Su-25

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Su-25
Su-25K lotnictwa Czechosłowacji
Su-25K lotnictwa Czechosłowacji
Dane podstawowe
Państwo  ZSRR  Rosja
 Białoruś
 Gruzja
 Ukraina
Producent Ułan Udejski Zakład Lotniczy
Typ samolot szturmowy
Konstrukcja metalowa, półskorupowa
Załoga 1 pilot
Historia
Data oblotu 22 lutego 1975
Lata produkcji od 1978
Dane techniczne
Napęd 2 silniki turboodrzutowe R-95Sz bez dopalania, o ciągu 40,2 kN (4 100 kG) każdy
Wymiary
Rozpiętość 14,36 m
Długość 15,53 m
Wysokość 4,80 m
Powierzchnia nośna 30,10 m²
Masa
Własna 9500 kg
Startowa 14 530 kg
Uzbrojenia 4340 kg
Zapas paliwa 3000 kg
Osiągi
Prędkość maks. 950 km/h
Pułap 7000 m
Zasięg 510 km, z dodatkowymi zbiornikami 1850 km
Promień działania 675 km
Rozbieg 600
Dobieg 600
Dane operacyjne
Uzbrojenie
1 działko GSz-30-2 kal. 30 mm;
uzbrojenie podwieszane na 10 węzłach pod skrzydłami
Użytkownicy
ZSRR/Rosja, Afganistan, Białoruś, Bułgaria, Czechy, Gruzja, Irak, Iran, Ukraina
Rzuty
Rzuty samolotu
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Su-25 (w kodzie NATO Frogfoot) – radziecki dwusilnikowy samolot szturmowy, silnie opancerzony i uzbrojony, opracowany w biurze konstrukcyjnym P. Suchoja.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pod koniec lat 60. w ZSRR zrodziła się potrzeba posiadania samolotu bezpośredniego wsparcia pola walki. Przyczyną tego było sformułowanie w 1967 przez NATO doktryny "elastycznego reagowania", zakładającej głównie prowadzenie działań konwencjonalnych bez użycia broni jądrowej. Radzieckie samoloty nie były w stanie skutecznie wspierać wojsk lądowych na polu walki, więc zaistniała potrzeba opracowania wyspecjalizowanego samolotu.

W biurze konstrukcyjnym P.Suchoja, na własną rękę rozpoczęto prace nad odpowiednią maszyną. Efektem tego był projekt dwusilnikowego poddźwiękowego samolotu nazwanego T-8. Jednak wojsko nie było nim zainteresowane z uwagi na małą prędkość maksymalną. Suchoj trafnie argumentował, że samolot szturmowy nie musi osiągać dużej szybkości. Mimo braku zamówienia ze strony wojska postanowiono jednak zbudować samolot nazwany Su-25.

Pierwszy prototyp oznaczony T8-1 oblatał 22 lutego 1975 roku pilot doświadczalny Władimir Iljuszyn. Pierwszą zmianą było zastąpienie słabych silników RD-9 mocniejszymi R-95Sz. Nowe silniki zamontowano na drugim prototypie nazwanym T8-2D. W wyniku prób zmodyfikowano również skrzydła samolotu. 26 kwietnia 1978 roku rozpoczęto oficjalnie próby państwowe.

W grudniu 1979 Armia Radziecka wkroczyła do Afganistanu. W wyniku tego postanowiono przeprowadzić tam część prób Su-25 ("operacja Romb"). Samolot w działaniach w Afganistanie sprawdził się bardzo dobrze, w związku z czym wojsko zmieniło zdanie i wyraziło nim zainteresowanie. Próby państwowe zakończono 30 grudnia 1980 ale do uzbrojenia Su-25 został oficjalnie przyjęty dopiero w 1987 roku.

Produkcję seryjną rozpoczęto w 1980 roku w zakładzie w Tbilisi. Pierwsza jednostka otrzymała samoloty w kwietniu 1981 roku. W toku produkcji, na podstawie doświadczeń z wojny afgańskiej, sukcesywnie usuwano wszelkie pojawiające się niedoskonałości Su-25. W wyniku czego powstał samolot niezwykle efektywny w walce, a jednocześnie odporny na zestrzelenie.

W ciągu 8 lat działań w Afganistanie na Su-25 wykonano około 60 000 lotów, tracąc 23 maszyny. Jedna strata przypadała średnio na 80-90 uszkodzeń bojowych, podczas gdy Su-17 tracono w wyniku 15-20 uszkodzeń. Były przypadki, że samoloty wracały do bazy ze 150 przestrzelinami.

Głównym zagrożeniem dla Su-25 w Afganistanie były przenośne przeciwlotnicze zestawy rakietowe, a w szczególności Stinger, dlatego też od 1987 roku zaczęto produkować samoloty z nowymi silnikami R-195, charakteryzującymi się trzykrotnie mniejszą emisją ciepła w porównaniu do R-95Sz.

Powstała też wersja Su-25BM, przeznaczona do holowania celów powietrznych, jednak w jednostkach używano jej tak jak zwykłe samoloty szturmowe.

Przez długi czas Su-25 nie miał swojej wersji szkolnej, a szkolenie pilotów realizowano na L-39 Albatros. Dopiero 6 sierpnia 1985 roku oblatano pierwszy prototyp dwumiejscowej wersji szkolno-bojowej Su-25UB oznaczony T-8UB-1. Produkcję rozpoczęto w 1987 roku w zakładzie w Ułan-Ude. Su-25UB ma takie same możliwości bojowe jak wersja jednomiejscowa.

Na bazie Su-25UB opracowano samolot pokładowy Su-25UTG, przystosowany do operowania z pokładu lotniskowców proj. 1143.5

Su-25K oraz Su-25UBK to oznaczenia wersji eksportowych samolotu. Pierwszym zagranicznym odbiorcą Su-25 była w kwietniu 1984 roku Czechosłowacja. Sprzedano je także do Bułgarii, Afganistanu oraz Iraku. Część irackich maszyn w trakcie Pustynnej Burzy uciekła do Iranu, gdzie już pozostały.

Podstawową wadą Su-25 była niska skuteczność w zwalczaniu niewielkich i manewrowych celów takich jak czołgi. W Afganistanie nie miało to dużego znaczenia ale na europejskim Teatrze Działań Wojennych czołgi i bojowe wozy piechoty były podstawowym celem dla samolotu szturmowego. Dlatego też postanowiono samolot zmodernizować, tworząc wersję Su-25T wyposażoną w system obserwacyjno-celowniczy Szkwał oraz rakiety przeciwpancerne Wichr.

Pierwszy prototyp nowej wersji nazwany T8M-1 oblatano 17 sierpnia 1984 roku. Samolot Su-25T oparto o konstrukcje Su-25UB, instalując w miejscu drugiej kabiny zbiornik paliwa. Ze względu na zwiększoną ilość wyposażenia działko zamontowano na zewnątrz kadłuba.

Dla Su-25T opracowano nowe silniki R-195 o ciągu 44,1 kN (4 500 kG), charakteryzujące się mniejszą emisją ciepła. Do działań w nocy na samolocie podwieszano stacje termowizyjną Merkurij.

Mimo że efektywność użycia nowego samolotu znacznie się zwiększyła, postanowiono go dalej modernizować, tworząc wersję Su-25TM (oznaczenie biura konstrukcyjnego T-8TM). Wyposażono ją w podwieszaną stację radiolokacyjną Kinżał oraz termowizor Chod w miejsce Merkurija

Próbną serię 8 sztuk Su-25T/TM (oznaczane również jako Su-39) wyprodukowano w latach 1990 - 1991, jednak z uwagi na rozpad ZSRR dalsze prace wstrzymano.

Po odzyskaniu niepodległości przez Gruzję dawne Zakłady Lotnicze nr 31 zostały przemianowane na TAM (Tbilisi Aircraft Manufacturing). W 2001 po raz pierwszy zaprezentowano nowy model samolotu, modernizację Su-25KM Scorpion. Różni się on przede wszystkim innym kokpitem, nowym systemem nawigacji, skomputeryzowanym systemem uzbrojenia oraz możliwością operacji także w nocy. Przeszedł on chrzest bojowy w czasie wojny w Osetii Południowej w barwach Gruzji.

Opis konstrukcji[edytuj | edytuj kod]

Su-25 to jednomiejscowy dwusilnikowy górnopłat, przeznaczony do bezpośredniego wsparcia pola walki.

Zespół napędowy tworzą dwa jednoprzepływowe, dwuwałowe silniki turboodrzutowe bez dopalania R-95Sz (wersja silnika R-13-300) o ciągu 40,2 kN (4 100 kG) każdy. Silniki znajdują się w gondolach przylegających do boków kadłuba.

Kadłub ma konstrukcję półskorupową, technologicznie podzieloną na trzy części. W części przedniej znajduje się opancerzona kabina pilota (z fotelem wyrzucanym K-36L), a pod nią przedział działka. Za kabiną jest wyposażenie radioelektroniczne. W części środkowej kadłuba są zbiorniki paliwa, komory podwozia głównego oraz po bokach gondole silników. Do końcowej części kadłuba przymocowane jest klasyczne usterzenie: statecznik pionowy ze sterem kierunku oraz stateczniki poziome ze sterami wysokości.

Skrzydła mają kształt prosty - o ujemnym wzniosie, znacznym wydłużeniu i niewielkim skosie (19°54') krawędzi natarcia. Każde wyposażone jest w dwusekcyjne dwuszczelinowe klapy tylne oraz pięciosekcyjne klapy przednie a także klasyczne lotki. Na końcach skrzydeł zamontowane są krokodylowe hamulce aerodynamiczne.

Podwozie trójpodporowe, chowane w locie. Koła pojedyncze, niskociśnieniowe umożliwiające operowanie z lotnisk gruntowych.

Wyposażenie składa się z systemu nawigacyjnego KN-23 (system bliskiej nawigacji i lądowania przyrządowego RSBN-6S, radiowysokościomierz A-031, dopplerowski miernik prędkości DISS-7, radiokompas ARK-15M), stacji ostrzegawczej SPO-15Ł Bierioza, radiostacji R-862. W skład systemu samoobrony wchodzi 8 wyrzutni (pierwsze serie 4 wyrzutnie) ASO-2 po 32 naboje kal. 26 mm każda oraz wbudowanej stacji zakłóceń aktywnych SPS-141MWG. System sterowania uzbrojeniem tworzą celownik strzelecko-bombardierski ASP-17BC-8 oraz dalmierz laserowy/podświetlacz celów Klon-PS.

Uzbrojenie[edytuj | edytuj kod]

  • Dwulufowe działko GSz-30-2 kal. 30 mm o szybkostrzelności 3000 pocisków na minutę z zapasem 250 nabojów.
  • Podwieszane na 10 węzłach uzbrojenia pod skrzydłami uzbrojenie o łącznej masie 4 340 kg, w skład którego wchodzą bomby o masie do 500 kg ( max. 8 szt), niekierowane pociski rakietowe kalibru od 57 do 370 mm, kierowane pociski rakietowe naprowadzane laserowo Ch-25ML i Ch-29L, zasobniki strzeleckie SPPU-22-01 i UPK-23-250, zasobniki bombowe KMGU-2. Do samoobrony służą dwa pociski "powietrze-powietrze" R-60M.

Zastosowanie bojowe[edytuj | edytuj kod]

Samolot był masowo używany przez wojska radzieckie stacjonujące w Afganistanie podczas wojny 1979-1989, gdzie wykazały się ogromną skutecznością. Wykonały 60.000 lotów bojowych. Zniszczeniu uległo 33-35 maszyn.

Su-25 zostały także użyte przez obie strony wojny w Osetii Południowej w 2008 roku. Wskutek działań lotnictwa oraz obrony przeciwlotniczej obu stron Rosja potwierdziła stratę 3-4 sztuk (dwa samoloty zestrzelone przez gruzińską OPL w pierwszym dniu wojny). Gruzja natomiast straciła 3 sztuki (z czego prawdopodobnie dwa samoloty zniszczone na ziemi)[1]. Są również używane przez wojska Ukraińskie w tłumieniu prorosyjskiej rebelii w Donbasie.

Przypisy

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Piotr Butowski, Su-25, Monografie Lotnicze