Siły Powietrzne Islamskiej Republiki Iranu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران
Symbol Sił Powietrznych
Symbol Sił Powietrznych
Państwo Iran
Siły zbrojne Siły Zbrojne Islamskiej Republiki Iranu
Nazwa skrócona IRIAF
Data utworzenia 25 lutego 1925
Znak rozpoznawczy Iriaffin.svg
Najwyższe dowództwa
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Siły Powietrzne Islamskiej Republiki Iranu (pers. نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران; ang. Islamic Republic of Iran Air Force, w skrócie IRIAF) – wojska lotnicze Islamskiej Republiki Iranu, jeden z czterech rodzajów sił zbrojnych (w 2008 wydzielono w nich wojska obrony powietrznej). Brały udział w wojnie z Irakiem od 1980 do 1988, obecnie znane są z wykorzystywania amerykańskich samolotów wyprodukowanych w latach 60. i 70., które nie były od tamtego czasu modernizowane, a są użytkowane pomimo niedostępności części zamiennych, wynikającej z trwającego od 1979 roku embarga po rewolucji islamskiej.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Era imperialna[edytuj | edytuj kod]

Do 1920 roku Iran nie posiadał lotnictwa, starania o zmianę tego stanu podjął nowy dowódca sił zbrojnych, także przyszły premier, a później szach Iranu, Reza Szah Pahlawi. Początkowo o pomoc zwrócono się do USA, które odmówiły dostarczenia samolotów w związku z paktem zawartym po I wojnie światowej. Pierwsze samoloty dostarczyła Republika Weimarska, były to trzy Junkersy F 13 w 1922 roku i dwa Junkersy A 20 rok później; zakup sfinansowano ze społecznej zbiórki. W 1923 roku dołączyły do nich Polikarpow R-1, R-5 i U-1 (produkowane w ZSRR Airco DH.4, Airco DH.9A i Avro 504). W tym samym czasie III Republika Francuska zgodziła się na sprzedaż samolotów Spad 42, Potez VIII, Breguet 14 i Breguet 19. Za symboliczny początek irańskiego lotnictwa wojskowego uznano 25 lutego 1925 roku, tego dnia w Iranie powitano dwa Breguety 19 z namalowanymi flagami państwowymi, przyprowadzone z Francji przez irańskich pilotów. Z pierwszej grupy piętnastu lotników sześciu wyszkolono we Francji, a dziewięciu – w Rosji.

Irańscy piloci w 1933 na tle de Havilland Tiger Moth

W 1929 roku lotniczy departament armii przemianowano na Imperialne Irańskie Siły Powietrznych (IIAF), które dysponowały samolotami ośmiu typów w liczbie 33 sztuk. W następnych latach przed II wojną światową Iran większość samolotów sprowadzał z Wielkiej Brytanii i USA (łącznie 400 maszyn reprezentujących 18 modeli; połowę z tych samolotów wyprodukowały zakłady SHAHBAZ w Iranie), utworzono także osiem baz lotniczych.

W 1941 roku Wielka Brytania i Związek Radziecki, obawiające się że neutralny dotychczas Reza Pahlawi będzie wspierał państwa Osi, dokonały inwazji na Iran. W tym momencie Irańczycy mieli do obrony 24 myśliwce Hawker Fury i 1 Hawker Hurricane, samoloty bombowe: 63 Hawker Audax i 34 Hawker Hind, 3 Airspeed Oxford oraz 75 samolotów szkolnych. Większość z samolotów zniszczyli lub wywieźli Brytyjczycy, do Indii trafiło 10 świeżo dostarczonych myśliwców Curtiss Hawk 75A-9, część z nich znajdowała się jeszcze w skrzyniach.

F-4D w bazie Sziraz w 1974

Po II wojnie światowej IIAF powoli odbudowywał zapasy, władze po abdykacji szacha przejął jego młody syn, Mohammad Reza Pahlawi, który jeszcze za okupacji sowieckiej, ale już jako szach latał w wojsku na samolotach rozpoznawczych. Kraj był pogrążony w kryzysie ekonomicznym, a kontrolowany przez Brytyjczyków przemysł wydobycia ropy nie przynosił krajowi zysków, dopiero jego nacjonalizacja dała szachowi pieniądze na dozbrojenie. Pomocne okazały się Stany Zjednoczone, które potrzebowały Turcji i Iranu jako silnych sojuszników na wypadek wojny z ZSRR, w ramach wojskowego programu pomocowego Military Assistance Program/MAP do Iranu trafiło 60 P-47D Thunderbolt (1948), 34 F-84G Thunderjet (1957), 12 rozpoznawczych RT-33 Shooting Star (1959) i 48 F-86F Sabre (1960). Na początku 1963 roku Iran wysłał do Konga na prośbę ONZ cztery F-86F i 44 osoby personelu, które razem z sześcioma filipińskimi F-86E i 12 szwedzkimi J/S29 wspierały misję ONUC w czasie kryzysu kongijskiego[1]

W 1960 IIAF kupiły za pośrednictwem RFN 90 Canadair CL-13 Sabre Mk 6, które trafiły bezpośrednio do Pakistańskich Sił Powietrznych, którym odmówiono wcześniej ich sprzedaży. W 1962 roku ustalono, że w ramach finansowania przez MAP Iran otrzyma osiem eskadr Northrop F-5 Freedom Fighter dla zastąpienia wykorzystywanej floty dwóch eskadr F-84 i dwóch z F-86. W dwóch partiach w latach 1965-1972 do Iranu dostarczono 127 F-5A/B, formalnie samoloty były własnością rządu USA.

F-14A w oryginalnym pustynnym malowaniu w bazie Sziraz w 1979

Rosnące zyski z eksportu ropy pozwoliły sfinansować w latach 70. duże zakupy uzbrojenia w USA, w tym myśliwce: 32 F-4D (1968-1969), 177 F-4E (1971-1977), 169 F-5E/F (1973-1977) i 80 F-14A (1976-1978, dostarczono 79)[2]. Zamówione w 1974 samoloty F-14 wraz z pakietem części i uzbrojeniem kosztowały 2 mld USD[3], egzemplarz F-14A kosztował około 16 mln USD[4], w tym czasie cena jednostkowa F-4E wynosiła w przybliżeniu 4 mln, a F-5E około 2 mln $. Ze 104 F-5A i 23 F-5B otrzymanych od 1965 większość rozdysponowano dla sojuszników w miarę dostaw F-5E/F, 34 F-5A trafiły w 1973 do lotnictwa Wietnamu Południowego, 30 A i 4 B w 1974 do Jordanii, inne do Grecji, Maroka i Etiopii.[5] Dla zwiększenia zasięgu samolotów nad rozległym terytorium Iranu od 1975 zakupiono pokaźną flotę powietrznych tankowców: 14 Boeing 707 (dla F-4 i F-14) i 3 Boeing 747 (dla F-4). Ostatnim kontraktem na samoloty bojowe z USA było zamówienie z 1976 na 160 sztuk General Dynamics F-16 Fighting Falcon, Iran był ich pierwszym nabywcą spoza NATO.

Od 1968 do Iranu dostarczono 12 RF-5A, które pilotowane przez amerykanów wykonywały loty rozpoznawcze nad terytorium ZSRR. CIA wspólnie z IIAF prowadziły między 1971 a 1978 projekt Dark Gene, ponad 20 RF-4C/E z dodatkowym wyposażeniem elektronicznym i łączonymi załogami latało nad ZSRR na tajne misje szpiegowskie. Podczas znanego incydentu w 1973 roku MiG-21, usiłujący zestrzelić uciekający w strony granicy RF-4C zderzył się z nim powodując śmierć radzieckiego pilota i rozbicie obu samolotów, oficjalnie pojmana załoga, składająca się z irańskiego majora pilota i amerykańskiego pułkownika zgubiła się podczas lotu szkoleniowego. W ramach podobnego projektu Ibex w 1975 jeden z irańskich tankowców Boeing 707 wyposażono w aparaturę rozpoznania radioelektronicznego ELINT w celu zbierania informacji o sowieckich radarach i obronie przeciwlotniczej, także 4 C-130 zmodyfikowano do wykonywania podobnych misji[6].

Między 1974 a 1975 rokiem irańskie F-4D wykonywały na prośbę sułtana Omanu loty przeciwko marksistowskim rebeliantom w prowincji Zufar; jeden F-4D miał zostać przez nich zestrzelony (wg innych źródeł także w 1978 w Omanie latało ok. 10 F-4D/E, a w 1976 zestrzelono RF-4C)[7]. W 1976 roku w zatargu granicznym z Irakiem uzbrojone w AGM-65 Maverick Phantomy zaatakowały irackie pojazdy pancerne. W nocy z 18 na 19 września 1976 roku miało dojść do przechwycenia przez parę irańskich F-4, wysłanych z bazy w Hamadan, jasno świecącego niezidentyfikowanego obiektu latającego na północny zachód od Teheranu (w tym czasie dochodziło do naruszenia północnej granicy Iranu przez sowieckie MiG-25), nie były one w stanie go dogonić, a przy próbie odpalenia pocisku Sidewinder jeden z nich został wciągnięty w walkę manewrową ([1]).

Od 1958 IIAF posiadał zespół akrobacyjny Golden Crown, który wykorzystywał kolejno samoloty F-84, F-86 i F-5. Grupa wzorowała się na stacjonującym w Niemczech, gdzie szkolono też Irańczyków, zespole USAFE Skyblazers. Golden Crown rozwiązano wraz z końcem IIAF, jej twórcę, generała Nadera Jahanbaniego, rozstrzelano w miesiąc po zakończeniu rewolucji.

Islamskie siły powietrzne[edytuj | edytuj kod]

Z powodu wybuchu rewolucji islamskiej w 1979 roku, która obaliła reżim Pahlawiego, nigdy nie dostarczono żadnego z F-16, nowo proklamowana Islamska Republiki Iranu przemianowała IIAF na Siły Powietrzne Islamskiej Republika Iranu (IRIAF) obustronnie zrywając zawarte przez Szacha kontrakty. Iran nigdy nie odzyskał kilku miliardów dolarów za opłacone z góry uzbrojenie, oprócz 160 F-16 były to też cztery niszczyciele rakietowe typu Kidd[8], setki czołgów Chieftain[9], śmigłowce Bell 214ST i CH-47C (kilka dostarczono po uwolnieniu amerykańskich zakładników). Z kraju uciekło wielu wiernych szachowi, a szkolonych wcześniej w USA pilotów, wielu z tych, którzy pozostali uwięziono lub rozstrzelano.

Przed rewolucją Iran posiadał nowoczesne siły zbrojne liczące 400 tysięcy ludzi, oprócz tego zatrudnionych było 48 tysięcy zagranicznych kontraktorów lub doradców, którzy odpowiadali za szkolenie, serwis i organizację, kontrolując też los dostarczonego do Iranu uzbrojenia. Po zmianie władz ewakuowano z kraju wszystkich Amerykanów, miało przy tym dojść do aktów sabotażu, m.in. uszkodzenia systemu naprowadzania w 16 pociskach AIM-54A. Jednocześnie USA zaprzestały dostaw części zamiennych, ale też prasy i biuletynów, przypuszczano wtedy, że bez wsparcia zachodu siły powietrzne będą mogły funkcjonować na dotychczasowym poziomie przez sześć miesięcy, zanim będą zmuszone będą do przymusowego uziemiania maszyn, co było prawdą. Nowe siły zbrojne zredukowano jednocześnie do 240 tysięcy ludzi, w tym personel IRIAF liczył 70 tysięcy, wymagał on zorganizowania na nowo pionów szkolenia, czy remontów. Ponieważ zarówno zachód, jak i ZSRR byli wrogo nastawieni do fundamentalistycznego ustroju Iranu, kraj musiał dążyć do stania się samowystarczalnym w produkcji podstawowych typów uzbrojenia i wyposażenia. Rozsypkę sił zbrojnych i niestabilność wewnętrzną Iranu postanowił wykorzystać Saddam Husajn, który mogąc liczyć na światowe poparcie, chciał uczynić z Iraku regionalne mocarstwo, poprzez zajęcie bogatych irańskich złóż ropy oraz powiększenie swojego skromnego dostępu do Zatoki Perskiej.

Wyposażenie[edytuj | edytuj kod]

Samolot Producent Typ Wersja Liczba sztuk W służbie Uwagi
Samoloty myśliwskie
Iran Air Force Mikoyan-Gurevich MiG-29UB Sharifi.jpg
MiG-29
 ZSRR myśliwiec przewagi powietrznej MiG-29A 9.12B
MiG-29UB
20
7
1991 Jeden samolot utracono. Tuż przed I wojną w Zatoce Perskiej dostarczono 18 MiG-29 i 7 MiG-29UB, w 1991 w Iranie schroniły się 4 irackie MiG-29[10], które wcielono do służby w latach 2007-2012.[11]
Iran Air Force Grumman F-14A Tomcat Sharifi.jpg
Grumman F-14 Tomcat
 Stany Zjednoczone myśliwiec przewagi powietrznej F-14AGR 23 1976 Dostarczono 79, co najmniej 14 utracono[12], ostatni w 2012.
An IRIAF F-4E takeoffs.jpg
McDonnell Douglas F-4 Phantom II
 Stany Zjednoczone samolot myśliwsko-bombowy F-4D
F-4E
RF-4E
5
19
4
1968(D)
1971(E)
Dostarczono 32 F-4D, 177 F-4E i 16 RF-4E, ponad 100 utracono[13]. Brak informacji o dostawach RF-4C, prawdopodobnie pochodziły z zapasów USAF i przemianowano je na RF-4E.
IRIAF Northrop F-5E Tiger II Talebzadeh.jpg
Northrop F-5 Tiger II
 Stany Zjednoczone lekki samolot myśliwsko-bombowy F-5E
F-5F
10
5
1974
2007
Dostarczono 141 F-5E i 28 F-5F, ponad 70 utracono[14].
A HESA Saeqeh of IRIAF.jpg
HESA Saeqeh
 Iran lekki samolot myśliwsko-bombowy 5[15] 2007 Saeqeh to wersja F-5 przebudowana w Iranie.
IRIAF MiG-21 landing.jpg
Chengdu F-7 Airguard
 Chiny myśliwiec przechwytujący F-7M
FT-7
17
4
1986 Kilka dostarczono w 1986, więcej w 1993, ogółem 41 sztuk, ale samoloty nie zdobyły uznania użytkownika.
Mirage F1BQ of IRIAF.jpg
Dassault Mirage F1
 Francja myśliwiec wielozadaniowy F1EQ
F1BQ
2[16]
3[17]
1991 Ex-irackie: 17 Mirage F1EQ i 7 Mirage F1BQ schroniło sie w Iranie, z braku zaplecza wykorzysytywanych tylko kilka, oficjalnie zaprezentowane w 2009, samoloty zachowały oryginalny iracki kamuflaż [2].
Samoloty szturmowe
A IRIAF Su-24 ready to takeoff from THR.jpg
Su-24
 ZSRR samolot bombowy Su-24MK 27 1991 24 ex-irackie Su-24 zatrzymano w Iranie, w 1991 ZSRR dostarczył też 12 Su-24 zamówionych w 1990.
Su-25  ZSRR
 Rosja
samolot bliskiego wsparcia Su-25K/T
Su-25UBK/UBT
(13) 1991 7 ex-irackich Su-25K/UBK zatrzymano w Iranie, w 2006 z Rosji sprowadzono 3 Su-25T i 3 Su-25UBT, wszystkie wykorzystywane przez lotnictwo Strażników Rewolucji.
Samoloty transportowe/powietrzne tankowce
An Irani Boeing 707 ready to performing air to air refueling.jpg
Boeing 707
 Stany Zjednoczone latająca cysterna
VIP
ELINT
B707-3J9C 1
2
1[18]
1975 Dostarczono 15 (14 cystern, 3 w konfiguracji pasażerskiej i 1 w wersji VIP), 6 cystern trafiło do należących do wojska linii lotniczych Saha Air, gdzie są ostatnimi B707 w lotnictwie cywilnym.
Iranian Air Force Boeing 747-200 Sharifi.jpg
Boeing 747
 Stany Zjednoczone latająca cysterna
transportowiec
B747-131(SF)
B747-131(SF)
B747-270
3
2
1
1975 Z 12 B747-100 odkupionych od Trans World Airlines jeden rozbił się w 1976, trzy z nich (5-8103, 5-8105, 5-8107) to latające cysterny[19], samolot numer 5-8101 to piąty wyprodukowany B747 i najstarszy latający Jumbo Jet[20]. Maszyna B747-270 latała dawniej w Iraqi Airways[21].
TC-130H Iran Air Force THR January 2010.jpg
Lockheed C-130 Hercules
 Stany Zjednoczone transportowy
rozpoznawczy
C-130E/H
RC-130H
13
1
1965(E)
1970(H)
Dostarczono 28 C-130E i 32 C-130H, utracono 16, w 1963 USA podarowały Iranowi 4 C-130B.
IlyushinIl76a.jpg
Ił-76
 ZSRR transportowy Ił-76MD 5 1991 Z 15 ex-irackich Ił-76 trzy trafiły do lotnictwa Strażników Rewolucji, z czego jeden rozbił się w 2003 zabijając 302 osoby, w 2009 po kolizji z F-5E rozbił się unikatowy Ił-76 Adnan-1 wczesnego ostrzegania [3], starszy Ił-76 wczesnego ostrzegania Baghdad-1 nie jest używany.
A IRIAF Fokker F27 flying.jpg
Fokker F27
 Holandia transportowy F27-400M 10 1976 Dostarczono 4 F27-600 w 1971 i 15 F27-400M w 1976.
Pilatus PC-6  Szwajcaria wielozadaniowy 10 1983 Dostarczono 15.
IranairforceAn74T.jpg
An-74
 Ukraina transportowy An-74TK-200
An-74T-200
(4)
(7)
1994 lotnictwo Strażników Rewolucji
Xi’an Y-7  Chiny transportowy 2 1998
Iran - Revolutionary Guard Air Force Harbin Y12-II.jpg
Harbin Y-12
 Chiny transportowy Y-12-II (8) 1994 lotnictwo Strażników Rewolucji
SOCATA TB  Francja lekki transportowy TB 20
TB 200
6
6
1996
HESA IrAn-140  Ukraina
 Iran
transportowy  ? 2003
Islamic Republic of Iran Air Force Dassault Falcon 20 at Basle in April 1982.jpg
Dassault Falcon 20
 Francja transport VIP Falcon 20E 5 1976 1 w lotnictwie strażników rewolucji, 2 dawniej w marynarce wojennej.
Dassault Falcon 50  Francja transport VIP 3 1977
A IRIAF Lockheed JetStar.jpg
Lockheed JetStar
 Stany Zjednoczone transport VIP JetStar 8 1 1977 1 utracono
Patrolowe
Iranairforcep3f.jpg
Lockheed P-3 Orion
 Stany Zjednoczone morski samolot rozpoznawczy P-3F 3 1974 Dostarczono 6, wersja uzbrojona.
Samoloty szkolno-treningowe
F33A Bonanza of IIAF.jpg
Beechcraft Bonanza
 Stany Zjednoczone szkolenie wstępne F-33C 20 1974 Dostarczono 49
Embraer EMB 312 Tucano  Brazylia szkolenie podstawowe 13 1989 Dostarczono 25
Pilatus PC-7  Szwajcaria szkolenie podstawowe 20 1984 Dostarczono 35
Northrop F-5 Freedom Fighter  Stany Zjednoczone szkolenie zaawansowane F-5B Simorgh 5 1965 Dostarczono 23, zmodernizowane lokalnie[22].
Śmigłowce
IRIAF Bell 206s.jpg
Agusta-Bell 206
 Włochy śmigłowiec szkolny AB-206A 3 1969 Zakupiono ponad 100, większość dla lotnictwa armii.
Bell 212  Stany Zjednoczone śmigłowiec użytkowy B-212 5 1970 Zakupiono 11 B-212 oraz 20 AB-212ASW w wersji ZOP dla marynarki.
حلبچه‌ها به سوی بالگرد ایرانی.jpg
Bell 214
 Stany Zjednoczone śmigłowiec użytkowy/SAR B-214C 25 1976 Zakupiono 39 B-214C w wersji SAR oraz 296 B-214A dla lotnictwa armii.
CH-47 Iran Air Force Esfahan March 2011.png
Boeing CH-47 Chinook
 Włochy ciężki śmigłowiec transportowy CH-47C 4 1974 Zbudowane przez Elicotteri Meridionali (Agusta). Ze 140 zamówionych dostarczono 68 sztuk, 8 utracono w czasie wojny, pozostałe w lotnictwie armii.
Mi-8  Rosja śmigłowiec transportowy/SAR Mi-8MTW 4 1998


W przeszłości[edytuj | edytuj kod]

Airco DH.9A (R-5)
Samolot Producent Typ Wersja Dost. Rok Uwagi
De Havilland Tiger Moths of Air Force of Iran.jpg
de Havilland Tiger Moth[23]
 Wielka Brytania lekki samolot bombowy 109 1932 10 wyprodukowanych przez Shahbaz.
Polikarpov R-5 of Air Force of Iran.jpg
R-5
 ZSRR samolot rozpoznawczy 10 1933
Hawker Hart Bomber of IIAF (2).jpg
Hawker Hart
 Wielka Brytania lekki bombowiec 66 1933
Hawker Fury[24]  Wielka Brytania myśliwiec Mk I
Mk II
16
8
1933
1934
Wycofane w 1949.
Hawker Audax of Air Force of Iran.jpg
Hawker Audax[25]
 Wielka Brytania samolot współpracy z armią 56 1934 12 w 1934, 10 zmontowane w Iranie, w 1936 dalsze 34 na licencji jako Shahbaz Nisr.
A Hawker Hind of Air Force of Iran.jpg
Hawker Hind[26]
 Wielka Brytania lekki samolot bombowy Mk I 55 1938 20 produkcji Shahbaz.
Curtiss H-75A of IIAF - III.jpg
Curtiss Hawk H75A[27]
 Stany Zjednoczone myśliwiec 75A-9 10 1941 Dostarczono 15, ale 5 z nich pozostawało w skrzyniach, zarekwirone przez RAF do użytku w Indiach.
An Iranian Hawker Hurricane flying.jpg
Hawker Hurricane[23]
 Wielka Brytania myśliwiec IIIC 29 1939 30 zamówiono w 1939, ale dostarczono tylko jeden, 10 ex-RAF w 1943 i 18 w 1946, w tym dwa dwumiejscowe.
Two P-47 Thunderbolts.jpg
Republic P-47 Thunderbolt
 Stany Zjednoczone samolot szturmowy P-47D 60 1948 Ex-USA
Destroyed Douglas C-47 of IIAF.jpg
Douglas C-47 Skytrain
 Stany Zjednoczone samolot transportowy C-47 22 1949
A grounded T-6 Texan in THR.jpg
North American T-6 Texan
 Stany Zjednoczone samolot treningowy 74 1950 Ex-USA
An old DeHavilland Canada Beaver with registeration 6-9701 in Tehran (II).jpg
DHC-2 Beaver
 Kanada samolot użytkowy U-6B 6 1955
T 33 Shooting Star-IIAF.jpg
T-33 Shooting Star
 Stany Zjednoczone szkolno-treningowy T-33A
RT-33A
18
12
1956
1959
Ex-USA
Republic P-47 Thunderbolt & F-84 Thunderjet.jpg
Republic F-84 Thunderjet
 Stany Zjednoczone myśliwiec/szturmowy F-84G 34 1957 Ex-USA, do 1965
F-86 Sabre-golden crown-Imperial Iranian Air Force.jpg
North American F-86 Sabre
 Stany Zjednoczone myśliwiec F-86F 60 1960 Ex-USA
IIAF F-5A 3-417.jpg
Northrop F-5 Freedom Fighter
 Stany Zjednoczone myśliwiec F-5A
F-5B
RF-5A
104
23
12
1965
1968
HH-43 Huskie of IIAF.jpg
Kaman HH-43 Huskie[28]
 Stany Zjednoczone śmigłowiec HH-43F 20 1965
An old de Havilland Canada DHC-4 Caribou at THR.jpg
DHC-4 Caribou
 Kanada samolot transportowy 1
Ilyushin Il-76MD Adnan 2 (aka Simorgh).jpg
Ił-76 Adnan 2[29]
 ZSRR samolot wczesnego ostrzegania Ił-76MD 1 1991 ex-iracki 5-8208 utracony 22 września 2009 po kolizji w powietrzu z F-5E w trakcie parady.

Przypisy

  1. North American F-86F Sabre, iiaf.net.
  2. Stockholm International Peace Research Institute: Transfers of major conventional weapons. 1950 to 2011 (ang.). sipri.org. [dostęp 2012-12-20].
  3. Iranian F-14 Tomcat History: Scourge of the Iraqi Air Force and Last Survivor of Their Line
  4. THE F-4 AND THE F-14, Maj 1973
  5. F-5 Enthusiast Page
  6. Project Dark Gene and Project Ibex.
  7. Oman (and Dhofar) 1952-1979.
  8. F-16 FLIGHT International, 10 March 1979
  9. Court orders UK to pay Iran hundreds of millions for arms deal.
  10. 3-6132, 3-6133, 3-6104 (9.12B), 3-6307 (9.51B/UB).
  11. Remont irańskich MiG-29, altair.com.pl.
  12. Chronological Listing of Iranian Air Force Grumman F-14 Tomcat Losses & Ejections.
  13. Chronological Listing of Iranian Air Force McDonnell-Douglas F-4 Phantom II Losses & Ejections.
  14. Chronological Listing of Iranian Air Force Northrop F-5 Losses & Ejections.
  15. HESA Saeqeh, FARS News Agency.
  16. 3-6205, 3-6215.
  17. 3-6406, 3-6407, 3-6408.
  18. Photos: Boeing 707-3J9C Aircraft Pictures | Airliners.net.
  19. KC-25 / KC-767.
  20. Boeing 747 Production List.
  21. Photo Search Results | Airliners.net.
  22. Northrop (HESA) F-5B Simorgh, airliners.net.
  23. 23,0 23,1 Civil and Military Aviation in Iran 1924-1949, artiklar.z-bok.se.
  24. Samolot myśliwski Hawker „Fury”, dws-xip.pl.
  25. Samolot rozpoznawczy Hawker „Audax” / Shahbaz „Nisr”, dws-xip.pl.
  26. Hawker Hind, zap16.com.
  27. ww2incolor.com.
  28. Zdjęcie Kaman HH-43F Huskie, Airliners.net.
  29. Katastrofa irańskiego AWACS-a nagrana z sąsiedniego samolotu, tvn24.pl.