Muzeum Historii Żydów Polskich w Warszawie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Muzeum Historii Żydów Polskich
w Warszawie

Museum of the History of Polish Jews in Warsaw
Muzeum Historii Żydów Polskichw Warszawie
Państwo  Polska
Miejscowość Warszawa
Adres ul. Anielewicza 6
Data założenia 2005 (otwarcie 19 kwietnia 2013)
Zakres zbiorów Historia Żydów w Polsce
Dyrektor Dariusz Stola
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
Muzeum Historii Żydów Polskichw Warszawie
Muzeum Historii Żydów Polskich
w Warszawie
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Muzeum Historii Żydów Polskichw Warszawie
Muzeum Historii Żydów Polskich
w Warszawie
Ziemia 52°14′58″N 20°59′34″E/52,249444 20,992778Na mapach: 52°14′58″N 20°59′34″E/52,249444 20,992778
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa muzeum
Wmurowanie aktu erekcyjnego Muzeum Historii Żydów Polskich (26 czerwca 2007)
Gmach muzeum od strony ulicy Lewartowskiego
Rekonstrukcja dachu synagogi w Gwoźdźcu
Sala wystaw czasowych na parterze
Hol główny
Audytorium
Mezuza przy wejściu do muzeum wykonana z połówki cegły pochodzącej z fundamentu nieistniejącego domu przy Nalewki 10/12
Szklane tafle na fasadzie z polskim i hebrajskimi literami występującymi w słowie Polin

Muzeum Historii Żydów Polskich w Warszawie (MHŻP) – muzeum znajdujące się w Śródmieściu Warszawy, na Muranowie. Jest instytucją kultury dokumentującą tysiącletnią historię Żydów w Polsce.

Muzeum powstało w 2005. Jego gmach wzniesiono według projektu fińskiego architekta Rainera Mahlamäkiego w latach 2009–2013 naprzeciwko pomnika Bohaterów Getta.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Utworzenie muzeum[edytuj | edytuj kod]

Koncepcja budowy dużej placówki muzealnej poświęconej historii polskich Żydów narodziła się w 1995. W tym samym roku Urząd Miasta Stołecznego Warszawy przeznaczył na ten cel działkę na Muranowie.

Muzeum zostało utworzone w 2005 przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, samorząd miasta Warszawy oraz Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny, a jego biura zostały ulokowane w tymczasowej siedzibie przy ul. Wareckiej 4/6.

Kontekst miejsca[edytuj | edytuj kod]

Gmach nowego muzeum miał powstać w samym centrum dawnej dzielnicy żydowskiej Warszawy, zwanej Dzielnicą Północną.

W latach 1784–1792 wzniesiono tutaj monumentalny gmach Koszar Artylerii Koronnej, nazywany później Koszarami Wołyńskimi.

Otaczająca gmach część miasta od listopada 1940 aż do końca istnienia warszawskiego getta znajdowała się w granicach dzielnicy zamkniętej. Od sierpnia 1942, po likwidacji tzw. małego getta w wyniku wielkiej akcji wysiedleńczej do Treblinki, w gmachu Koszar Wołyńskich swoją drugą i ostatnią siedzibę warszawski Judenrat. Spalony podczas powstania w getcie warszawskim budynek rozebrano w 1965[1]. W jego miejscu urządzono skwer.

Po wojnie otoczenie gmachu Koszar Wołyńskich stało się głównym miejscem upamiętnienia warszawskiego getta. W 1946 odsłonięto tutaj pierwszy, a w 1948 – drugi Pomnik Bohaterów Getta. W 1988 na placu wokół pomnika dodano kilka bloków Traktu Pamięci Męczeństwa i Walki Żydów oraz zasadzono Drzewo Wspólnej Pamięci. W 1995 przy drzewie odsłonięto pomnik Żegoty.

Konkurs na projekt budynku[edytuj | edytuj kod]

Międzynarodowy konkurs na gmach muzeum był dwuetapowy. W pierwszym, otwartym, etapie spośród 250 nadesłanych zgłoszeń, sąd konkursowy wybrał i zaprosił do przedstawienia swoich projektów 11 architektów i biur architektonicznych z całego świata. Do drugiego etapu konkursu zakwalifikowali się: Daniel Libeskind (Stany Zjednoczone), Peter Eisenman (Stany Zjednoczone), Kengo Kuma (Japonia), Zvi Hecker (Izrael), David Chipperfield (Wielka Brytania), Andrzej Bulanda i Włodzimierz Mucha (Polska), Josep Lluis Mateo (Hiszpania) oraz biura architektoniczne: Lahdelma & Mahlamäki Architects (Finladia), Casanova+Hernandez Architects (Hiszpania), Weinmiller Architekten (Niemcy) oraz polskie Biuro Architektoniczne DDJM[2].

Nowy budynek musiał być funkcjonalny, nowoczesny oraz posiadać rozpoznawalną, charakterystyczną formę, aby mógł stać się jednym z symboli współczesnej Warszawy[3]. Placówka miała być miejscem ukazującym dorobek kultury żydowskiej, jednocześnie gmach nie mógł zdominować pomnika Bohaterów Getta, który miał pozostać punktem odniesienia dla całego otaczającego go terenu[3].

Konkurs rozstrzygnięto w 2005. Pierwszą nagrodę otrzymał fiński zespół Lahdelma & Mahlamäki, a trzy wyróżnienia – Daniel Libeskind, Kengo Kuma oraz Zvi Hecker[3].

Budowa[edytuj | edytuj kod]

We wrześniu 2006 roku w miejscu przeznaczonym na muzeum stanął specjalnie zaprojektowany namiot (nazwany ohelem), w którym odbywały się wystawy i happeningi.

26 czerwca 2007 akt erekcyjny pod budowę muzeum został podpisany przez prezydenta Lecha Kaczyńskiego, ministra kultury Kazimierza Michała Ujazdowskiego, prezydent Warszawy Hannę Gronkiewicz–Waltz, przewodniczącego Stowarzyszenia ŻIH Mariana Turskiego oraz pierwszego darczyńcę Victora Markowicza z USA (któremu towarzyszyli Zygmunt Rolat i Tad Taube). Na akcie erekcyjnym złożyli też podpisy przedstawiciele komitetów z wielu krajów wspierających budowę muzeum, w tym przewodniczący Polskiego Komitetu Wspierania Budowy Muzeum Marcin Święcicki oraz przewodniczący organizacji żydowskich z Polski.

Łączny koszt budowy muzeum wyniósł ok. 320 milionów złotych. Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny, dzięki wsparciu darczyńców z całego świata, przekazało 140 milionów złotych oraz kolejne 17 milionów na programy edukacyjne realizowane przez muzeum. Po 90 mln złotych przekazały: miasto stołeczne Warszawa oraz Ministersto Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Ze środków publicznych finansowana jest także bieżąca działalność placówki. Muzeum wsparły osoby prywatne, przedsiębiorstwa i organizacje z całego świata. Wśród największych darczyńców byli m.in. Zygmunt Rolat i Jan Kulczyk. Budowę wsparły także dwa kraje – Niemcy oraz Norwegia.

Otwarcie[edytuj | edytuj kod]

Budynek został udostępniony publiczności 19 kwietnia 2013[4][5]. To tzw. małe otwarcie było związane z obchodami 70. rocznicy wybuchu powstania w getcie warszawskim[6][7].

Uroczyste otwarcie wystawy głównej ma nastąpić 28 października 2014[8].

Muzeum kierował do 2011 roku Jerzy Halbersztadt, po czym pełniącą obowiązki dyrektora została Agnieszka Rudzińska-Rytel aż do odejścia w czerwcu 2012[9][10]. Od sierpnia 2012 do lutego 2014 obowiązki dyrektora pełnił Andrzej Cudak[10]. Od 1 marca 2014 dyrektorem muzeum jest Dariusz Stola.

Budynek muzeum[edytuj | edytuj kod]

Muzeum zostało zaprojektowane na planie kwadratu w postaci sześcianu o szklanych ścianach. Najbardziej zewnętrzna część zbudowana jest ze szklanych paneli i miedzianej siatki. Panele pokrywają litery hebrajskie i łacińskie układające się w słowo Polin, które jest nawiązaniem do legendy o pierwszych żydowskich osadnikach na ziemiach polskich. Autorką projektu liter jest Klementyna Jankiewicz[11].

Wewnętrzna konstrukcja to stalowe rury powleczone betonem. Hol główny tworzą wysokie, pofalowane ściany. Jego pusta przestrzeń to symbol pęknięcia w historii polskich Żydów. Przypomina swym kształtem wąwóz, co ma być nawiązaniem do przejścia przez Morze Czerwone znane z Księgi Wyjścia. Wejście do gmachu ma kształt hebrajskiej litery taw, na którą zaczynają się m.in. hebrajskie słowa tarbut („kultura”) oraz tewa („arka”

Muzeum obejmuje prawie 13 000 metrów kwadratowych powierzchni użytkowej. Na najniższym poziomie, w podziemiach budynku, znajdować się będzie wystawa główna, poświęcona historii Żydów polskich od średniowiecza do czasów współczesnych. W muzeum mieszczą się także: wielofunkcyjne audytorium na 480 miejsc, sale wystaw czasowych, centrum edukacyjne, centrum informacyjne, przestrzeń dla dzieci, sklep muzealny, a także muzealna restauracja Besamim serwująca dania kuchni żydowskiej.

Wnętrze muzeum utrzymane jest w kolorze piaskowym, co jest nawiązaniem do typowej dla wielu warszawskich budowli kolorystyki. Mimo tego nawiązania, Mahlamäki nie podkreśla skojarzeń z symbolizmem. Ponieważ muzeum ma prezentować całą historię Żydów w Polsce a nie tylko okres okupacji, projektant unikał podobieństwa do już istniejących muzeów Holocaustu (takich jak np. Holocaust Memorial Museum w Waszyngtonie czy muzeum przy Jad Waszem), które mają surową, betonową strukturę. Zgodnie z jego koncepcją, budynek ma prostą zewnętrzną formę wpisaną w otaczający je park. Przeszklenie umożliwia grę świateł[12] jak również doświetla wnętrze, zwłaszcza biurową część budynku znajdującą się od strony ulicy Anielewicza.

Północno-wschodnia część gmachu muzeum została posadowiona na fragmencie ulicy Zamenhofa w jej przedwojennym biegu[13].

W 2008 projekt muzeum otrzymał nagrodę the Chicago Athenaeum International Architecture Award[14].

15 kwietnia 2013 przy wejściu do muzeum została zawieszona mezuza wykonana z połówki cegły wydobytej z fundamentów nieistniejącej kamienicy przy dawnej ulicy Nalewki 10/12. Mezuza została zaprojektowana przez Andrzeja i Macieja Bulandów. Inspiracją dla jej twórców były słowa historyka Hillela Seidmana o proroku Eliaszu, który aby obwieścić przyjście Mesjasza stanie w centrum żydowskiego świata − na rogu Gęsiej i Nalewek w Warszawie[15]. Na cegle wyryto hebrajską literę szin z określenia El Szaddaj („Bóg Wszechmogący”). Mezuza ma przypominać genezę miejsca i podkreślać ciągłość kultury i tradycji żydowskiej w Warszawie. Odsłonięcia mezuzy dokonał naczelny rabin Polski Michael Schudrich[16].

Wystawa główna (od 28 października 2014)[edytuj | edytuj kod]

Wystawa główna, prezentująca tysiąc lat historii polskich Żydów, zostanie udostępniona dla zwiedzających 28 października 2014[8]. Zajmie powierzchnię ok. 4 200 m² na poziomie −1 gmachu muzeum. Jej projekt opracował międzynarodowy zespół 120 historyków i muzealników z Polski, Izraela i Stanów Zjednoczonych pod kierunkiem profesor Barbary Kirshenblatt-Gimblett z New York University. Będzie to interaktywna ekspozycja składająca się z ośmiu tematycznych galerii[17][18]:

  • Las – galeria będzie opowiadać legendę o tym, jak uciekający przed prześladowaniami na zachodzie Europy Żydzi przyszli na tereny obecnej Polski. Miejsce, do którego dotarli, nazwali – jak podpowiedział im głos, który usłyszeli z nieba – Po-lin (pol. tutaj odpoczniesz). W ten sposób Polska na kolejne 1000 lat stała się ich największym europejskim domem.
  • Pierwsze spotkania – galeria średniowieczna, poświęcona pierwszemu żydowskiemu osadnictwu na ziemiach polskich.
  • Paradisus Iudaeorum (pol. Raj dla Żydów) – galeria przedstawi losy Żydów na ziemiach polskich w latach 1505–1648. Okres ten jest uznawany za złoty wiek społeczności żydowskiej w Polsce. Narracja galerii koncentruje się na rozwoju życia intelektualnego i religijnego Żydów, ukształtowaniu się samorządności żydowskiej z Sejmem Czterech Ziem na czele oraz funkcjonowaniu Żydów z gospodarce latyfundialnej. Jednym z najważniejszym elementów tej galerii będzie interaktywna makieta Krakowa i Kazimierza przybliżająca funkcjonowanie tamtejszej żydowskiej gminy.
  • Miasteczko – w tej galerii przedstawione zostaną dzieje polskich Żydów od powstania Chmielnickiego w 1648 do okresu rozbiorów na przykładzie typowego kresowego miasteczka, w którym ludność żydowska stanowiła znaczącą część mieszkańców. Najważniejszym elementem tej galerii będzie unikalna rekonstrukcja dachu i sklepienia drewnianej synagogi z Gwoźdźca na Ukrainie.
  • Wyzwania nowoczesności – w tej części wystawy zostanie zaprezentowany okres zaborów, kiedy Żydzi dzielili los podzielonego pomiędzy Austrię, Prusy i Rosję państwa. Wystawa pokaże m.in. jaką rolę w rewolucji przemysłowej na ziemiach polskich odegrali żydowscy przedsiębiorcy, tacy jak Izrael Kalmanowicz Poznański w Łodzi. Opowie również, jakim zmianom ulegały tradycyjne żydowskie obszary życia i obrzędy, i jak powstawały nowe ruchy społeczne, religijne i polityczne. Okres ten to także pojawienie się nowoczesnego antysemityzmu, któremu polscy Żydzi musieli stawić czoła.
  • Ulica – galeria poświęcona okresowi II Rzeczypospolitej, uważanemu – pomimo wyzwań, przed jakimi stanęło młode państwo – za drugi złoty wiek w historii polskich Żydów. Na graficznej osi czasu zostaną przedstawione najważniejsze wydarzenia polityczne dwudziestolecia międzywojennego, wystawa przybliży również żydowski film, teatr i literaturę.
  • Zagłada – ta galeria ukaże grozę Holocaustu, w wyniku którego śmierć poniosło ok. 90% z 3,3 miliona polskich Żydów. Pokazana zostanie m.in. historia warszawskiego getta, postać Emanuela Ringelbluma oraz Oneg Szabat. Zostaną tutaj także pokazane różne reakcje Polaków na zagładę Żydów.
  • Powojnie – ostatnia galeria przedstawia okres po 1945, kiedy to większość ocalałych z Holocaustu Żydów wyemigrowała z Polski, przede wszystkim z powodu powojennych pogromów oraz antysemickiej nagonki władz PRL w 1968. Ważną datą jest rok 1989, po którym następuje odrodzenie niewielkiej, ale bardzo dynamicznej społeczności żydowskiej w Polsce.

Wystawa zostanie wykonana według projektu firm Event Communications (Wielka Brytania) oraz Nizio Design International (Polska).

Wirtualny Sztetl[edytuj | edytuj kod]

Wirtualny Sztetl jest portalem internetowym poświęconym żydowskiej historii lokalnej, działającym pod patronatem Muzeum. Jego oficjalny start nastąpił 16 czerwca 2009.

Information icon.svg Osobny artykuł: Wirtualny Sztetl.

Portal ma za zadanie pokazanie historii polskich Żydów, którzy przed II wojną światową zamieszkiwali małe miasteczka (jid. sztetl). Wersja angielska umożliwia korzystanie z zasobów portalu rozsianym po całym świecie polskim Żydom i ich potomkom.

Portal jest rozwijany dzięki wysiłkom wielu instytucji, organizacji i osób prywatnych. Źródłem informacji są m.in. portal Polin polin.org.pl, a także portal społeczności lokalnej jewish.org.pl. Wirtualny Sztetl korzysta także z doświadczeń innych projektów internetowych, takich jak izrael.badacz.org i Diapozytyw (Instytut Adama Mickiewicza), współpracuje z Żydowskim Instytutem Historycznym[19].

Otoczenie[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 366. ISBN 83-01-08836-2.
  2. Andrzej Kiciński. Konkurs na projekt Muzeum Historii Żydów Polskich w Warszawie - idea, twórcy, zadanie, wynik. „Muzealnictwo”. 46, s. 77-82, 2005. 
  3. 3,0 3,1 3,2 Andrzej Kiciński. Konkurs na projekt Muzeum Historii Żydów Polskich w Warszawie - idea, twórcy, zadanie, wynik. „Muzealnictwo”. 46, s. 82, 2005. 
  4. Tomasz Urzykowski: Muzeum Żydów z niesamowitymi wystawami (pol.). [dostęp 5 lipca 2012].
  5. Muzeum jak z Biblii prawie gotowe. warszawa.gazeta.pl. [dostęp 23 października 2012].
  6. Dawid Krysztofiński: W sobotę "małe otwarcie" Muzeum Historii Żydów (pol.). TVN Warszawa, 2013-04-19. [dostęp 2013-04-21].
  7. Tomasz Urzykowski: Ćwierć miliona gości przez rok w Muzeum Historii Żydów Polskich. W: "Gazeta Wyborcza" [on-line]. wyborcza.pl, 21 kwietnia 2014. [dostęp 2014-10-01].
  8. 8,0 8,1 Znamy datę otwarcia wystawy Muzeum Historii Żydów Polskich. warszawa.gazeta.pl, 22.01.2014. [dostęp 2014-01-22].
  9. Agnieszka Rudzińska-Rytel nominowana na p.o. dyrektora MHŻP.
  10. 10,0 10,1 Zajmował się Euro 2012, teraz przejmie Muzeum Żydów. warszawa.gazeta.pl. [dostęp 23 października 2012].
  11. Klementyna Jankiewicz: Museum of the History of Polish Jews, in Warsaw.. klementyna.com. [dostęp 2013-10-26].
  12. Dariusz Bartoszewicz, Rainer Mahlamäki. Gmach, który się zmienia ze słońcem i chmurami. „Gazeta Wyborcza – Gazeta Stołeczna”. 92.7822, s. 6-7, 2013-04-19. Agora SA (pol.). 
  13. Paweł E. Weszpiński, Mapa 9. Getto warszawskie. Współczesny układ ulic i ostańce zabudowy według stanu na rok 2013 na tle dawnego planu miasta [w:] Barbara Engelking, Jacek Leociak: Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów, 2013. ISBN 978-83-63444-27-3.
  14. 2008 International Architecture Awards for the Best New Global Design. chi-athenaeum.org, 2008. [dostęp 2013-10-24].
  15. Projekt mezuzy dla Muzeum Historii Żydów Polskich. W: Stowarzyszenie Twórców Grafiki Użytkowej [on-line]. stgu.pl. [dostęp 2013-11-08]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-11-10)]. s. 2.
  16. Jerzy S. Majewski: Mezuza z cegły zawisła na potężnej ścianie muzeum. http://warszawa.gazeta.pl,+15 kwietnia 2013. [dostęp 2013-10-20].
  17. Wystawa główna. W: Muzeum Historii Żydów Polskich [on-line]. http://jewishmuseum.org.pl. [dostęp 2013-11-08].
  18. Muzeum Historii Żydów Polskich. Muzeum odważnych pytań (broszura informacyjna MHŻP). Warszawa: Muzeum Historii Żydów Polskich, 2013.
  19. Wirtualny Sztetl. Muzeum Historii Żydów Polskic. [dostęp 2011-12-17].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]