat	Karwina
Data założenia	1920
Burmistrz	Vít Slováček
Powierzchnia	33,8 km²
Wysokość	270 m n.p.m.
Populacja (2006); • liczba ludności; • gęstość	; 25 780; 762,5 os./km²
Kod pocztowy	737 01
Podział miasta	7 dzielnic
	Położenie na mapie kraju morawsko-śląskiego ; Czeski Cieszyn
	Położenie na mapie Czech ; Czeski Cieszyn
	49°44′45″N 18°37′28″E / 49.745833333333, 18.624444444444Na mapach: 49°44′45″N 18°37′28″E / 49.745833333333, 18.624444444444
	Multimedia w Wikimedia Commons
	Strona internetowa

Czeski Cieszyn (czes. Český Těšín, niem. Tschechisch Teschen) – miasto we wschodniej części Czech, w kraju morawsko-śląskim, siedziba gminy z rozszerzonymi uprawnieniami. Leży na Pogórzu Śląskim, nad Olzą. Współczesne administracyjne pojęcie „miasto Cieszyn” odnosi się do lewobrzeżnej części, stanowiącego pod względem przestrzennym i społecznym jedną całość, ośrodka miejskiego, którego część prawobrzeżna należy do Polski i nosi oficjalną nazwę „Cieszyn”.

Dzieje Cieszyna sięgają IX wieku. Od roku 1290 do 1918 był on centrum, rządzonego w swej historii przez Piastów i Habsburgów, księstwa cieszyńskiego, stając się w epoce nowożytnej jednym z najważniejszych miast Śląska. Za spadkobiercę wielowiekowej historii uważana jest polska część miasta, powszechnie więc dzieje Czeskiego Cieszyna liczy się od lipca 1920. Wtedy to doszło do podziału miasta między Polskę i Czechosłowację, będącego wynikiem dwuletniego sporu terytorialnego między tymi dwoma powstałymi na gruzach monarchii austro-węgierskiej państwami. Jądrem Czeskiego Cieszyna jest historyczne przedmieście Saska Kępa; założone zostało przez księcia Alberta Sasko-Cieszyńskiego w roku 1794, rozwinęło się jednak dopiero po budowie w 1869 roku dworca kolejowego.

Większość cieszyńskich zabytków, skupionych na obszarze Starego Miasta, znajduje się obecnie w polskiej części miasta. Na lewym brzegu Olzy dominuje zabudowa XIX-wieczna (historyzm i secesja) oraz międzywojenna (modernizm). Ta druga pochodzi z czasów planowej rozbudowy Czeskiego Cieszyna, przyczyną której był brak po czechosłowackiej stronie potrzebnych do funkcjonowania miasta obiektów publicznych, szkół itp.

Czeski Cieszyn jest miastem wielonarodowym. W 2001 roku 74,6% mieszkańców zadeklarowało narodowość czeską, 16,1% polską, a 4,4% słowacką. Część ludności ma mieszaną tożsamość narodową, czasem wynikiem tego jest deklaracja narodowości śląskiej (390 osób w 2001). W ostatnich latach notowany jest również wzrost liczby imigrantów, przede wszystkim z Wietnamu, którzy wpisali się już w krajobraz miasta. Charakterystyczna jest również różnorodność religijna z rzymskim katolicyzmem (33,7% w 2001) i luteranizmem (20,8% w 2001) jako dominującymi.

Według danych z marca 2011 Czeski Cieszyn liczy 25 234 mieszkańców, jego powierzchnia wynosi natomiast 34 km². Wspólnie obie części miasta zamieszkiwane są przez 60,5 tys. osób i zajmują 63 km².

Ludność [edytuj]

Czeska i polska nazwa ulicy w Czeskim Cieszynie

W latach 1869-2001^[1]:

Rok	1869	1880	1890	1900	1910	1921	1930	1950	1961	1970	1980	1991	2001
Liczba ludności	2277	3908	4903	6902	8896	10366	13095	12985	14435	18549	22155	27721	26429

Według czeskiego spisu z 2001 w Czeskim Cieszynie mieszkało 26 429 osób, z czego 19 716 (74,6%) było narodowości czeskiej, 4257 (16,1%) polskiej, 1155 (4,4%) słowackiej, 390 (1,5%) śląskiej, 219 (0,8%) morawskiej, 69 (0,3%) niemieckiej, 23 wietnamskiej, 22 romskiej i 5 ukraińskiej. Osoby wierzące stanowiły 56,2% populacji (14 860 os.), z czego katolicy 60%, 8916 osób.^[2]

Historia [edytuj]

Czeski Cieszyn powstał w 1920 roku w wyniku podziału dawnego Księstwa Cieszyńskiego pomiędzy Polskę i Czechosłowację. Ustalona wtedy granica przebiegała przez miasto Cieszyn wzdłuż rzeki Olzy, dzieląc miasto na dwie części. Wsześniej obszar obecnego Czeskiego Cieszyna stanowiły przedmieścia Cieszyna położone na lewym brzegu Olzy, za tzw. Bramą Wodną i Długim Mostem, o rozproszonej zabudowie i rządzone na prawie książęcym (kameralnym). Najstarszym z nich był Brandys (niem. Brandeis)^[3]. W pierwszej połowie XVIII wieku obszar Brandysa położony nabliżej zamku książęcego zaczęto nazywać Kamieńcem (niem. Steinplatz)^[4]. W 1794 na zlecenie księcia Alberta Sasko-Cieszyńskiego na Kamieńcu założono nowe przedmieście kameralne Saską Kępę (niem. Sachsenberg), na którym wzdłuż drogi od mostu założono 32 warsztaty sukiennicze^[5]. W połowie XIX wieku poprowadzono tędy Kolej Koszycko-Bogumińską, później także Kolej Miast Śląskich i Galicyjskich z Frydku przez Cieszyn i Bielsko do Kalwarii. Zbudowano okazały dworzec kolejowy, który do 1920 roku był głównym dworcem miasta Cieszyna. Od 1911 roku do dworca dojeżdżał tramwaj z historycznej części miasta (zob. Tramwaje w Cieszynie).

Według austriackiego spisu ludności z 1900 Brandys, Kamieniec oraz Saska Kępa miały razem 5044 mieszkańców (27,1% populacji Cieszyna) zamieszkałych w 269 budynkach (27,5% budynków w mieście)^[6]. Natomiast według spisu z 1910 Brandys, Kamieniec i Saska Kępa miały łączną powierzchnię 265 hektarów (39,6% powierzchni Cieszyna) zamieszkałych przez 6837 osób (30,4% populacji Cieszyna) w 380 budynkach (30,9% budynków w mieście), co dawało gęstość zaludnienia równą 2580 os./km², z czego 6524 było zameldowanych na stałe, 4167 (60,9%) było niemiecko-, 2195 (32,1%) polsko-, 160 (2,3%) czeskojęzycznymi a 2 osoby posługiwały się innym językiem, 4431 (64,8%) było katolikami, 1678 (24,5%) ewangelikami, 19 (0,3%) kalwinistami, 700 (10,2%) wyznawcami judaizmu a 9 osób było innej religii lub wyznania^[7].

Podział miasta spowodował spadek znaczenia Cieszyna w regionie i zahamowanie jego rozwoju. Polska część miasta utraciła ważne połączenie kolejowe i wiele zakładów przemysłowych, natomiast Czeski Cieszyn został odcięty od swojego historycznego centrum, urzędów i placówek oświatowych. Sfałszowany czechosłowacki spis ludności przeprowadzony kilka miesięcy po podziale Zaolzia z 1921 roku przedstawiał diametralnie odmienne zestawienie narodowościowe niż to miało miejsce przed objęciem w jurysdykcję tego obszaru przez władze czeskie^[8] , spośród 8068 mieszkańców zamieszkałych w 420 domach, Niemców miało być 3406, Czechów 2427, Żydów 674, a Polaków 526^[9]. W latach 20. rozpoczęto budowę "nowego" centrum Czeskiego Cieszyna, w tym rynku z ratuszem.

W roku 1930 w mieście działało 20 firm budowlanych^[10].

Dla rozwoju miasta w okresie międzywojennym spore zasługi miał ówczesny burmistrz Józef Kożdoń^[11].

W październiku 1938 roku Czeski Cieszyn został zajęty przez wojska polskie w trakcie aneksji Zaolzia i włączony do miasta Cieszyna jako Cieszyn Zachodni. W okresie II wojny światowej w dzielnicy Konteszyniec działał obóz jeniecki Stalag VIII D. Po 1945 roku powrócił ponowny podział miasta i odrębność Czeskiego Cieszyna. Obszar terytorialny Czeskiego Cieszyna został powiększony najpierw o Sibicę w 1947, następnie w 1960 o Żuków Dolny a w 1975 o Żuków Górny, Mistrzowice (w tym Mosty i Koniaków) i Stanisłowice. Mosty na Olzie, dzielącej miasto na dwie części, stały się najważniejszym przejściem granicznym pomiędzy Polską i Czechosłowacją. W latach 80. otwarto nowe przejście graniczne na peryferiach miasta, które odciążyło ruch w centrum. Od 1990 roku nawiązano ścisłą współpracę z Cieszynem na gruncie kulturalnym - jedną z pierwszych inicjatyw w tym zakresie był Międzynarodowy Festiwal Teatralny "Na granicy", od czasu przystąpienia Czech i Polski do UE noszący nazwę "Bez granic".

Budynek PZKO w Czeskim Cieszynie, wcześniej znajdowała się tu jedyna przetrwała w mieście synagoga.

W momencie podziału w Czeskim Cieszynie mieszkało znacznie więcej Polaków niż Czechów, jednak w wyniku napływu ludności z głębi Czech i prowadzonej przez rząd w Pradze intensywnej polityce bohemizacji polskiej ludności stanowi ona dziś tylko ok. 15% mniejszość. Mimo wszystko Czeski Cieszyn pozostaje jednym z najważniejszych ośrodków mniejszości polskiej w Czechach oraz siedzibą większości organizacji polskich w tym kraju.

Podział administracyjny [edytuj]

Czeski Cieszyn podzielony jest na 22 obręby ewidencyjne składających się na 7 części i gmin katastralnych^[12].

Gmina katastralna Czeski Cieszyn ma powierzchnię 738,91 ha^[13], co stanowi jedynie 21,9% powierzchni całej gminy. W 2001 na jej obszarze żyły 22347 osoby^[1] (84,6% populacji, gęstość 3024,4 os./km²). Obejmuje ona dawne lewobrzeżne przedmieścia Cieszyna (a dawniej niezależne wsie): Brandýs (Brandys), Kamenec (Kamieniec) i Sasovka (Saska Kępa lub Sasówka) a także Svibice (Sibica), do 1920 roku siedziba niezależnej gminy, którą włączono w granice administracyjne Czeskiego Cieszyna w 1947 roku. Położona jest w południowej części gminy katastralnej i na jej obszarze znajduje się największe w mieście osiedle z wielkiej płyty.

Galeria [edytuj]

Czeski Cieszyn
Dworzec kolejowy w Czeskim Cieszynie
Cmentarz w Czeskim Cieszynie
Cmentarz w Czeskim Cieszynie
"Zapomniana Historia". Fragment zniszczonego nagrobka. Opuszczony cmentarz żydowski w Czeskim Cieszynie.
Opuszczony cmentarz żydowski w Czeskim Cieszynie
Opuszczony cmentarz żydowski w Czeskim Cieszynie
Fragment opuszczonego cmentarza żydowskiego w Czeskim Cieszynie
Pomnik upamiętniający jeńców obozu Stalag VIII D w Czeskim Cieszynie
Zima w Czeskim Cieszynie
Zima w Czeskim Cieszynie
Zima w Czeskim Cieszynie. Olza widziana z czeskiej strony.