Wyspa Man

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy jednej z Wysp Brytyjskich. Zobacz też: inne znaczenia nazwy Isle of Man.
Isle of Man
Ellan Vannin

Wyspa Man
Flaga Wyspy Man
Herb Wyspy Man
Flaga Wyspy Man Herb Wyspy Man
Dewiza: (łac.) Quocunque Jeceris Stabit
Hymn: Arrane Ashoonagh - hymn państwowy
God Save the Queen - hymn królewski

(Hymn Państwowy
Boże, chroń Krolową
)
Położenie Wyspy Man
Język urzędowy język manx, angielski
Stolica Douglas
Status terytorium Dependencja Korony brytyjskiej
Zależne od Wielkiej Brytanii
Głowa terytorium królowa, Pani Man[1] Elżbieta II
Gubernator - namiestnik gubernator porucznik Adam Wood
Szef rządu premier Allan Bell
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
191. na świecie
572 km²
0
Liczba ludności (2014)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
 • narody i grupy etniczne
197. na świecie
86 866[2]
131,2 osób/km²
93,9% - Brytyjczycy[3]
6,1% - reszta świata
PKB (2003)
 • całkowite 
 • na osobę

2,2 mld USD
35 000 USD
Jednostka monetarna funt manx i funt brytyjski (IMP, GBP)
Rok utworzenia wydzielenie z Królestwa Szkocji
1333
Religia dominująca anglikanizm
Strefa czasowa UTC UTC 0 - zima

UTC+1 - lato

Kod ISO 3166 IM/IMN/833
Domena internetowa .im
Kod samochodowy GBM
Kod telefoniczny +44
Mapa Wyspy Man
Wyspa Man i jej okolice
Mapa Wyspy Man
Północny fragment Wyspy Man (widać Ramsey) z lotu ptaka
Widok wyspy z satelity
Tablice rejestracyjne na Wyspie Man

Wyspa Man (ang. Isle of Man, manx Ellan Vannin, Mannin) – wyspa w archipelagu Wysp Brytyjskich, położona na Morzu Irlandzkim, pomiędzy Wielką Brytanią i Irlandią. Posiada (podobnie jak Wyspy Normandzkie) specyficzny status polityczny dependencji Korony brytyjskiej. Formalnie nie jest częścią Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej, ani Unii Europejskiej[4]. Na fladze Wyspy Man przedstawiony jest tzw. triskelion.

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Ustrój polityczny Wyspy Man.

Głową państwa jest monarcha brytyjski, noszący tytuł Lord of Mann. Reprezentuje go Lieutenant Governor, sprawujący swój urząd przez okres pięciu lat. Wyspa Man ma własny, dwuizbowy parlament, Tynwald (Thingvöller), działający nieprzerwanie od 979[5] r.

Rząd składa się z dziewięciu ministerstw. Na jego czele stoi Chief Minister, powoływany przez Tynwald na pięcioletnią kadencję.

Wielka Brytania odpowiada za politykę zagraniczną i obronność Wyspy Man.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Geografia Wyspy Man.

Wyspa jest w większości nizinna, jedynie w części północnej znajdują się wzgórza, sięgające do wysokości 621 m n.p.m. (góra Snaefell). Wyspa posiada wybrzeże klifowe. W ok. 30% pokrywają ją wrzosowiska i krzewy.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Klimat na wyspie jest umiarkowany ciepły morski. Charakteryzuje się on stosunkowo niewielkimi różnicami temperatur. Najchłodniejszym miesiącem jest luty, ze średnią temperaturą 4,9 °C, najcieplejszymi – lipiec oraz sierpień, ze średnią temperaturą 17,6 °C. Rekordową temperaturą odnotowaną na wyspie było 28,9 °C. Zimą rzadko zdarzają się opady śniegu. Czasami pojawiają się mgły, w szególności na południowym i wschodnim wybrzeżu. Średnia roczna ilość opadów na południowo-wschodnim wybrzeżu wynosi 863 mm, jednak zmienia się wraz z wysokością, osiągając ponad dwukrotnie większą wartość na najwyższym wzniesieniu wyspy[6].

Populacja[edytuj | edytuj kod]

W 2006 r. populacja Wyspy Man liczyła 80.058 osób, z czego 26.218 zamieszkiwało stolicę Douglas. 47,6% stanowiły osoby urodzone na wyspie, kolejne 37,2% w Anglii, 3,4% w Szkocji, 2,1% w Irlandii Północnej i niespełna 1,2% w Irlandii.

Rdzenną ludność wyspy stanowią celtyccy Mańczycy. Największy odsetek imigrantów osiedlających się lub pracujących w ostatnich latach na Wyspie Man stanowią: Polacy, Bułgarzy, Rumuni, Filipińczycy, Południowoafrykańczycy, Hindusi.

Religia (2010): protestanci – 72%, bez religii – 15,4%, katolicy – 11%, inni „chrześcijanie” – 1,1% i inne religie – 0,5%[7][8].

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Podstawą gospodarki jest turystyka. W roku 1992 Wyspę Man odwiedziło 302 tysiące turystów. Ludność zajmuje się uprawą, m.in. ziemniaków oraz drzew owocowych, a także hodowlą bydła, owiec, drobiu. Przemysł ma mniejsze znaczenie, jest to głównie przemysł rolno-spożywczy, włókienniczy, pamiątkarski. Wyspa emituje własne banknoty, monety i znaczki pocztowe. PKB wynosi ok. 2,1 mld. $ (2003), czyli ok. 28,5 tys. na głowę mieszkańca. Bezrobocie na wyspie jest bardzo niskie, gdyż wynosi niecały 1%, a inflacja wynosi 3,6%.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Na Wyspę Man można dostać się drogą powietrzną lub morską. Lotnisko Ronaldsway Airport znajduje się w południowo - wschodniej części wyspy, blisko Derbyhaven. Samoloty bezpośrednio na wyspę latają z licznych portów lotniczych w Wielkiej Brytanii i Irlandii oraz z Jersey i Szwajcarii. Główny port morski leży w obrębie stolicy Douglas. Promy na wyspę wypływają z Wielkiej Brytanii i Irlandii. Przewoźnik promowy[9], obsługujący te przeprawy, należy do najstarszych w Europie.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wyspa była zasiedlona przez Celtów. W VVI wieku została schrystianizowana przez mnichów irlandzkich. Od IX wieku była najeżdżana przez Normanów, z czasem stała się ich siedzibą. Normanowie założyli parlament wyspy Man (Tynwald) i wprowadzili wiele obowiązujących do dziś regulacji prawnych. Po językach romańskich pozostały w języku manx niewielkie ślady.

W 1079 roku utworzone zostało Królestwo Mann i Wysp, które istniało aż do czasu podboju Man przez Szkocję w roku 1266. Cały czas pretensję do wyspy zgłaszali królowie Anglii. Ostatecznie protektorat nad wyspą objęli w 1333 roku. W 1703 roku władze brytyjskie wydały Act of Settlement, który gwarantował prawa mieszkańców i był początkiem znoszenia ustroju feudalnego. W 1765 roku władze brytyjskie kupiły od księcia Altholl suwerenność wyspy za 70 tys. funtów i roczną pensję, a w roku 1828 uregulowano jej status jako terytorium podległego Koronie Brytyjskiej. Do połowy XIX wieku celtycki język manx był w powszechnym użyciu.

W 1866 roku zwiększono uprawnienia parlamentu lokalnego, a w 1881 roku przyznano prawa wyborcze kobietom[10]. Od 1907 roku na wyspie Man organizowane są wyścigi Isle of Man TT - uliczne wyścigi motocyklowe zaliczane do jednych z najbardziej widowiskowych i niebezpiecznych imprez tego typu na świecie. Wyspa jest jedynym terytorium należącym do Wielkiej Brytanii, na którym nie obowiązuje ograniczenie prędkości.

Władcy wyspy Man[edytuj | edytuj kod]

Królowie wyspy Man

Rządy szkockie 1265-1275

Rządy szkockie 1275-1290

Rządy angielskie 1290-1293

Rządy szkockie 1293-1296

Rządy angielskie 1296-1313

Rządy szkockie 1313

Okres sporny między Szkocją i Anglią o dominacje nad wyspą 1313-1333

W 1333 król Anglii, Edward III podporządkował sobie Wyspę Man, którą oddał w lenno rodzinie de Montacute.

Lordowie Wyspy Man

  • Thomas III Stanley 1504-1521
  • Edward Stanley 1521-1572
  • Henry Stanley 1572-1593
  • Ferdinand Stanley 1593-1594

Rządy angielskie 1594-1610

  • William I Stanley 1610-1612
  • Elizabeth Stanley 1612-1627
  • James I Stanley 1627-1651

Rządy angielskie 1651-1660

  • Charles Stanley 1660-1672
  • William II Stanley 1672-1702
  • James II Stanley 1702-1736
  • James Murray 1736-1764
  • John Murray 1764-1765

W 1765 tytuł Lorda Wyspy Man został sprzedany królowi Anglii. Na terytorium wyspy władzę przejął, reprezentujący monarchę, gubernator porucznik.

Przypisy

  1. Tynwald - Tynwald of Today
  2. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/im.html (ang.)
  3. (w tym najwięcej rdzennych mieszkańców i Anglików)
  4. ...angielskie Wyspy Normandzkie i Wyspa Man nie wchodzą w skład UE? (pol.). UniaEuropejska.org, 15 lutego 2011. [dostęp 7.07.2013].
  5. Tynwald - The Parliament of the Isle of Man
  6. Geography (ang.). Isle of Man Public Services. [dostęp 2011-09-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-05-26)].
  7. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-30].
  8. Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-30].
  9. Isle of Man Steam Packet
  10. Dionisios Sturis: Sufrażystki z wyspy Man. Kobiety Man (pol.). Polityka Spółdzielnia Pracy, 2014-05-20. [dostęp 2014-05-31].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons
Zobacz hasło Wyspa Man w Wikisłowniku