2 Pułk Strzelców Podhalańskich

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy 2 Pułku Strzelców Podhalańskich. Zobacz też: 2 Pułk Piechoty – inne pułki piechoty z numerem 2.
2 Pułku Strzelców Podhalańskich
2PSP odznaka.jpg
Odznaka Pułkowa – wzór i regulamin odznaki zatwierdzono Dz. Rozk. MSWojsk nr 32, poz. 312 z 16 października 1929
Historia
Państwo  Polska
Sformowanie 31 października 1918
Rozformowanie 10 września 1939
Tradycje
Święto 23 września
Nadanie sztandaru 15 lipca 1923
Tradycje jednostki kontynuuje lub kontynuowały 21 Brygada Strzelców Podhalańskich
Dowódcy
Pierwszy gen. Jerzy Dobrodzicki
Ostatni płk Stefan Szlaszewski
Działania zbrojne
wojna obronna 1939 r., wojna polsko-bolszewicka, wojna polsko-ukraińska
Organizacja
Dyslokacja Sanok
Podległość Odwody Naczelnego Wodza
Rodzaj wojsk piechota
Rodzaj sił zbrojnych Wojska Lądowe
Skład 22 Dywizja Piechoty Górskiej

2 Pułk Strzelców Podhalańskich (2 pspodh.) – oddział piechoty Wojska Polskiego.

Pułk stacjonował w garnizonie Sanok i wchodził w skład 22 Dywizji Piechoty Górskiej.

Formowanie i walki o granice[edytuj | edytuj kod]

Formowanie rozpoczęto 31 października 1918 roku na bazie batalionu zapasowego austriackiego 32 Pułku Obrony Krajowej w Bochni, którego dokonał major Jerzy Dobrodzicki późniejszy generał. Następnie oddział ten został przemianowany na 2 Pułk Strzelców Podhalańskich. 9 grudnia 1918 roku został utworzony I batalion (kwaterujący w Sanoku[1]). II batalion powstał w połowie grudnia w Bochni, a III – wiosną 1919 w Nowym Targu.

13 grudnia 1918 roku I batalion pod dowództwem por. Karola Matzenauera udał się na front ukraiński i przeszedł "chrzest bojowy" opodal wsi Krościenko nad Strwiążem, II batalion po pobycie na Spiszu w połowie stycznia 1919 roku udał się również na front ukraiński. III batalion został skierowany na granicę czeską. Wiosną 1920 roku pułk połączył wszystkie bataliony i wszedł w skład 1 Brygady Górskiej. W 1920 roku pułk wziął udział w "wyprawie kijowskiej". W czasie odwrotu bronił Brześcia na Bugiem. 2 Pułk Strzelców Podhalańskich, w składzie I Brygady Górskiej w dniu 8 maja 1920 roku wkroczył do Kijowa obsadzając jego północne przedmieścia. W czerwcu 1920 roku, już w czasie odwrotu wojsk polskich, pułk bronił do 12 czerwca przeprawy przez Dniepr staczając potyczki z atakującymi bolszewikami. Następnie pułk tworzył tylną straż 3. armii i wsławił się w obronie Brześcia nad Bugiem. Żołnierze sanockiego pułku brali też udział w polskiej kontrofensywie rozpoczętej 16 sierpnia, zdobywając Kock, Łuków, Siedlce, Gródek i Grodno[2].

Szlak bojowy zakończył pod Kuźnicą 23 września 1920[3].

Pułk w okresie pokoju[edytuj | edytuj kod]

6 grudnia 1920 pułk przybył do Sanoka, 12 grudnia odbyło się jego oficjalne przyjęcie[1]. W tym mieście pułk stacjonował do września 1939. I Batalion garnizonował w budynku przy ulicy Sobieskiego, II batalion w były dawniej byłych koszarach przy ulicy Adama Mickiewicza, a III batalion i pluton artylerii piechoty w koszarach w dzielnicy Olchowce. Pułk aktywnie uczestniczył w życiu miasta, jego staraniem został wybudowany m.in. Dom Żołnierza.

Po wprowadzeniu w 1930 nowej organizacji piechoty na stopie pokojowej[4], pułk szkolił rekrutów dla potrzeb batalionu Korpusu Ochrony Pogranicza[5].

W 1931 z uwagi na stacjonowanie pułku w Sanoku została ustanowiona parafia Chrystusa Króla; jej proboszczami i kapelanami byli ks. mjr Bronisław Nowyk i ks. kpt Roman Kostikow[6]. Pułk był w Sanoku reprezentowany przez klub sportowy Podhalanin[7]. Ponadto pod patronatem pułku działały w mieście: Towarzystwo Narciarskie (organizujące m.in. kursy narciarskie w Łupkowie, towarzystwem kierował kpt Marian Suda) oraz Wojskowy Klub Sportowy (jego szefem był mjr Jan Matuszek)[8].

W okresie między 21 czerwca a 9 lipca 1932 dwie kompanie pułkowe brały udział w przywracaniu porządku w kilku gminach leskich w okresie tzw. powstania leskiego.

W 1936 pułk był współorganizatorem Zjazdu Ziem Górskich w Sanoku[9]. W 1938 władze pułku wyróżniły Radę Miasta Sanoka odznaką honorową 2 Pułku Strzelców Podhalańskich[10].

W czerwcu 1939 roku decyzją Oddziału II Sztabu Głównego Wojska Polskiego w Sanoku przy 2 Pułku Strzelców Podhalańskich utworzono Samodzielny Batalion Szturmowy nazywany batalionem śmierci. Składał się on z około 100 żołnierzy. We wrześniu 1939 roku jednostka ta przeprowadziła operację dywersyjną w okolicach Bogumina. Żołnierze batalionu, którzy nie zginęli lub nie dostali się do niewoli kontynuowali później walkę w szeregach Armii Krajowej.

Święto pułkowe było obchodzone 23 września dla upamiętnienia walki jednostki pod Kuźnicą w 1920 z Armią Czerwoną[7]

Kampania 1939[edytuj | edytuj kod]

W czasie mobilizacji pułk sformował 4 Batalion Karabinów Maszynowych i Broni Towarzyszącej. W 1939 pułk w składzie macierzystej dywizji miał przydział mobilizacyjny do Armii Łódź, następnie od 28 sierpnia 1939 przydzielony do Odwodu Naczelnego Wodza. 3 września wraz z całą 22 Dywizją Piechoty Górskiej zajął pozycje obronne w rejonie Olkusza na linii Klucze-Bolesław.

W nocy 4 września rozpoczął odwrót przez Wolbrom, Działoszyce, Skalbmierz nad rzekę Nidę. Pierwszą walkę stoczył pod Mękarzowicami na rzeką Nidą 7 września. 9 września, będąc w składzie 22 Dywizji Piechoty Górskiej pod dowództwem płk. dypl. Leopolda Endla-Ragisa Pułk stoczył ciężki bój we wsi Bronina, po którym Pułk wraz z Dywizją przemieściły się w okolice Stopnicy. Tu doszło do kolejnego starcia z oddziałami niemieckimi, po którym dywizja dotarła w okolice Rytwian z zamiarem wykonania natarcia pozorującego na Staszów. 10 września, dywizja została rozbita przez niemiecką 5 Dywizję Pancerną. Po przegranej bitwie 2 Pułk Strzelców Podhalańskich przebił się do lasu mokrzańskiego, zbierając po drodze część żołnierzy z przemyskiego 5 Pułku Strzelców Podhalańskich. Tu w lesie sztab jednostki zakwaterował się w leśniczówce zwanej "Grzybowska" u gajowego Józefa Jedynaka i tu niebawem pułk został okrążony przez niemieckie oddziały i zmuszony do kapitulacji. Oficerowie i podoficerowie zostali wzięci do niewoli, żołnierze rozpuszczeni do domów. Niemcy przejęli broń i wyposażenie jednostki[11].

Korzystając z panującego zamieszania gajowy Józef Jedynak, za zgodą szefa sztabu, ukrył sztandar pułku. W obawie przed rewizjami, na wiosnę 1941 sztandar 2PSP został przewieziony do Sichowa i zdeponowany u rodziny Pikulów. Następnie, od 1943 sztandar był ukrywany u rodziny Witków w Wilkowej. W sierpniu 1944 sztandar powrócił do gajówki Józefa Jedynaka w lasach mokrzańskich. W 1957 za odmowę wstąpienia do partii, rodzina Jedynaków została wyeksmitowana z gajówki i wraz z dobytkiem i ukrytym sztandarem wywieziona do Staszowa. Tam, w domu państwa Strojnych, Jedynakowie i sztandar znaleźli tymczasowe schronienie. W 1960 przenieśli się, ze sztandarem, do swojego pobudowanego domu przy ul. Oględowskiej 19. Dopiero w 1963 Józef Jedynak, mimo obaw, poinformował władze wojskowe w Kielcach o przechowywanym Sztandarze. W ślad za informacją do domu Jedynaków w Staszowie przybył osobiście gen. Mieczysław Moczar z asystą. Gdy Józef Jedynak znosił ze strychu ukrywany przez lata sztandar 2 psp, padła komenda baczność i oddane zostały honory wojskowe Sztandarowi. Następnie Sztandar został przewieziony do Warszawy, gdzie w Sztabie Generalnym WP w obecności przedstawicieli Wojska Polskiego i władz PZPR Warszawy Józef Jedynak, po 24 latach przechowywania, przekazał sztandar 2 psp do Muzeum Wojska Polskiego[12].

Oficerowie pułku zostali osadzeni jako jeńcy wojenni m.in. w Oflagu VII A Murnau, dokąd za sprawą Oskara Schmidta (dzierżawcy browaru Morawskich w Zarszynie, który przekazywał produkty) i dowódcy tamtejszej placówki Obwodu Sanok ZWZ/AK, Mieczysława Granatowskiego ps. „Gram” (organizatora) była im przesyłana żywność)[13].

Odtworzenie pułku w ramach Armii Krajowej[edytuj | edytuj kod]

W wyniku przeprowadzania akcji odtwarzania przedwojennych jednostek wojskowych Komenda Obwodu Sanok Armii Krajowej postawiła za cel odbudowanie 2 Pułku Strzelców Podhalańskich w sile 1500 ludzi, gotowych na rozkaz przystąpić do walki powstańczej[14]. W tym celu końcem maja 1943 powołano na terenie obwodu 10 placówek, oznaczonych cyframi rzymskimi od I do X. Pułk został rozwiązany po zajęciu terenu jego działania przez oddziały Armii Czerwonej w sierpniu 1944, większość kadry oficerskiej w tym dowódca wstąpiła jeszcze tego samego miesiąca do Wojska Polskiego.

Strzelcy podhalańscy[edytuj | edytuj kod]

Zdjęcie grupowe podoficerów i oficerów 2 Pułku Strzelców Podhalańskich przed Domem Żołnierza w Sanoku (1931)
Święto pułkowe – parada przy ulicy Tadeusza Kościuszki w Sanoku (1936)
Zygmunt Cšadek, dowódca pułku i późniejszy poseł na Sejm RP (Stara Wieś, 29 maja 1938)
Sanoccy Podhalańczycy (2011)

Dowódcy pułku:

Zastępcy dowódcy pułku:

Odznaczeni srebrnym krzyżem Orderu Wojennego „Virtuti Militari” V klasy za wojnę 1918-1920
Spis utworzony na podstawie publikacji "Zarys historii wojennej pułków polskich 1918-1920. 2 Pułk Strzelców Podhalańskich" z 1929[19]

Order Virtuti Militari
  • plut. Piotr Adamczyk
  • ś. p. kpt Władysław Barnaś
  • por. Feliks Bielecki
  • sierż. Stanisław Cewik
  • st. strzel. Jan Cetnarowicz
  • ś. p. por. Tadeusz Dąbrowiecki
  • ś. p. por. Jan Dutka
  • kpr. Jakub Gorczowski
  • st. sierż. Franciszek Holicz
  • st. strzel. Antoni Kapałka
  • kpt Rudolf Kostecki
  • kpt Jan Kubin
  • st. strzel. Władysław Kuzior
  • st. sierż. Stanisław Lipiński
  • kpt Stanisław Lityński
  • kpt Michał Lauer
  • kpt Karol Matzenauer
  • st. sierż. Stanisław Mąka

Oficerowie pułku:

Sztandar, insygnia pułkowe[edytuj | edytuj kod]

Odznaka pamiątkowa
16 października 1929 roku Minister Spraw Wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski zatwierdził wzór i regulamin odznaki pamiątkowej 2 Pułku Strzelców Podhalańskich[21]. Odznaka o wymiarach 37x37 mm ma kształt krzyża greckiego o łamanych ramionach (swastyka) z granatową obwódką z okrągłą tarczą emaliowana na biało. Była nadawana zgodnie z zasadami ustalonymi przez Ministerstwo Spraw Wojskowych w 1928 roku.

Chorągiew
15 lipca 1923 roku generał Lucjan Żeligowski wręczył pułkowi chorągiew.

Pióra
Orle pióra przy czapkach pułków podhalańskich stosuje się od czasu bitwy pod Kuźnicą.

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Zdjęcie grupowe podoficerów i oficerów 2 Pułku Strzelców Podhalańskich przed Domem Żołnierza w Sanoku (1931)

W Sanoku kilkakrotnie dokonano trwałego upamiętnienia 2 Pułku Strzelców Podhalańskich:

  • Ulica Marcelego Nowotki, wcześniej Elżbiety Granowskiej, została przemianowana 2 Pułku Strzelców Podhalańskich.
  • Na fasadzie Kościeła Przemienienia Pańskiego została ustanowiona tablica pamiątkowa dla uczczenia pamięci żołnierzy ZWZ-AK Obwodu Sanok (SZP-AK) i dowódców (Michał Tokarzewski-Karaszewicz, Tadeusz Komorowski, Leopold Okulicki) oraz żołnierzy 2 Pułku Strzelców Podhalańskich, którzy do 1939 roku stacjonowali w Sanoku[22]. Inskrypcja głosi: "Żołnierzom ZWZ-AK Obwodu Sanok (SZP-ZWZ) AK i ich komendantom głównym gen. M. Tokarzewskiemu „Torwid”, gen. S. Roweckiemu „Grot”, gen. T. Komorowskiemu „Bór”, gen. L. Okulickiemu „Niedźwiadek”. Żołnierzom 2 Pułku Strzelców Podhalańskich. W 42 rocznicę wymarszu oddziału partyzanckiego „Południe”. Społeczeństwo Ziemi Sanockiej. A.D. 1986"[23]. Została poświęcona i odsłonięta 6 lipca 1986[24] roku przez ks. infułata Jana Stączka[25][26]. Inicjatorami powstania tablicy byli Marian Witalis[27] i ks. Adam Sudoł.
  • Został ustanowiony kamień pamiątkowy upamiętniający 2 Pułk Strzelców Podhalańskich, położony przed budynkiem przy ulicy Adama Mickiewicza 21, stanowiącym dawniej koszary wojskowe, a obecnie jest siedzibą Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej im. Jana Grodka w Sanoku[28]. Został odsłonięty 3 października 1993[29][30]. Upamiętnia żołnierzy 2 Pułku Strzelców Podhalańskich oraz AK. Projektantem obelisku był st. chorąży Andrzej Siwiec. Pomnik zawiera herb 2 PSP oraz tablicę z inskrypcją o treści: Pamięci żołnierzy 2 PSP i ich kontynuatorom z AK Obwodu „SAN” w walce o niepodległość Polski. Społeczeństwo Ziemi Sanockiej[31].

Tradycje[edytuj | edytuj kod]

Z pozostałych po II wojnie światowej oddziałów podhalańskich do chwili obecnej tradycje jednostek górskich kontynuuje powołana w 1994 roku 21 Brygada Strzelców Podhalańskich.

Tradycje 2 Pułku Strzelców Oodhalańskich dziś kontynuuje 21 Batalion Logistyczny z Rzeszowa im. gen. Jerzego Dobrodzickiego

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Andrzej Brygidyn: Żołnierskimi rzuceni losami. Sanok: 1997, s. 24. ISBN 83-87282-47-2.
  2. Andrzej Romaniak. W rocznicę zwycięstwa nad bolszewikami. 15 sierpnia 2008.
  3. Święto pułkowe obchodzone było w dniu 23 września. W tym dniu pułk stoczył zwycięską bitwę z Armią Czerwoną pod Kuźnicą Białostocką
  4. Rozkaz wykonawczy MSWojsk PS 10-50 z 1930
  5. Zdzisław. Jagiełło: Piechota Wojska Polskiego 1918-1939. Warszawa: Bellona, 2007, s. 64. ISBN 978-83-11-10206-4.
  6. Edward Zając: Parafia Przemienienia Pańskiego w Sanoku. W stulecie konsekracji 1897-1997. Sanok: Miejska Biblioteka Publiczna im. Grzegorza z Sanoka w Sanoku, 1997, s. 43. ISBN 83-905046-4-2.
  7. 7,0 7,1 Wojciech Sołtys, Zaludnienie, stosunki narodowościowe, wyznaniowe i zdrowotne, Pomiędzy wojnami światowymi 1918–1939, w: Sanok. Dzieje miasta. Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 541.
  8. Edward Zając, Organizacje o charakterze gospodarczym, społecznym, kulturalnym i sportowym. Pomiędzy wojnami światowymi 1918–1939, w: Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 606-608.
  9. Sztandar dla 21. batalionu logistycznego. dziennikzbrojny.pl, 2 października 2012. [dostęp 24 maja 2014].
  10. Marek Drwięga. Nr 8: Samorząd Gminy Miasta Sanoka 1867–1990. Samorząd miejski Sanoka w latach 1918–1939. „Zeszyty Archiwum Ziemi Sanockiej”, s. 57, Sanok: 2008. Fundacja „Archiwum Ziemi Sanockiej”. ISSN 1731-870X. 
  11. "Powiat Staszowski" Pismo Rady i Zarządu Powiatu Staszowskiego nr 29/ grudzień 2007 ISSN 1641-82-12 s.18 "Historia pewnego sztandaru" Jan Mazanka
  12. "Powiat Staszowski" Pismo Rady i Zarządu Powiatu Staszowskiego nr 29/ grudzień 2007 ISSN 1641-82-12 str.18 "Historia pewnego sztandaru" Wiesław Kuca
  13. Andrzej Brygidyn: Kryptonim „San”. Żołnierze sanockiego Obwodu Związku Walki Zbrojnej – Armii Krajowej 1939-1944. Sanok: Społeczny Komitet Wydawniczy „San”, 1992, s. 87.
  14. Andrzej Brygidyn: Kryptonim „San”. Żołnierze sanockiego Obwodu Związku Walki Zbrojnej – Armii Krajowej 1939-1944. Sanok: Społeczny Komitet Wydawniczy „San”, 1992, s. 155.
  15. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 19 z 22 lipca 1927 roku, s. 219.
  16. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 8 z 31 marca 1930 roku, s. 99.
  17. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 8 z 31 marca 1930 roku, s. 102.
  18. Nowi dowódcy i zastępcy dowódców pułków. „Gazeta Lwowska”, s. 4, Nr 155 z 11 lipca 1935. 
  19. Ludwik Migdał: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918-1920. 2 Pułk Strzelców Podhalańskich. Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1929, s. 32.
  20. Paweł Staroń. muzeumsg.pl. [dostęp 13 listopada 2014].
  21. Dziennik Rozkazów Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 32 z 16 października 1929 roku, poz. 313.
  22. Edward Zając: Parafia Przemienienia Pańskiego w Sanoku. W stulecie konsekracji 1897-1997. Sanok: Miejska Biblioteka Publiczna im. Grzegorza z Sanoka w Sanoku, 1997, s. 72. ISBN 83-905046-4-2.
  23. Franciszek Oberc, Pomniki i tablice pamiątkowe Sanoka, Sanok 1998, s. 39.
  24. Władysław Stachowicz. Nr 8: Samorząd Gminy Miasta Sanoka 1867–1990. Miejska Rada Narodowa w Sanoku 1950-1990. „Zeszyty Archiwum Ziemi Sanockiej”, s. 300, Sanok: 2008. Fundacja „Archiwum Ziemi Sanockiej”. ISSN 1731-870X. 
  25. Sanok - tablica poświęcona żołnierzom podziemia (pol.). www.miejscapamiecinarodowej.pl. [dostęp 2012-07-21].
  26. Franciszek Oberc: Kalendarium sanockie 1974-1994, w: Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 957.
  27. Czesław Nowak: Marian Witalis. Proil w bazie Encyklopedii Solidarności. encyklopedia-solidarnosci.p. [dostęp 13 grudnia 2014].
  28. 1 września 1939. Pamiętamy! (pol.). isanok.pl. [dostęp 2013-02-10].
  29. Andrzej Romaniak. Podhalańczycy. „Tygodnik Sanocki”, s. 10, Nr 17 (100) z 6 października 1993. 
  30. Franciszek Oberc: Kalendarium sanockie 1974-1994, w: Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 964.
  31. Franciszek Oberc, Pomniki i tablice pamiątkowe Sanoka, Sanok 1998, s. 14-15.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]