Srokosz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Srokosz
Lanius excubitor[1]
Linnaeus, 1758
Srokosz ze zdobyczą, która została, w sposób charakterystyczny dla dzierzbowatych, nabita na cierń
Srokosz ze zdobyczą, która została, w sposób charakterystyczny dla dzierzbowatych, nabita na cierń
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd śpiewające
Rodzina dzierzby
Rodzaj Lanius
Gatunek srokosz
Podgatunki
  • L. e. excubitor Vieillot, 1808
  • L. e. homeyeri Cabanis, 1873
  • L. e. leucopterus Severtsov, 1875
  • L. e. sibiricus Bogdanov, 1881
  • L. e. mollis Eversmann, 1853
  • L. e. funereus Menzbier, 1894
  • L. e. bianchii Hartert, 1907
  • L. e. borealis Vieillot, 1808
  • L. e. invictus Grinnell, 1900
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     Występuje latem

     Całoroczny

     Występuje zimą

Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło srokosz w Wikisłowniku

Srokosz, dzierzba srokosz (Lanius excubitor) – gatunek średniej wielkości drapieżnego ptaka z rodziny dzierzb (Laniidae).

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Podgatunek L.e.melanopterus
Podgatunek L. e. borealis zimujący w Hrabstwie Cumberland w USA
Profil czaszki srokosza z 1891 roku

Srokosze występują prawie na całym świecie, prócz kontynentu Australii i Antarktydy. Gniazduje w całej Europie, oprócz Wielkiej Brytanii (gdzie ptaki te występują rzadko i to tylko zimą), Apenin i Półwyspu Bałkańskiego. To ptak powszechny w Azji, północnej Afryce i północnej części Ameryki Północnej. Tak szerokie rozprzestrzenienie sprawiło powstanie wielu podgatunków. Wyróżnia się około 20 podgatunków od Wysp Kanaryjskich po Chiny i w Syberii na północ od północnej granicy lasów, od północno-zachodniej Afryki po Półwysep Arabski do Indii. Liczebność srokoszy w Europie Zachodniej spada, podobnie jak innych dzierzb. Zmiany klimatyczne i używanie środków ochrony roślin wpływają bowiem negatywnie na liczność owadów, którymi się one żywią. Zasięg występowania poszczególnych podgatunków obejmuje:

  • srokosz europejski (Lanius excubitor excubitor) - północna Eurazja na zachód od Jeniseju i na północ od Pirenejów, Alp i Karpat, w tym w Polsce, gdzie jest nielicznym ptakiem lęgowym. Północne populacje wędrowne.
To największy przedstawiciel dzierzb na świecie (większą długość ok. 50 cm osiąga przedstawiciel rodziny Corvinella, zawdzięcza to jednak, nadzwyczaj długiemu, przerośniętemu ogonowi). W zachodniej Polsce to gatunek nieliczny, a na wschodzie skrajnie nieliczny. Zimuje w Polsce regularnie i w dużej liczbie, jako jedyny gatunek dzierzb. Zatem choć można go spotkać w całym kraju jego rozmieszczenie ma charakter wyspowy. W górach nielicznie występuje do wysokości 900 m n.p.m. Najliczniejsze populacje występują na Dolnym Śląsku, zwłaszcza w dolinie Baryczy i Odry, w Wielkopolsce, okolicach Szczecina, miejscami na Mazowszu oraz nad Biebrzą. Zagęszczenie może się znacznie wahać - od 1 do ponad 30 par lęgowych przypadających na 100 km2 powierzchni[3]. Krajowe osobniki prowadzą osiadły tryb życia, choć niektóre mogą koczować na krótkie dystanse. Poza tym w kwietniu nad Wybrzeżem i w trakcie jesiennych migracji między wrześniem, a październikiem obserwować można przeloty tego gatunku spoza Polski, dokładniej z północno-wschodniej Europy. Populację środkowoeuropejskich srokoszów szacuje się na około 5000 - 10 000 par lęgowych.

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Do niedawna za podgatunek srokosza uważano dzierzbę śródziemnomorską (Lanius meridionalis)[4]. Liczba podgatunków sporna. Podgatunki L. excubitor borealis i L. excubitor invictus uznaje się niekiedy za osobny gatunek Lanius borealis.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Cechy gatunku[edytuj | edytuj kod]

Obie płci nie różnią się znacznie upierzeniem, choć samice mają lekko prążkowany bok ciała. Wierzch głowy, kark, grzbiet, kuper i barki popielate, ogon i skrzydła oraz podłużny pas przez oko czarnej barwy. Spód ciała jasny z szarym nalotem. Brzegi długiego ogona (białego po bokach), podgardle i lusterko (lub dwa lusterka, w zależności od podgatunku) białe. Całe ubarwienie daje charakterystyczny kontrastowy efekt, do czego nawiązuje nazwa gatunkowa porównaniem do sroki. Lotki pierwszego i drugiego rzędu mają zwykle podwójny biały pasek, choć u niektórych występuje tylko pojedynczy, co upodabnia je do dzierzby czarnoczelnej. Główną cechą, która pozwala w terenie rozpoznać srokosza jest czarna "maska' dochodząca ptakowi do dzioba, choć nie zachodząca na czoło. W dokładniejszej analizie bierze się pod uwagę fakt, że pierwsza lotka pierwszego rzędu jest o około połowę krótsza niż lotka druga, z kolei druga jest krótsza od piątej. Najdłuższe lotki to trzecia, czwarta i piąta.
Młode srokosze posiadają płowoszare plecy, a pierś i boki są poprzecznie prążkowane.

Zachowanie[edytuj | edytuj kod]

To ptak częściowo osiadły czym różni się od innych dzierzb. Tylko populacje żyjące na terenach wysuniętych najbardziej na północ, którym grozi ostry mróz, odlatują na zimowiska go rejonów leżących bardziej na południe. Ptaki te latają falistym torem głownie nad otwartymi terenami. Potrafią poza tym zawisać przez pewien czas w jednym miejscu i wypatrywać stąd zdobyczy. Osiąga rozmiary zbliżone do kosa[5]. Ptak zdenerwowanie okazuje ruchami ogona na boki. Nie kryje się przed człowiekiem. Gdy siada na podwyższonych obiektach, tzw. czatowniach, można go dostrzec z kilkuset metrów.

Wymiary średnie[edytuj | edytuj kod]

długość ciała 
ok. 25 - 28 cm[5];rozpiętość skrzydeł :ok. 30-36 cm[5]

Masa ciała[edytuj | edytuj kod]

ok. 50-70 g

Głos[edytuj | edytuj kod]

Melodia srokosza jest szczebiotliwa. Składa się z metalicznie brzmiących krótkich strof i wtrąceń będącymi imitacjami głosów innych ptaków.

Biotop[edytuj | edytuj kod]

Tereny podmokłe z lasami lub pojedynczymi zadrzewieniami, często doliny rzeczne, torfowiska z pojedynczymi drzewami lub większymi zadrzewieniami, a także skraje lasów. Spotyka się go też, choć nieco rzadziej, na terenach otwartych o mozaice krajobrazu z grupami drzew, krzewów i zarośli śródpolnych lub na leśnych zrębach i polanach ze słabo rozwiniętą roślinnością zielną, nad zbiornikami wodnymi, pastwiskami, górami, w młodnikach i szpalerach. Zimą również pola uprawne. W Środkowej Europie widywany też na wielkopowierzchniowych wrzosowiskach, w zaroślach, trzcinowiskach z grupami drzew, sadach.

Okres lęgowy[edytuj | edytuj kod]

Srokosze są jedynymi dzierzbami, które zimują w Polsce

Trwa od kwietnia do czerwca. Wyprowadza jeden lęg w ciągu roku.

Toki[edytuj | edytuj kod]

Terytoria srokoszów są przeważnie rozległe, gdyż otaczają obszar 1 km od gniazda. Nabijanie zdobyczy, które jest zarazem magazynowaniem nadwyżek żywności, w ciernistych krzewach może być swoistym zaprezentowaniem samicy zasobności danego rewiru samca. Im więcej takich nabitych zdobyczy tym łatwiej będzie wykarmić ich potomstwo. To sprawia, że samiec ma większe szanse na znalezienie partnerki do lęgów.

Gniazdo[edytuj | edytuj kod]

Na drzewie, zazwyczaj na dość znacznej wysokości (kilka metrów) w jego koronie w rozwidleniach gałęzi. Ma kształt koszyka i zbudowane jest z ciernistych gałązek, suchych łodyg roślin zielnych, kłączy i korzeni, wysłane puchem, wełną roślinną, piórami lub sierścią.

Jaja[edytuj | edytuj kod]

Lanius excubitor

W ciągu roku wyprowadza jeden lęg, składając w marcu-czerwcu (w Polsce zazwyczaj w kwietniu) 5-6 zielonkawych i zarazem brązowo, gęsto nakrapianych jaj[5].

Wysiadywanie[edytuj | edytuj kod]

Jaja wysiadywane są przez okres około 15-16 dni głównie przez samicę. W tym czasie jej partner ją dokarmia. Pisklęta, gniazdowniki, opuszczają gniazdo po 19-20 dniach[5]. Do tego czasu i przez kolejne 2 tygodnie po wylocie oboje rodzice nadal karmią potomstwo.

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Czatowanie L. e. leucopterus na drucie elektrycznym w Lasach Janowskich

Srokosz potrafi upolować kosa, a także młodego szczura wędrownego, ryjówkę czy mysz. Latem je głównie drobne kręgowce, jak małe ptaki, jaszczurki i inne gady, żaby i duże owady[5], np. chrząszcze, pasikoniki, szerszenie. Srokosz ma najbardziej różnorodną dietę wśród europejskich dzierzb.

To ptak drapieżny, mimo swych niewielkich rozmiarów. Poznać to można po silnym haczykowato zagiętym dziobie, jak u ptaków szponiastych. Spotyka się go na łąkach i polach, gdy siedzi na szczytach drzew, liniach energetycznych, czubku krzewów, słupkach lub innych eksponowanych terenowych obiektach przez długi czas. Służą mu one za miejsca obserwacyjne, z których może czatować na swoją główną zdobycz - małe gryzonie. Gdy brakuje mu pokarmu, np. w trakcie panowania złej pogody (w zimne i deszczowe dni), gdy nie może polować, korzysta ze zgromadzonych wcześniej i poukrywanych zapasów. Są nimi wbite na kolec norniki, zarówno całe zwierzęta, jak i ich części, czasem owady, jaszczurki, a nawet małe ptaki śpiewające (najchętniej poluje na sikorki). Nabicie ułatwia ptakowi odrywanie dziobami kęsów, bo nie musi on wykorzystywać w tym celu nóg. Na ptaki poluje tym bardziej zimą, gdy myszy są wtedy poza jego możliwościami łowieckimi. Nie zawsze pokarm musi być wbijany, czasem ptak wciska go w rozwidlenie gałęzi. Poluje na nieco większe ofiary niż jego mniejszy krewniak – gąsiorek. Żeruje przeważnie na ziemi, choć potrafi chwytać swe ofiary w locie. Upatrzoną zdobycz może atakować z powietrza lub niedaleko podlatywać za nią. Jeśli jest większa rozdziobuje ją przytrzymując stopą.

Ochrona[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Polski gatunek ten jest objęty ścisłą ochroną gatunkową[6].

Przypisy

  1. Lanius excubitor w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. Lanius excubitor. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  3. Marcin Karetta: Atlas ptaków. Pascal, 2010.
  4. Andrzej Kruszewicz: Ptaki Polski. 2, Wróblowe - ptaki śpiewające. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2006, s. 164. ISBN 83-7073-455-3.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Frieder Sauer: Ptaki lądowe. Świat Książki, seria: Leksykon przyrodniczy. ISBN 83-7129-193-0.
  6. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną Dz. U. z 2004 r. Nr 220, poz. 2237

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]