Dziobak

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Dziobak
Ornithorhynchus anatinus[1]
(Shaw, 1799)
Dziobak
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ssaki
Podgromada ssaki jajorodne
Rząd stekowce
Rodzina dziobakowate
Rodzaj Ornithorhynchus
Gatunek dziobak
Synonimy
  • Ornithorhynchus brevirostris Ogilby, 1832[2]
  • Ornithorhynchus crispus Macgillivray, 1827[2]
  • Ornithorhynchus fuscus Péron, 1807[2]
  • Ornithorhynchus laevis Macgillivray, 1827[2]
  • Ornithorhynchus novaehollandiae Lacépède, 1800[2]
  • Ornithorhynchus paradoxus Blumenbach, 1800[2]
  • Ornithorhynchus phoxinus Thomas, 1923[2]
  • Ornithorhynchus rufus Péron, 1807[2]
  • Ornithorhynchus triton Thomas, 1923[2]
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania
Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Dziobak (Ornithorhynchus anatinus) − prowadzący częściowo wodny tryb życia endemiczny dla wschodnich stanów Australii (w tym Tasmanii) gatunek ssaka z grupy stekowców, jedynych członków tej gromady (poza kolczatkami) składających jaja. Jest ostatnim istniejącym do dziś przedstawicielem swego rodzaju i rodziny, choć znaleziono skamieniałości licznych przedstawicieli tych taksonów.

Posiada wiele nietypowych cech. Składa jaja, wydziela jad, posiada kaczy dziób, ogon bobra, futro wydry. Ujrzawszy go po raz pierwszy, europejscy przyrodnicy byli bardzo zdezorientowani, niektórzy sądzili nawet, że mają do czynienia z dobrze spreparowanym oszustwem. Należy do kilku jadowitych ssaków. Samiec posiada na tylnych łapach ostrogi wydzielające jad zdolny wywołać silny ból u człowieka. Unikatowe cechy dziobaka czynią go ważnym obiektem badań biologii ewolucyjnej i czynią zeń ikonę Australii. Wybierano go jako maskotkę imprez narodowych, przedstawia go też rewers australijskiej dwudziestocentówki. Stanowi także zwierzęcy symbol Nowej Południowej Walii[4].

Do wczesnego XX wieku polowano na niego dla futra, obecnie podlega ochronie w całym zasięgu swego występowania. Choć programy rozmnażania w niewoli odniosły bardzo ograniczony sukces, a dziobak jest wrażliwy na zanieczyszczenie środowiska, nie jest bezpośrednio zagrożony wyginięciem.

Spis treści

Taksonomia i etymologia [edytuj]

Gdy Europejczycy pierwszy raz napotkali dziobaka w 1798, kapitan John Hunter, drugi gubernator Nowej Południowej Walii, wysłał do Wielkiej Brytanii futro i szkic[5]. Brytyjscy naukowcy z początku nie uwierzyli w autentyczność okazu[6]. George Shaw, który sporządził pierwszy opis zwierzęcia z Naturalist's Miscellany w 1799, twierdził, że było niemożliwym nie oddać się zwątpieniu w jego prawdziwość, a Robert Knox wierzył, że może być spreparowany przez pewnego azjatyckiego taksydermistę[6]. Sądzono, że ktoś przyszył kaczy dziób do ciała zwierzęcia przypominającego bobra. Shaw wziął ze sobą nawet parę nożyczek do wysuszonej skóry, by szukać szwów[7].

Angielska nazwa "platypus" pochodzi od łacińskiej, która źródłosłów czerpie z kolei z greki − od słów πλατύς ("platys" − płaski, szeroki) i πους ("pous" − stopa). Tłumaczy się ją więc jako "płaskostopy"[8]. Shaw przypisał zwierzę takiemu rodzajowi po opisaniu go, ale szybko okazało się, że nazwa została wcześniej użyta dla chrząszcza z rodziny ryjkowcowatych (rodzaj Platypus)[9]. Zwierzę zostało niezależnie opisane jako Ornithorhynchus paradoxus przez Johanna Blumenbacha w 1800 (dzięki okazowi danemu mu przez sir Josepha Banksa)[10] i zgodnie z regułami pierwszeństwa w nazewnictwie Ornithorhynchus anatinus stał się oficjalną naukową nazwą zwierzęcia[9]. Pochodzi ona od wyrazu ορνιθόρυνχος ("ornithorhynkhos"), oznaczającego dosłownie po grecku "ptasi pysk", i od łacińskiego przymiotnika anatinus, odnoszącego się do kaczki.

Morfologia [edytuj]

Ciało i szeroki, płaski ogon dziobaka pokrywa gęste brązowe futro stanowiące warstwę izolacyjną pomagającą utrzymać ciepło[7][9]. Ogon magazynuje energię w postaci tłuszczu (podobna adaptacja występuje u takich zwierząt, jak np. diabeł tasmański[11] czy pewna rasa owiec). Stworzenie posiada błonę pławną na stopach i duży, gumowaty dziób. Cechy te wydają się bliższe kaczce, niż któremukolwiek ze znanych ssaków. Błona pławna jest większa na przednich łapach i tworzy kierujące się w tył fałdy, gdy zwierzę idzie po lądzie[9]. W przeciwieństwie do dziobów ptasich, w których część górna i dolna są oddzielne, a pomiędzy nimi znajduje się otwór prowadzący do jamy gębowej, pysk dziobaka stanowi organ zmysłowy, a usta leżą poniżej niego. Nozdrza sytuują się na grzbietowej powierzchni dzioba, oczy i uszy zaś w rowku z tyłu od nich, podczas pływania rowek ulega zamknięciu[9]. Słyszano warczenie zaniepokojonych dziobaków, u osobników w niewoli zanotowano repertuar innych dźwięków[7].

Kolorowa ilustracja przedstawiająca dziobaki, 1863

Masa ciała waha się od 0,7 do 2,4 kg, przy czym samce osiągają średnio 50 cm, samice zaś 43 cm całkowitej długości ciała[9]. Obserwuje się trwałe regionalne różnice w średniej wielkości zwierzęcia, nie podlegają one jednak żadnej regule związanej z klimatem i mogą być powodowane innymi czynnikami środowiskowymi, jak drapieżnictwo czy obecność ludzi[12].

Temperatura ciała dziobaka wynosi około 32 °C, czym różni się on od większości łożyskowców osiągających zwykle 37 °C[13]. Badacze sugerują, że jest to stopniowa adaptacja do srogich warunków środowiskowych małej części przetrwałych do dziś stekowców, a nie ich ogólna cecha[14][15].

Dziobak posiada za młodu trójguzkowe trzonowce, tracone przed lub niedługo po opuszczeniu nory, w której przyszedł na świat[16][17]. Dorosłe osobniki posiadają w ich miejsce silnie skeratynizowane opuszki[9]. Szczęka dziobaka ma odmienną, niż u większości innych saków, budowę, inny jest mięsień otwierający szczęki[9]. Jak u wszystkich właściwych ssaków, kosteczki słuchowe ucha wewnętrznego uległy pełnemu włączeniu w czaszkę, nie leżą już w szczękach, jak u cynodontów i innych "przedssaczych" synapsydów. Jednak ujście zewnętrzne kanału słuchowego leży u podstawy szczęki[9]. O. anatinus posiada też dodatkowe kości w obręczy barkowej, jak międzyobojczykowa, nie spotykana u innych ssaków[9]. Chodzi w sposób właściwy gadom, jego nogi leżą po bokach tułowia, a nie pod nim[9]. Idąc na lądzie, opiera się na nasadach kości palców, chroniąc błonę pławną pomiędzy nimi[18].

Jad [edytuj]

Information icon.svg Osobny artykuł: Jad dziobaka.
Ostroga kości piętowej na tylnej łapie samca dziobaka wydziela jad.

Zarówno samce, jak i samice rodzą się z ostrogami u kostek, jednakże tylko u tych pierwszych produkowany jest jad[19][20][21], złożony głównie z białek przypominających defenzyny (DLP). 3 z nich są unikatowe dla dziobaka[22]. Defenzyny produkuje układ immunologiczny stekowca. Wystarczająco silny dla zabicia zwierzęcia wielkości psa, jad nie jest śmiertelny dla człowieka, ale wywołuje rozdzierający ból, uniemożliwiający ugodzonemu normalne wykonywanie czynności[22][23]. Wokół rany szybko rozwija się obrzęk stopniowo rozprzestrzeniający się wzdłuż kończyny. Wedle opisów przypadków i dowodów anegdotycznych rozwija się długo trwająca hiperalgezja (przeczulica), niemijająca w ciągu dni lub nawet miesięcy[24][25]. Jad produkują goleniowe gruczoły samca, będące nerkokształtnymi gruczołami pęcherzykowymi połączonymi z cienkościennym kanałem wyprowadzającym prowadzącym do ostrogi kości piętowej każdej z tylnych łap. Samica, tak jak kolczatkowate, dysponuje tylko szczątkowym zalążkiem ostrogi, która nie rozwija się, zanikając przed końcem pierwszego roku życia. Brakuje jej też funkcjonujących gruczołów goleniowych[9].

Jad wydaje się odgrywać odmienną rolę, niż ten produkowany przez zwierzęta nie należące do ssaków. Nie zagraża on życiu wystawionemu na jego działanie, ale powoduje poważny uszczerbek na jego zdrowiu. Ponieważ wytwarzają go tylko samce i jego produkcja wzrasta podczas sezonu rozrodczego, wysnuto teorię, że służy on jako ofensywna broń dla zapewnienia sobie dominacji podczas tego okresu[22].

Elektrolokacja [edytuj]

Ornithorhynchus anatinus

Stekowce (prócz dziobaka także kolczatkowate) należą do nielicznych (do niedawna były uważane za jedyne) ssaków posługujących się elektrorecepcją: lokalizują one swą zdobycz po części przez detekcję zaburzeń pola elektrycznego generowanego przez skurcze mięśni. Zmysł ten wśród stekowców najlepiej rozwinął się właśnie u dziobaka[26].

Elektroreceptory zlokalizowane są w podłużnych rowkach skóry dzioba, mechanoreceptory natomiast są na nim rozłożone jednolicie. Obszar elektrosensoryczny kory mózgowej zawiera się w obrębie pola czuciowego somatosensorycznego. Niektóre neurony korowe otrzymują pobudzenie pochodzące zarówno z elektroreceptorów, jak i mechanoreceptorów, co wskazuje na bliskie powiązania pomiędzy tymi zmysłami. Oba rodzaje receptorów dzioba dominują w mapie somatotropowej kresomózgowia dziobaka, tak jak ręce w przypadku człowieczka czuciowego w przypadku ludzi[27][28].

Dziobak potrafi ustalić kierunek źródła fal elektrycznych prawdopodobnie przez porównywanie różnic w sile sygnału pomiędzy różnymi receptorami. Wyjaśniałoby to charakterystyczne bok-do boku ruchy głowy zwierzęcia podczas polowania. Konwergencja korowa impulsów z obu zmysłów sugeruje mechanizm oceny odległości potencjalnej zdobyczy; wyznacza ją różnica czasów odebrania obu sygnałów (elektrycznego i mechanicznego)[26].

Podczas żerowania ssak ten nie korzysta ze wzroku ani węchu[29], zamykając oczy, uszy i nozdrza podczas nurkowania[30]. Gdy pływa, ryjąc swym dziobem w dnie strumienia, jego elektroreceptory wykrywają niewielkie prądy elektryczne generowane przez skurcze mięśni potencjalnej ofiary. Umie zatem odróżnić obiekty ożywione od nieożywionych, cały czas pobudzających jego mechanoreceptory[26]. Eksperymenty pokazały, że drapieżnik reagował na imitację krewetki, gdy przepuszczano przez nią niewielki prąd elektryczny[31].

Ekologia i zachowanie [edytuj]

Dziobaka bardzo trudno dostrzec nawet na powierzchni wody
Pływający dziobak
Nurkujący dziobak w Akwarium w Sydney w Australii.

Dziobak wiedzie po części wodny tryb życia. Zamieszkuje niewielkie strumienie i rzeki. Ma szeroki zasięg występowania od zimnych wzgórz Tasmanii i Alp Australijskich do tropikalnych lasów deszczowych wybrzeży Queenslandu, sięgając na północy Półwyspu York[32]. Jego zasięg w głębi lądu nie został tak dobrze poznany. Stekowca tego nie spotyka się w Australii Południowej, nie licząc Wyspy Kangura, gdzie został introdukowany[33]. Nie zamieszkuje już głównej części Basenu Murray–Darling, prawdopodobnie z powodu obniżenia jakości wód na skutek rozległej wycinki drzew i irygacji[34]. Wzdłuż przybrzeżnych systemów rzecznych jego występowania nie można przewidzieć. Wydaje się nieobecny we względnie czystych rzekach, a utrzymuje się w innych znacznie zdegradowanych (np. dolny odcinek Maribyrnonga.[35].

W niewoli ssak dożywa 17 lat. Chwytano osobniki dziko żyjące mające do 11 lat. Śmiertelność dorosłych na wolności wydaje się niska[9]. Na dziobaki polują węże, bobroszczury, waranowate, jastrzębie, sowy i orły. Mniej dziobaków pada prawdopodobnie ofiarą krokodyli[36]. Introdukcja lisa jako drapieżnika polującego na króliki mogła odnieść wpływ na liczbę tych stekowców na stałym lądzie[12]. O. anatinus prowadzi zmierzchowo-nocny tryb życia, ale widuje się także rzadko osobniki aktywne za dnia zwłaszcza przy zachmurzonym niebie[37][38]. Siedlisko tego zwierzęcia to rzeki i strefy przybrzeżne. Te pierwsze zapeniają mu pożywienie, na brzegach natomiast kopie nory, w których wypoczywa lub zajmuje się potomstwem[38]. Jego terytorium może liczyć 7 km, przy czym teren zajmowany przez samca pokrywa się z obszarami bytowania 3-4 samic[39].

Zwierzę to świetnie pływa i spędza dużo czasu w wodzie, poszukując pożywienia. Podczas pływania można go odróżnić od innych australijskich ssaków po niewidocznych uszach[40]. W unikalny wśród ssaków sposób porusza się do przodu dzięki naprzemiennym ruchom dwóch przednich stóp. Choć wszystkie 4 łapy wyposażone ma w błonę pławną, tylne trzymane są przy ciele i pomagają w parciu do przodu. Razem z ogonem odgrywają funkcję steru[41]. Gatunek jest stałocieplny, utrzymuje temperaturę swego ciała na poziomie około 32 °C (mniejszej, niż u większości saków), nawet żerując w wodzie chłodniejszej, niż 5 °C[9].

Nurkuje zwykle przez około 30 s, choć potrafi dłużej. Rzadko jednak przekracza limit oddychania bez dostaw tlenu szacowany na 40 s. Pomiędzy nurkowaniami odpoczywa na powierzchni przez 10-20 s[42][43]. Żywi się mięsem. Wśród jego zdobyczy wymienia się pierścienice, larwy owadów, krewetki słodkowodne i rakowate. Ryje w korycie rzecznym swym pyskiem lub łapie pływające ofiary. Wykorzystuje kieszonki policzkowe, by przetransportować zdobycz na powierzchnię, gdzie ją zjada[40]. Potrzebuje dziennie pokarmu o masie równej 1/5 masy swego ciała. By go zdobyć, spędza w poszukiwaniu pożywienia średnio 12 godzin na dobę[42]. Po wyjściu z wody odpoczywa w krótkiej, prostej, owalnej w przekroju norze, położonej prawie zawsze na brzegu niedaleko lustra wody, często ukrytej w plątaninie korzeni[40].

Rozmnażanie [edytuj]

Gdy europejscy przyrodnicy pierwszy raz natknęli się na dziobaka, podzieliła ich kwestia, czy samica składa jaja. Nie potwierdzono jej aż do 1884, gdy W. H. Caldwell został przysłany do Australii, gdzie, po rozległych poszukiwaniach prowadzonych przez asystujący mu zespól 150 aborygenów, udało mu się znaleźć kilka jaj[9][22]. Świadomy wysokich kosztów każdego słowa przesłanego telegrafem Anglia, Caldwell wysłał do Londynu sławną, acz treściwą wiadomość "Stekowce jajorodne, jajo meroblastyczne", co znaczy, że składają one jaja przypominające gadzie, których fragment tylko dzieli się i rozwija.

Gatunek wykazuje pojedynczy okres rozrodczy pomiędzy czerwcem i październikiem. Poszczególne populacje wykazują w tym względzie niewielkie różnice[36]. Historyczne obserwacje, badania metodą oznaczania i ponownego łapania oraz wstępne badania genetyki populacji wskazują na możliwość istnienia w populacji zarówno stałych, jak i migrujących członków i sugeruje poligamię[44]. Samice zdają się osiągać dojrzałość płciową w drugim roku życia. W rozrodzie uczestniczą jeszcze zwierzęta starsze, niż dziewięcioletnie[44].

Poza sezonem rozrodczym dziobak żyje w pojedynczej wykopanej w ziemi norze z wejściem położonym około 30 cm nad poziomem lustra wody. Po parowaniu samica buduje głębszą, lepszej jakości jamę o długości dochodzącej do 20 m, przerywaną odcinkami blokującymi dostęp do dalszej części. Mogą one chronić zwierzęta przed podniesieniem się poziomu wody czy drapieżnikami lub stanowić metodę regulacji wilgotności i temperatury[45]. Samiec nie bierze udziału w opiece nad potomstwem i powraca do swej zwyczajnej nory. Samica zaś wykłada podłoże opadłymi pofałdowanymi mokrymi liśćmi i wypełnia gniazdo na końcu tunelu opadłymi liśćmi i trzciną, tworząc rodzaj posłania. Znosi ten materiał do nory, trzymając go pod zwiniętym ogonem[7].

Samica dziobaka posiada parzysty jajnik, ale tylko jeden narząd z dwojga funkcjonuje[37]. Składa ona 1-3 (zwykle 2) małe, skórzaste jaja przywodzące na myśl gadzie. Ich średnica wynosi około 11 mm. Są bardziej zakrąglone od jaj ptasich[46]. Rozwijają się w macicy przez około 28 dni, a tylko przez 10 dni na zewnątrz organizmu matki. Kontrastuje to ze sposobem rozrodu ptaków − np. u kury jajo spędza 1 dzień w drogach rodnych nioski i 21 dni w środowisku zewnętrznym[37]. Po złożeniu jaj samica owija się wokół nich. Czas inkubacji dzieli się na 3 fazy. W pierwszej embrion nie posiada jeszcze funkcjonujących narządów i korzysta z zasobów zgromadzonych w pęcherzyka żółtkowego zasobów, absorbując żółtko[47]. Podczas drugiej rozwijają się palce, a w ostatniej pojawiają się zęby zarodkowe[48].

Świeżo wyklute młode jest podatne na urazy, ślepe i pozbawione owłosienia. Matka karmi je mlekiem. Posiada gruczoły piersiowe, brakuje jej jednak sutków. W zamian mleko wydostaje się na zewnątrz przez pory w skórze. Na brzuchu karmiącej występują szczeliny, w których się ono gromadzi i z których młode mogą je chłeptać[7][36]. Po wykluciu potomstwo spożywa mleko przez 3-4 miesiące. Podczas inkubacji i odstawiania matka początkowo opuszcza jamę tylko na krótko, by się pożywić. Tworzy wtedy liczne przeszkody w jamie, by utrudnić drapieżnikom dotarcie do młodych. Gdy wraca, przeciskając się przez nie suszy sobie futro, tak że komora lęgowa pozostaje sucha[49]. Po około pięciu tygodniach matka zaczyna spędzać więcej czasu z dala od młodych, które opuszczają norę w wieku czterech miesięcy[36]. Rodzą się co prawda z zębami, ale te wypadają im w bardzo wczesnym wieku, w ich miejscu pozostają zrogowaciałe płytki, którymi ssak miażdży pokarm[50].

Ewolucja [edytuj]

Szkielet dziobaka.

Stekowce znano bardzo słabo i pokutuje jeszcze wiele dziewiętnastowiecznych mitów na ich temat. Wedle takich opinii zwierzęta te miałyby być quasi-gadami lub stworzeniami niższymi[51]. W 1947 William King Gregory wysnuł teorię, wedle której łożyskowce i torbacze mogły zróżnicować się wcześniej, a dopiero później ta druga gałąź podzieliła się na właściwe torbacze i stekowce. Późniejsze badania i odkrycia skamielin podważyły jednak tę teorię[51][52]. W rzeczywistości współczesne stekowce stanowią wczesne odgałęzienie drzewa rodowego ssaków, już po jego powstaniu inna gałąź podzieliła się torbacze i łożyskowce[51][53]. Zegar molekularny i datowanie skamieniałości sugerują rozdział linii dziobaków i kolczatek na 19–48 milionów lat temu[54].

Pokrewieństwo pomiędzy dziobakiem, a grupami innych ssaków[55]


Ornitorynchus anatinus


Tachyglossidae


ssaki żyworodne

Marsupialia


Eutheria



Najstarsze odkryte skamieniałości współczesnego dziobaka datuje się na około 100 000 lat (czwartorzęd). Wymarłe stekowce Teinolophos i Steropodon były z nim blisko spokrewnione[52]. Skamieliny tego drugiego rodzaju odnaleziono w Nowej Południowej Walii. Składają się na nie opalizująca żuchwa z trzema zębami trzonowymi (podczas gdy dorosły dzisiejszy dziobak jest bezzębny). Trzonowce uznano początkowo za trybosfeniczne, co wsparłoby wariację teorii Gregory'ego. Późniejsze badania stwierdziły jednak, że, choć kończyły się trzema guzkami, wyewoluowały niezależnie[16]. Szczątkom przypisuje się wiek 110 milionów lat, co oznacza, że przypominające dziobaki stworzenia żyły już w okresie kredowym. Są to najstarsze skamieliny ssaka znalezione w Australii. Sfosylizowane szczątki Monotrematum sudamericanum, innego krewnego dziobaka, znaleziono w Argentynie. Oznacza to, że stekowce zamieszkiwały superkontynent Gondwanę, gdy tworzyły go Ameryka Południowa i Australia połączone z Antarktydą (do 167 milionów lat temu)[16][56].

Z powodu wczesnego rozejścia się stekowców i ssaków żyworodnych oraz małej ilości przetrwałych do dziś gatunków tej pierwszej grupy dziobak jest częstym obiektem badań biologii ewolucyjnej. W 2004 naukowcy z Australian National University odkryli u niego 10 chromosomów płci zamiast 2 spotykanych u większości innych ssaków. Tak więc samiec cechuje się zestawem heterosomów nie XY, ale XYXYXYXYXY[57]. Pomimo użycia do ich opisu symboli używanych dla ssaków, chromosomy dziobaka bardziej pasują do ptasiego systemu determinacji płci z heterosomami Z i X[58]. Dziobaczy genom obejmuje też zarówno gadzie, jak i ssacze geny związane z zapłodnieniem jaja[59]. Od kiedy wykazano, że nie posiada genu SRY determinującego płeć męską u ssaków, mechanizm determinacji płci pozostaje u tego gatunku niewyjaśniony[60]. Wstępną wersję sekwencji genomu tego stworzenia opublikowało Nature 8 maja 2008, odkrywając zarówno gadzie, jak i ssacze jego elementy, a także 2 geny znajdowane wcześniej jedynie u ptaków, płazów i ryb. Ponad 80% genomu dziobaka wykazuje zgodność ze zsekwencjonowanymi genomami innych ssaków[59].

Status i ochrona [edytuj]

Nie licząc zniknięcia z Australii Południowej, O. anatinus zajmuje z grubsza podobne tereny, jak przed europejskim osadnictwem w Australii. Udokumentowano tylko lokalne zmiany i fragmentację zasięgu wywołane modyfikacjami w środowisku dokonanymi przez człowieka. Jego obecna i przeszła liczebność nie są najlepiej poznane, sądzi się, że ilość osobników obniża się, ale gatunek pozostaje pospolity w większej części swego obecnego zasięgu występowania[38]. W przeszłości organizowano na niego polowania w szerokim zakresie, mające dostarczyć futra. Trwało to do początku XX wieku i objęcia zwierzęcia ochroną w całym państwie w 1905[49]. Jednak do 1950 istniało ryzyko utonięca osobników zaplątanych w sieci rybackie[34]. Gatunek nie wydaje się podlegać bezpośredniemu ryzyku wyginięcia dzięki działaniom ochronnym, ale niekorzystny wpływ może mieć nań degradacja środowiska, w tym budowanie tam, irygacja, zanieczyszczenie, sieci, a także pułapki[3]. IUCN klasyfikuje go jako LC (Least Concern − gatunek najmniejszej troski)[3].

Rysunek przedstawiający dziobaka w książce dla dzieci wydanej w Niemczech w 1798

Na wolności dziobak cierpi zaledwie na kilka znanych chorób. Opinia publiczna Tasmanii niepokoi się potencjalnym rozwojem epizoocji zakażenia grzybem Mucor amphibiorum. Grzybica zwana Mucormycosis atakuje tasmańskie osobniki, a nie zaobserwowano jej dotąd na kontynencie. Zainfekowanie objawia się źle wyglądającymi zmianami skórnymi, a nawet wrzodami na różnych częściach ciała, w tym na plecach, ogonie, łapach. Mucormycosis może spowodować śmierć chorego, która następuje zwykle na skutek infekcji wtórnych lub upośledzenia zdolności termoregulacji czy skutecznego zdobywania pokarmu. The Biodiversity Conservation Branch w Department of Primary Industries and Water współpracuje z NRM północ z Uniwersytetu Tasmańskiego by ustalić dynamikę rozprzestrzeniania się choroby, mechanizm przenoszenia jej na kolejne osobniki i rozprzestrzenienie grzybicy[61]. Do niedawna zasięg introdukowanego lisa ograniczał się do kontynentalnej Australii, ale rośnie ilość dowodów na jego obecność w niewielkiej liczbie na Tasmanii[62].

Większość świata dowiedziała się o dziobaku w 1939, gdy National Geographic Magazine opublikował artykuł o zwierzęciu i wysiłkach podnoszonych w celu zbadania go i utrzymania w niewoli. To ostatnie zadanie sprawia wielkie trudności. W niewoli odchowano zaledwie kilka młodych. Pierwszy sukces osiągnął Rezerwat Healesville w Victorii. Znaczną rolę odegrał w tych pracach David Fleay, założyciel platypussary — symulacji strumienia w zbiorniku w Rezerwacie Healesville. Młode przyszły na świat w 1943. W 1972 znalazł martwe młode w wieku około 50 dni, wyklute prawdopodobnie na wolności w jego David Fleay Wildlife Park w Burleigh Heads w pobliżu Gold Coast w stanie Queensland[63]. Healesville powtórzył swój sukces w 1998 i ponownie w 2000, stosując podobny trik ze strumieniem. Zoo Taronga w Sydney dochowało się bliźniaków w 2003, a rozród udał się znowu w 2006[64].

W kulturze [edytuj]

Od wprowadzenia systemu dziesiętnego do Australii w 1966 wyryty wizerunek dziobaka pojawił się na rewersie monety o nominale 20 centów.

Stekowiec kilka razy służył jako maskotka. Dziobak "Syd" należał do 3 maskotek wybranych na Igrzyska Olimpijskie 2000 w Sydney. Pozostałe 2 to kolczatka i kukabura[65]. Dziobak "Expo Oz" stanowił maskotkę World Expo '88, zorganizowanej w Brisbane[66]. Dziobak Hexley to z kolei maskotka systemu operacyjnego Darwin, Mac OS X firmy Apple Inc.[67].

Platypus Trophy jest nagrodą przyznawaną zwycięzcy rywalizacji pomiędzy drużynami Oregon Ducks i Oregon State Beavers.

Stekowca przedstawiano także w piosenkach, np. "Platypus (I Hate You)" Green Daya i "Platypus" Mr. Bungle'a. Zwierzę stanowi też temat wiersza dla dzieci autorstwa Banjo Patersona[68]. Regularnie pojawia się w programach telewizyjnych dla dzieci, jak Rodzina Dziobaków w Mister Rogers' Neighborhood, "Pepe Pan Dziobak" w Fineaszu i Ferbie lub Ovide z kreskówki Ovide and the Gang[69].

Dziobaka uważa się często żartobliwie za dowód, że Bóg ma poczucie humoru (jak na początku filmu Dogma), często też humorystycznie razem z wielbłądem symbolizuje on coś, co stworzyła komisja. Jego niezwykły wygląd powoduje, że często pojawia się w wielu mediach, zwłaszcza w Australii.

Przypisy

  1. ↑ Ornithorhynchus anatinus w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 Wilson Don E. & Reeder DeeAnn M. (red.) Ornithorhynchus anatinus. w: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3.) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. (ang.) [dostęp 2 sierpnia 2010]
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 Ornithorhynchus anatinus. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  4. ↑ Government of New South Wales: Symbols & Emblems of NSW. 2008. [dostęp 29 grudnia 2008].
  5. ↑ Brian K. Hall. The Paradoxical Platypus. „BioScience”. 49 (3), s. 211–218, 1999-03. American Institute of Biological Sciences. doi:10.2307/1313511. 
  6. ↑ 6,0 6,1 Duck-billed Platypus. Museum of hoaxes. [dostęp 2010-07-21].
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 Platypus facts file. Australian Platypus Conservancy. [dostęp 2006-09-13].
  8. ↑ Greek-English Lexicon, Abridged Edition. Oxford University Press, Oxford, UK, 1980. ISBN 0-19-910207-4.
  9. ↑ 9,00 9,01 9,02 9,03 9,04 9,05 9,06 9,07 9,08 9,09 9,10 9,11 9,12 9,13 9,14 J.R.Grant: Fauna of Australia chap.16 vol.1b. Australian Biological Resources Study (ABRS). [dostęp 2006-09-13].
  10. ↑ Platypus Paradoxes. National Library of Australia, 2001–08. [dostęp 2006-09-14].
  11. ↑ Tasmanian Devil. W: The Australian Museum Complete Book of Australian Mammals. Angus & Robertson, 1983, s. 27–28. ISBN 0-207-14454-0.
  12. ↑ 12,0 12,1 Sarah Munks and Stewart Nicol: Current research on the platypus, Ornithorhynchus anatinus in Tasmania: Abstracts from the 1999 'Tasmanian Platypus WORKSHOP'. University of Tasmania, 1999–05. [dostęp 2006-10-23].
  13. ↑ Thermal Biology of the Platypus. Davidson College, 1999. [dostęp 2006-09-14].
  14. ↑ J.M. Watson and J.A.M. Graves. Monotreme Cell-Cycles and the Evolution of Homeothermy. „Australian Journal of Zoology”. 36 (5), s. 573–584, 1988. CSIRO. doi:10.1071/ZO9880573. 
  15. ↑ T.J. Dawson, T.R. Grant and D. Fanning. Standard Metabolism of Monotremes and the Evolution of Homeothermy. „Australian Journal of Zoology”. 27 (4), s. 511–515, 1979. CSIRO. doi:10.1071/ZO9790511. 
  16. ↑ 16,0 16,1 16,2 Pascual, R., Goin, F.J., Balarino, L., & Udrizar Sauthier, D.E.. New data on the Paleocene monotreme Monotrematum sudamericanum, and the convergent evolution of triangulate molars. „Acta Palaeontologica Polonica”. 47 (3), s. 487–492, 2002. 
  17. ↑ Hugh Race: Living mammals are placentals (eutheria), marsupials, and monotremes. Geowords. [dostęp 2006-09-19].
  18. ↑ Fish FE, Frappell PB, Baudinette RV, MacFarlane PM. of terrestrial locomotion of the platypus Ornithorhynchus anatinus.. „J Exp Biol.”. 204 (4), s. 797-803, 2001. 
  19. ↑ Australian Fauna. Australian Fauna. [dostęp 2010-05-14].
  20. ↑ The University of Sydney. Usyd.edu.au, 2008-05-08. [dostęp 2010-05-14].
  21. ↑ Rainforest Australia. Rainforest Australia. [dostęp 2010-05-14].
  22. ↑ 22,0 22,1 22,2 22,3 Vivienne Baillie Gerritsen. Platypus poison. „Protein Spotlight”, 2002-12. [dostęp 14 września 2006]. 
  23. ↑ Evolution of platypus venom revealed Cosmos, 2007-07-04
  24. ↑ G. M. de Plater, P. J. Milburn and R. L. Martin. Venom From the Platypus, Ornithorhynchus anatinus, Induces a Calcium-Dependent Current in Cultured Dorsal Root Ganglion Cells. „Journal of Neurophysiology”. 85 (3), s. 1340–1345, 2001-03-01. American Physiological Society. PMID 11248005. 
  25. ↑ The venom of the platypus (Ornithorhynchus anatinus). [dostęp 2006-09-13].
  26. ↑ 26,0 26,1 26,2 John D. Pettigrew. 10 lutego 1447.pdf Electroreception in Monotremes. „The Journal of Experimental Biology”, s. 1447–1454, 1999. [dostęp 19 września 2006]. 
  27. ↑ John D. Pettigrew, P R Manger, and S L Fine. The sensory world of the platypus. „Philosophical Transactions of the Royal Society of London”. 353 (353), s. 1199–1210, 1998. doi:10.1098/rstb.1998.0276. PMID 9720115. [dostęp 8 sierpnia 2007]. 
  28. ↑ The Duckbill's Tale. W: Richard Dawkins: The Ancestor's Tale, A Pilgrimage to the Dawn of Life. Boston: Houghton Mifflin Company, 2004. ISBN 0-618-00583-8.
  29. ↑ "Nature Podcast − Transcript of the 8th May edition of the weekly Nature Podcast" nature − International weekly journal of science. Nature, 2008-05-08. [dostęp 2009-05-31].
  30. ↑ Gregory, J.E., Iggo, A., McIntyre, A.K., and Proske, U. "Receptors in the Bill of the Platypus." Journal of Physiology. Vol. 400, 349–366. June 1, 1988. Retrieved 2009-05-31.
  31. ↑ Manning, A, Dawkins, M.S.: An Introduction to Animal Behaviour Fifth Edition. Cambridge University Press, 1998.
  32. ↑ Platypus. Department of Primary Industries and Water, Tasmania, 2006-08-31. [dostęp 2006-10-12].
  33. ↑ Research on Kangaroo Island. University of Adelaide, 2006-07-04. [dostęp 2006-10-23].
  34. ↑ 34,0 34,1 Anthony Scott, Tom Grant: Impacts of water management in the Murray-Darling Basin on the platypus (Ornithorhynchus anatinus) and the water rat (Hydromus chrysogaster). CSIRO Australia, 1997-11. [dostęp 2006-10-23].
  35. ↑ Platypus in Country Areas. Australian Platypus Conservancy. [dostęp 2006-10-23].
  36. ↑ 36,0 36,1 36,2 36,3 Platypus. Environmental Protection Agency/Queensland Parks and Wildlife Service, 2006. [dostęp 2009-07-24].
  37. ↑ 37,0 37,1 37,2 Erica Cromer: Monotreme Reproductive Biology and Behavior. Iowa State University, 2004-04-14. [dostęp 2009-06-18].
  38. ↑ 38,0 38,1 38,2 T.G. Grant and P. D. Temple-Smith. Field Biology of the Platypus (Ornithorhynchus Anatinus): Historical and Current Perspectives. „Philosophical Transactions: Biological Sciences”. 353 (1372), s. 1081–1091, 1998-07-29. The Royal Society. doi:10.1098/rstb.1998.0267. PMID 9720106. 
  39. ↑ J.L. Gardner and M. Serena. Spatial-Organization and Movement Patterns of Adult Male Platypus, Ornithorhynchus-Anatinus (Monotremata, Ornithorhynchidae). „Australian Journal of Zoology”. 43 (1), s. 91–103, 1995. CSIRO. doi:10.1071/ZO9950091. 
  40. ↑ 40,0 40,1 40,2 Platypus. Parks and Wildlife Service Tasmania, 2008-02. [dostęp 2009-06-18].
  41. ↑ F.E. Fish, R.V. Baudinette, P.B. Frappell, and M.P. Sarre. 20 grudnia 2647.pdf Energetics of Swimming by the Platypus Ornithorhynchus Anatinus: Metabolic Effort Associated with Rowing. „The Journal of Experimental Biology”. 200 (20), s. 2647–2652, 1997-07-28. The Company of Biologists Limited. 
  42. ↑ 42,0 42,1 Philip Bethge: Energetics and foraging behaviour of the platypus. University of Tasmania, 2002-04. [dostęp 2009-06-218].
  43. ↑ H. Kruuk. The Diving Behaviour of the Platypus (Ornithorhynchus anatinus) in Waters with Different Trophic Status. „The Journal of Applied Ecology”. 30 (4), s. 592–598, 1993. doi:10.2307/2404239. 
  44. ↑ 44,0 44,1 T.R. Grant, M. Griffiths and R.M.C. Leckie. Aspects of Lactation in the Platypus, Ornithorhynchus anatinus (Monotremata), in Waters of Eastern New South Wales. „Australian Journal of Zoology”. 31 (6), s. 881–889, 1983. 1983. doi:10.1071/ZO9830881. 
  45. ↑ Anna Bess Sorin and Phil Myers: Family Ornithorhynchidae (platypus). University of Michigan Museum of Zoology, 2001. [dostęp 2006-10-24].
  46. ↑ R. L. Hughes and L. S. Hall. Early development and embryology of the platypus. „Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences”. 353 (1372), s. 1101–1114, 1998-07-29. The Royal Society. doi:10.1098/rstb.1998.0269. PMID 9720108. 
  47. ↑ Ockhams Razor. W: The Puzzling Platypus [on-line]. [dostęp 2006-12-02].
  48. ↑ Paul R. Manger, Leslie S. Hall, John D. Pettigrew. The Development of the External Features of the Platypus (Ornithorhynchus Anatinus). „Philosophical Transactions: Biological Sciences”. 353 (1372), s. 1115–1125, 1998-07-29. The Royal Society. doi:10.1098/rstb.1998.0270. PMID 9720109. 
  49. ↑ 49,0 49,1 Egg-laying mammals. Queensland Museum, 2000-11. [dostęp 2009-06-19].
  50. ↑ Piper, Ross (2007), Extraordinary Animals: An Encyclopedia of Curious and Unusual Animals, Greenwood Press ISBN 0-313-33922-8.
  51. ↑ 51,0 51,1 51,2 John A. W. Kirsch and Gregory C. Mayer. The Platypus is not a Rodent: DNA Hybridization, Amniote Phylogeny and the Palimpsest Theory. „Philosophical Transactions: Biological Sciences”. 353 (1372), s. 1221–1237, 1998-07-29. doi:10.1098/rstb.1998.0278. PMID 9720117. 
  52. ↑ 52,0 52,1 O. W. M. Rauhut, T. Martin, E. Ortiz-Jaureguizar and P. Puerta: The first Jurassic mammal from South America. Nature, 2001-12-11. [dostęp 2006-10-24].
  53. ↑ M. Messer, A.S. Weiss, D.C. Shaw and M. Westerman. Evolution of the Monotremes: Phylogenetic Relationship to Marsupials and Eutherians, and Estimation of Divergence Dates Based on ?-Lactalbumin Amino Acid Sequences. „Journal of Mammalian Evolution”. 5 (1), s. 95–105, 1998-03. Springer Netherlands. doi:10.1023/A:1020523120739. 
  54. ↑ Phillips MJ, Bennett TH, Lee MS. (2009). Molecules, morphology, and ecology indicate a recent, amphibious ancestry for echidnas. PNAS. 106:17089–17094. DOI:10.1073/pnas.0904649106
  55. ↑ Lecointre G, Le Guyader H (2006) The Tree of Life: A Phylogenetic Classification. Harvard University Press.
  56. ↑ Tim Folger: A platypus in Patagonia—Ancient life. Discover, 1993-01. [dostęp 2006-10-17].
  57. ↑ Jocelyn Selim: Sex, Ys, and Platypuses. Discover, 2005-04-25. [dostęp 2008-05-07].
  58. ↑ Grützner, F. et al. In the platypus a meiotic chain of ten sex chromosomes shares genes with the bird Z and mammal X chromosomes. Nature 432, 913–917 (2004).
  59. ↑ 59,0 59,1 Warren, Wesley C., Hillier, LW; Marshall Graves, JA; Birney, E; Ponting, CP; Grützner, F; Belov, K; Miller, W; Clarke, L. Genome analysis of the platypus reveals unique signatures of evolution. „Nature”. 453 (7192), s. 175–183, 2008-05-08. doi:10.1038/nature06936. PMID 18464734. 
  60. ↑ Explore the Platypus genome. Ensembl, 2006-11. [dostęp 2007-01-19].
  61. ↑ Platypus Fungal Disease. Department of Primary Industries and Water, Tasmania, 2008-08-29. [dostęp 2008-02-29].
  62. ↑ DPIW − Foxes in Tasmania. Dpiw.tas.gov.au, 2010-05-03. [dostęp 2010-05-14].
  63. ↑ David Fleay's achievements. Queensland Government, 2003-11-23. [dostęp 2006-09-13].
  64. ↑ Platypus. Catalyst, 2003-11-13. [dostęp 2006-09-13].
  65. ↑ A Brief History of the Olympic and Paralympic Mascots. Bejing 2008, 2004-08-05. [dostęp 2012-07-26].
  66. ↑ About World Expo '88. Foundation Expo '88, 1988. [dostęp 2007-12-17].
  67. ↑ The Home of Hexley the Platypus. [dostęp 2006-10-25].
  68. ↑ Banjo Paterson: Old Man Platypus. W: The Animals Noah Forgot [on-line]. Endeavour Press, 1933. [dostęp 2008-09-04].
  69. ↑ Ovide and the Gang. IMDB. [dostęp 2006-10-25].

Bibliografia [edytuj]

  • Augee, Michael L. Platypus. World Book Encyclopedia. 2001 ed.
  • Burrell, Harry The Platypus. Adelaide: Rigby, 1974. ISBN 0-85179-521-8
  • Fleay, David H. Paradoxical Platypus: Hobnobbing with Duckbills. Jacaranda Press, 1980. ISBN 0-7016-1364-5.
  • Grant, Tom The platypus: a unique mammal. Sydney: University of New South Wales Press, 1995. ISBN 0-86840-143-9.
  • Griffiths, Mervyn. The Biology of the Monotremes. Academic Press, 1978.
  • Hutch, Michael and McDade, Melissa C., eds. Grzimek's Animal Life Encyclopedia; Volume 12. Detroit: Gale, 2004.
  • Marshall, Ben "The Amazing Duckbilled Platypus" New York Publishers Inc. 2002 ed
  • Moyal, Ann. Platypus: The Extraordinary Story of How a Curious Creature Baffled the World. Smithsonian Books, 2001. ISBN 1-56098-977-7.
  • Strahan, R. The Mammals of Australia. New South Wales: Reed Books, 1995.
  • Eye of the Storm. Documentary by the Australian Broadcasting Corporation

Źródło „http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Dziobak&oldid=35961056”