Gwiazdozbiór Krzyża Południa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Krzyż Południa
Krzyż Południa
Nazwa łacińska Crux
Dopełniacz łaciński Crucis
Skrót nazwy łacińskiej Cru
Dane obserwacyjne (J2000)
Rektascensja 12,5h
Deklinacja -60°
Charakterystyka
Powierzchnia 68 stopni kw.
Liczba gwiazd o obserwowanej wielkości gwiazdowej < 3 4
Najjaśniejsza gwiazda Acrux (0,77m)
Gwiazdozbiory sąsiadujące
Widoczny na szerokościach geograficznych
pomiędzy 90° S a 22[1]° N.

Krzyż Południa (łac. Crux, dop. Crucis, skrót Cru) – najmniejszy, 88. co do wielkości, gwiazdozbiór nieba, charakterystyczny dla nieba południowego. W szerokościach geograficznych Europy nie jest współcześnie widoczny. Znikł z oczu Europejczykom, kiedy w wyniku precesjiZiemi nachyliła się w inną stronę. Z Wysp Brytyjskich przestał być widoczny około 3000 r. p.n.e. Jeśli chodzi o północne wybrzeża Morza Śródziemnego, znikł z nieba około 500 r. n.e. W rzeczywistości cztery gwiazdy tworzące Krzyż Południa były znane już Ptolemeuszowi, jako część gwiazdozbioru Centaura[2]. Dłuższe ramię krzyża wskazuje w przybliżeniu południowy biegun niebieski, stanowiąc ważny element orientacyjny dla dawnych żeglarzy.

Ma on kształt krzyża łacińskiego. Współcześnie Krzyż Południa jest budzącym emocje patriotycznym symbolem dla narodów półkuli południowej: umieszczono go na flagach Australii, Papui-Nowej Gwinei, Nowej Zelandii, Samoa, wreszcie Brazylii.

Krzyż[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na precesję osi ziemskiej Grecy i inne kultury śródziemnomorskie widzieli Krzyż Południa nisko nad horyzontem w czasie ukrzyżowania Chrystusa. Rzymianie mogli oglądać ten gwiazdozbiór także z Aleksandrii, nazywali go Thronis Caesaris dla uczczenia Augusta, jednego z wielkich cesarzy Rzymu. Pomimo tego, że przez tysiąclecia cywilizacje znały ten układ gwiazd, nie został uznany „oficjalnie” za gwiazdozbiór aż do czasów, kiedy Petrus Plancius umieścił go między nogami Centaura w swoim atlasie nieba z 1598. Wciąż był wtedy uznawany za część Centaura.
Tubylcy półkuli południowej mieli najrozmaitsze mity i historie, kojarzone z tym krzyżem. Dla Maorysów z Nowej Zelandii przedstawia on kotwicę, a gwiazdy zewnętrzne są liną. Niektóre plemiona Aborygenów widzieli tam płaszczkę, a gwiazdy zewnętrzne są dwoma ścigającymi ją rekinami. W astrologii hinduskiej Krzyż nazywa się Trishanku, a Inkowie uwiecznili go w kamieniu w Machu Picchu[1].
Oprócz walorów estetycznych (czy nawet konotacji religijnych) kształt stworzony przez najjaśniejsze gwiazdy ma praktyczne zastosowanie w astronawigacji. Przedłużając niemal pięciokrotnie linię łączącą gamma (γ) i (α) Cru, trafimy w okolice południowego bieguna nieba, co pozwala na zgrubne wyznaczenie kierunku południowego. W praktyce metoda ta nie jest idealna, ponieważ trafimy około pięć stopni od bieguna, a w jego okolicy nie ma żadnej jasne gwiazdy. Można również dość łatwo pomylić kształt Krzyża Południa z układem gwiazd tworzonym przez β, κ Vel oraz ι i ε Car, który nazywany jest fałszywym krzyżem, a wskazywany przez niego kierunek nie ma zupełnie nic wspólnego z południem. Testem sprawdzającym, czy znaleźliśmy właściwy krzyż, jest odnalezienie gwiazdy ε Cru tuż obok δ Cru[3]

Gwiazdy Krzyża Południa[edytuj | edytuj kod]

Krzyż Południa, najmniejszy gwiazdozbiór na niebie, ale przysiadł na niemal najjaśniejszym fragmencie Drogi Mlecznej i ma zdecydowanie ponadprzeciętną ilość jasnych gwiazd. Zaczynając od świetlistego Acruxa, jasność gwiazd maleje, poruszając się zgodnie z ruchem wskazówek zegara przez betę, gammę, deltę i epsilon Krzyża Południa[1].

  • alfa Crucis (Acrux) jest 12. pod względem jasności gwiazdą na niebie, a Mimosa – 19.; obydwie są błękitnymi olbrzymami, znajdującymi się w odległościach 320 i 350 lat świetlnych od nas.
  • gamma (γ), 24. pod względem jasności, jest czerwonym olbrzymem klasy M, leżącym nieci bliżej nas, w odległości 88 lat świetlnych. Nieuzbrojonym okiem widać wyraźnie pomarańczowy odcień tej gwiazdy, to gwiazda na górze krzyża, drugiej wielkości gwiazdowej.
  • Czwartą gwiazdą tworzącą kształt Krzyża Południa jest delta (δ) Crucis. Jest to podolbrzym o masie niemal 9 mas Słońca, świecący niebieskobiałym światłem. Kolor ten zawdzięcza wysokiej temperaturze fotosfery – niemal 23 tysiące kelwinów, świecąc 10 tysięcy mocniej niż Słońce. Obraca się wokół własnej osi bardzo szybko – z prędkością 210 km/s. δ Cru jest oddalony o 345 lat świetlnych[3].
  • Piątą co do jasności gwiazdą jest epsilon Crucis, najmniejsza gwiazda pomiędzy delta Crucis i alfa Crucis. Jest to pomarańczowy olbrzym typu widmowego K. Gwiazda ta pozwala stwierdzić, że faktycznie jest to prawdziwy Krzyż Południa. Obiekt znajduje się w odległości 228 lat świetlnych[3].

Acrux jest jedną z najciekawszych gwiazd podwójnych na niebie. Składa się z dwóch niebiesko-białych brylancików o niemal identycznej jasności; choć leżą bardzo blisko siebie, można je zobaczyć oddzielnie za pomocą małego teleskopu. W pobliżu znajduje się trzecia, nieco bledsza gwiazda, ale nie należy ona do układu, jest trochę w tle.
Szafirowa Mimosa także ma kompana, niezbyt jasną, krwistoczerwoną gwiazdę węglową, która tworzy z Mimosą niesamowity kontrast.

Krzyż Południa widziany z Międzynarodowej Stacji Kosmicznej

Interesujące obiekty[edytuj | edytuj kod]

Mimo, że Krzyż Południa jest najmniejszą konstelacją, zawiera dwie piękne, młode gromady gwiazdowe.

  • Pierwszą z nich jest położona na wschód od Mimosy, gromada otwarta, Szkatułka Klejnotów (NGC 4755). Najjaśniejszą gwiazdą w polu to świecąca pomarańczowym blaskiem czerwony nadolbrzym κ Cru, podobny do żarzącego się niedopałka. Gwiazda ta tylko przypadkowo znalazła się w obszarze gromady. κ Cru znajduje się w odległości około 1660 lat świetlnych, gwiazdy gromady NGC 4755 zaś niemal 6500 lat świetlnych. Jest to grupa około 100 gwiazd świecących niebieskobiałym światłem. Kontrast barw między κ Cru a gromadą sprawia, że jest to jeden z najpiękniejszych obiektów do zaobserwowania za pomocą lornetki. Jasność gromady wynosi 4,2m, jest więc ona również widoczna nieuzbrojonym okiem jako lekko zamglony obiekt[3].
  • O wiele słabsza, ale również interesująca jest gromada otwarta NGC 4609 położona na wschód od Acrux. Składa się z kilkudziesięciu gwiazd, z których najjaśniejsza ma jasność 7m, natomiast kolejnych osiem jest jaśniejsza od 10m. Aby ją zobaczyć, potrzebna jest co najmniej lornetka lub mały teleskop[3].
  • gromada otwarta NGC 4852,
  • W południowo-wschodniej części konstelacji pomiędzy Acruxem a Mimosą widoczna jest ciemna mgławicaWorek Węgla. Leży obok Szkatułki. Jest ciemnym obłokiem pyłu, zatrzymującym światło gwiazd znajdujących się w Drodze Mlecznej poza nią. Ta zimna chmura wodoru leży w odległości 500 milionów lat świetlnych od nas i wygląda jak dziura w błyszczącej Drodze Mlecznej[1] [3]. Rozciągając się do Centaura i Muchy, zajmuje obszar dwanaście razy szerszy od średnicy Księżyca w pełni, dzięki czemu dobrze widać ją gołym okiem i przez lornetkę. W kulturze niektórych plemion aborygeńskich nazywana "głową emu".
  • Asteryzm "Fałszywego Krzyża". Gwiazdy Avior i Aspidiske z Kila oraz delta Velorum i kappa Velorum z Żagla tworzą Fałszywy Krzyż, mylony czasem z Krzyżem Południa[4].

Najbliższymi sąsiadami Krzyża Południa są konstelacje Centaura i Muchy.
Krzyż Południa położony jest w ramionach Drogi Mlecznej. Pomocne w odnalezieniu konstelacji są dwie gwiazdy sąsiadującego Centaura – α i β Centauri.
Ze względu na małą powierzchnię i jasne gwiazdy jest najjaśniejszym gwiazdozbiorem nieba.

W kulturze[edytuj | edytuj kod]

Krzyż Południa widoczny z szerokości geograficznej Aten, symulacja nieba w roku 1000 p.n.e.

Krzyż Południa był widoczny dla starożytnych Greków, którzy uważali go za część gwiazdozbioru Centaura[5]. Na szerokości Aten w roku 1000 p.n.e., Krzyż był wyraźnie widoczny, chociaż nisko nad horyzontem. Jednak z powodu precesji osi Ziemi jego gwiazdy obniżały się na europejskim niebie. Do roku 400 n.e. większa część gwiazdozbioru przestała się pojawiać dla Ateńczyków nad horyzontem.

Flagi zawierające Krzyż Południa

Europejczycy odkryli Krzyż Południa na nowo w epoce wielkich odkryć geograficznych. Portugalczycy okrążając Afrykę nanieśli go na mapy i odkryli jego użyteczność dla nawigacji. Widnieje na narysowanej w 1516 roku mapie nieba, której autorem był włoski nawigator i szpieg Andrea Corsali. Płynął do Indii w ramach tajnej portugalskiej wyprawy[2]. Również Amerigo Vespucci w 1501 roku naniósł na mapy obok gwiazd alfa i beta Centauri gwiazdy Krzyża Południa. Natomiast obraz namalowany przez XVI-wiecznego flamandzkiego artystę, Joannesa Stradariusa przedstawia Amerigo Vespucciego obserwującego Krzyż Południa przez astrolabium[4].

Francuski astronom Augustin Royer miał w 1679 oddzielić Krzyż od Centaura. Inni historycy przypisują wprowadzenie tego gwiazdozbioru Petrusowi Planciusowi w 1613, ponieważ pojawił się on w pracach Jakoba Bartscha w 1624[6][7].

Nie we wszystkich kulturach Krzyż Południa jest rozpoznawalny jako Krzyż. W centralnej Australii ten układ gwiazd był nazwany "Stopą Orła".

Czasem flaga Konfederacji jest nazywana "krzyżem południa", lecz to określenie nie pochodzi od gwiazdozbioru.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Praca zbiorowa: Kosmos. Warszawa: Buchmann Sp. z o.o., 2012, s. 262-363. ISBN 978-83-7670-323-7.
  2. 2,0 2,1 Paul Murdin: Tajemnice Wszechświata. Warszawa: Wydawnictwo Albatros A.Kuryłowicz, 2010, s. 41,263. ISBN 978-83-7659-067-7.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Kamil Złoczewski: Kosmos. Przewodnik obserwatora.. T. 68. Poznań: Amermedia Sp. z o.o., 2013, s. 19-21. ISBN 978-83-252-1921-5.
  4. 4,0 4,1 Encyklopedia Wszechświata. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 394-396. ISBN 978-8301-14848-5.
  5. Jay M. Pasachoff, Donald Howard Menzel: A Field Guide to the Stars and Planets. Houghton Mifflin Company Trade & Reference Division, 2006, s. 144.
  6. Jay M. Pasachoff, Donald Howard Menzel: A Field Guide to the Stars and Planets. Houghton Mifflin Company Trade & Reference Division, 2006, s. 135.
  7. Jacob Bartsch, Usus Astronomicus Planisphaerii Stellati, 1624. (skanowanie: Felice Stoppa.)