Rak gruczołu krokowego

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Nowotwór złośliwy gruczołu krokowego
carcinoma prostatae
ICD-10 C61
Scyntygrafia kośćca u pacjenta z mnogimi przerzutami raka prostaty do kości

Rak gruczołu krokowego (prostaty)choroba nowotworowa gruczołu krokowego, występująca u 11% mężczyzn z rozpoznanym nowotworem i będąca przyczyną 9% zgonów z powodu chorób nowotworowych u mężczyzn.

Histologicznie najczęściej jest gruczolakorakiem (powyżej 75% przypadków) i częstość jej występowania zwiększa się z wiekiem, i tak u mężczyzn po 75 roku życia stwierdza się go w badaniach sekcyjnych w 80–90% przypadków, w większości jednak są to przypadki tak zwanego raka utajonego, który nie powoduje poważnych implikacji klinicznych i nie jest przyczyną zgonu. W zdecydowanej większości przypadków jest to rak silnie hormonozależny, jego wzrost pobudzają androgeny (ściślej testosteron i 5α-Dihydrotestosteron).

Etiologia[edytuj | edytuj kod]

Czynnikami rozwoju raka gruczołu krokowego są:

  • Predyspozycje dziedziczne: wystąpienie choroby u jednego krewnego I stopnia zwiększa ryzyko zachorowania dwukrotnie, wystąpienie raka u dwóch i więcej krewnych zwiększa to ryzyko nawet 10-krotnie[potrzebne źródło]. Raki o podłożu dziedzicznym rozwijają się wcześnie, nawet przed 55 rokiem życia.
  • Czynniki rasowe: najczęściej chorują osoby rasy czarnej, najrzadziej przedstawiciele rasy żółtej w Azji południowo-wschodniej[1][2].
  • Dieta z dużą ilością nasyconych tłuszczów, białka, cholesterolu, natomiast z niską ilością selenu, witaminy E i witaminy D sprzyja rozwojowi raka gruczołu krokowego. Działanie ochronne przypisuje się diecie z dużą zawartością warzyw i owoców, produktów zbożowych (ogólnie dieta niskotłuszczowa), soi czy siemienia lnianego poprzez fitoestrogeny. Spożycie 30 g zmielonego siemienia dziennie spowodowało po miesiącu spadek o połowę tempa podziałów komórek nowotworowych[3].

Znaczenie w rozwoju raka prostaty może mieć prawdopodobnie wirus XMRV. Ekspresję jego białek wykazano w 23% raków prostaty u ludzi[4].

Przebieg kliniczny[edytuj | edytuj kod]

Początkowo przez wiele lat rak rozwija się bezobjawowo. Uważa się, że w 3/4 przypadków jego rozwój rozpoczyna się w strefie obwodowej gruczołu krokowego (jest ona dostępna w trakcie badania per rectum). W miarę powiększania swojej objętości, powoduje objawy uciskowe sugerujące objawy łagodnego rozrostu gruczołu krokowego, takie jak częstomocz, utrudnienie oddawania moczu i słaby strumień moczu, nagłe uczucie parcia na mocz i konieczność pilnego jego oddania. U mężczyzn poniżej 55 roku życia rak może się rozwijać bez ewidentnych cech przerostu gruczołu, czyli praktycznie bezobjawowo. W dalszym rozwoju przekracza barierę torebki narządu naciekając otaczające tkanki: pęcherzyki nasienne, moczowody oraz tkanki miękkie i kości miednicy małej.

Rak gruczołu krokowego daje przerzuty drogą:

  • naczyń krwionośnych — głównie do kości: kręgosłupa, miednicy, mostka, żeber, górne części kości udowych; rzadziej daje przerzuty do narządów miąższowych (wątroba, płuco, mózg);
  • drogą naczyń chłonnych do otaczających węzłów chłonnych (zasłonowych biodrowych i w późniejszym stadium zaawansowania — okołoaortalnych i pachwinowych).

Diagnostyka[edytuj | edytuj kod]

W diagnostyce raka gruczołu krokowego można wymienić podstawową triadę diagnostyczną:

  • badanie per rectum — które w 75% przypadków pozwala na stwierdzenie twardych guzków zlokalizowanych w obrębie prostaty (w późniejszych okresach stwierdza się "deskowato" twardą prostatę w obrębie jednego lub obu płatów);
  • PSA — swoisty antygen sterczowy, którego poziom w surowicy krwi, przekraczając 4 ng/l, może sugerować obecność raka (u młodszych mężczyzn poniżej 65 roku życia wartości powyżej 2 ng/l powinny być przyczyną dalszej diagnostyki[5]);
  • transrektalna ultrasonografia z biopsją gruczołu krokowego z następczą oceną pobranego materiału według skali Gleasona oceniającej cechy architektoniki uzyskanych komórek; rozróżnia się 10 stopni skali Gleasona, gdzie stopnie 2–4 odpowiadają komórkom dobrze zróżnicowanym, 5–7 średnio zróżnicowanym, 8–10 komórkom źle zróżnicowanym; im wyższy stopień skali Gleasona, tym rokowanie gorsze;

oraz badania uzupełniające: tomografia komputerowa, NMR, PET, limfadenectomia zaotrzewnowa pozwalają na ocenę zaawansowania procesu i kwalifikację do skali TNM określającej stopień zaawansowania raka i warunkującą wybór metody leczenia.

Klasyfikacja TNM[edytuj | edytuj kod]

  • T — guz pierwotny
    • Tx — nie można wypowiedzieć się co do guza pierwotnego
    • T0 — brak guza pierwotnego
    • T1 — guz niewyczuwalny per rectum i niewidoczny w badaniach obrazowych
      • T1a — stwierdzony przypadkowo w badaniach histopatologicznych i zajmuje mniej niż 5% ocenianej tkanki
      • T1b — jak wyżej, ale zajmuje ponad 5% ocenianej tkanki
      • T1c — stwierdzony w biopsji z powodu podwyższenia PSA
    • T2 — guz ograniczony do gruczołu krokowego
      • T2a — zajmuje mniej niż połowę 1 płata
      • T2b — zajmuje więcej niż połowę jednego płata
      • T2c — zajmuje oba płaty
    • T3 — guz naciekający poza torebkę gruczołu krokowego
      • T3a — guz nacieka poza torebkę gruczołu krokowego po jednej lub obu stronach
      • T3b — guz nacieka pęcherzyki nasienne
    • T4 — guz nieruchomy, naciekający inne narządy niż pęcherzyki nasienne (szyja pęcherza moczowego, odbytnica, mięśnie dźwigacze odbytu, ściana miednicy)
  • N — regionalne węzły chłonne
    • Nx — niemożliwa ocena węzłów chłonnych
    • N0 — brak przerzutów do regionalnych węzłów chłonnych
    • N1 — obecne przerzuty w regionalnych węzłach chłonnych
  • M — obecność odległych (poza węzły chłonne regionalne) przerzutów
    • Mx — niemożliwa ocena odległych przerzutów
    • M0 — nie ma odległych przerzutów
    • M1 — obecne odległe przerzuty
      • M1a — przerzuty do węzłów chłonnych innych niż regionalne
      • M1b — przerzuty do kości
      • M1c — inna lokalizacja przerzutów

Leczenie[edytuj | edytuj kod]

  • stadium T1–T2
    • Prostatektomia radykalna, czyli zabieg całkowitego wycięcia gruczołu krokowego i pęcherzyków nasiennych z dostępu nadłonowego, kroczowego lub laparoskopowo.

Ten typ leczenia proponuje się u osób z przewidywanym co najmniej 10-letnim okresem przeżycia, czyli zwykle poniżej 75 roku życia.

Powikłaniem tej metody jest:

    • praktycznie w 50% zaburzenia erekcji wskutek uszkodzenia naczyń i nerwów;
    • nietrzymanie moczu (5-8%);
    • zwężenie zespolenia pęcherzowo-cewkowego (7%);
    • przetoka moczowa;
    • śródoperacyjna utrata krwi.
  • stadium T3
    • Jako uzupełnienie leczenia operacyjnego (lub u osób z przewidywanym krótkim czasem przeżycia, lub po wznowie po leczeniu operacyjnym) stosowana jest radioterapia.

Powikłania:

    • zapalenie pęcherza moczowego;
    • zwężenie dróg moczowych;
    • nietrzymanie moczu;
    • zapalenie odbytnicy;
    • przewlekła biegunka;
    • zaburzenia erekcji (rzadziej niż w przypadku leczenia operacyjnego).
  • stadium T4
    • Leczenie hormonalne polegające na wytworzeniu blokady androgenowej, czyli zablokowaniu wpływu androgenów na komórki raka gruczołu krokowego, co hamuje ich proliferację i przyspiesza ich apoptozę. Jest to typowy przykład leczenia paliatywnego, które nie ma wpływu na długość przeżycia, zmniejsza jedynie objawy zaawansowanej choroby i poprawia komfort życia.

Blokadę hormonalną można uzyskać dwoma sposobami:

Działania niepożądane tej metody:

  • stadium T4M1
  • Chemioterapia - w przypadku zaawansowanej choroby z przerzutami oraz w trakcie progresji choroby pomimo stosowanej hormonoterapii (tzw. stadium hormonooporności) jest zalecane u pacjentów w dobrym stanie ogólnym leczenie docetakselem z premedykacja prednizonem. Leczenie takie według badań klinicznych pozwoliło średnio wydłużyć przeżycie pacjenta o około 3 miesiące oraz znacząco poprawić jakość życia (zmniejszenie nasilenia bólu, poprawienie stanu sprawności). Oczywiście jak każda chemioterapia wiąże się z możliwością wystąpienia działań niepożądanych. Od niedawna pojawiła się też możliwość leczenia pacjentów u których leczenie docetakselem nie było skuteczne lub też efekt jego stosowania był krótkotrwały - dostępny w leczeniu 2 linii hormonoopornego raka prostaty z przerzutami po niepowodzeniu leczenia docetakselem jest cabazitaxel, który według badania klinicznego pozwolił średnio przedłużyć życie w tej grupie chorych o około 2,4 miesiąca oraz zmniejszyć nasilenie bólu. Pojawiły się tez doniesienia mówiące o tym, że po zastosowaniu chemioterapii u części pacjentów widać efekty ponownego stosowania leczenia hormonalnego (powrót hormonowrażliwości).

Szczególne postępowanie[edytuj | edytuj kod]

  • Brachyterapia z zastosowaniem izotopu jodu-125 i palladu-103 jako źródła promieniowania. Szczególnie polecana w następującym stadium zaawansowania:
    • T1c – T2a, skala Gleasona < 7, PSA < 10, objętość gruczołu krokowego poniżej 50 cm³.
  • "Watchful waiting", czyli baczna obserwacja polegająca na wnikliwej obserwacji, powtarzaniu oznaczeń PSA oraz powtórnych biopsji u pacjentów z niskim zaawansowaniu nowotworu (T1c–T2a, Gleason < 6, PSA < 10) i wdrożeniu leczenia dopiero w przypadku progresji choroby. Umożliwia to uniknięcie ujemnych następstw radykalnych metod leczniczych.
  • metody eksperymentalne
    • krioterapia, czyli zamrażanie miejscowe do temp. –40,0 °C
    • leczenie skupioną wiązką ultradźwiękową o wysokiej intensywności stosowanej przez sondę doodbytniczą

Metody leczenia[edytuj | edytuj kod]

Uzupełnieniem metod stosowanych dotychczas standardowo w terapii raka prostaty jest – zdobywająca rosnące uznanie wśród towarzystw urologicznych na całym świecie – metoda HIFU (High-Intensity Focused Ultrasound[6] – metoda wysokoskoncentrowanych ultradźwięków), stosowana w terapii raka stercza od połowy lat 90. Ponad 30 krajów zaaprobowało HIFU jako jedną z alternatywnych metod leczenia raka prostaty.

Działanie metody HIFU opiera się na wykorzystaniu fal ultradźwiękowych (takich samych jak w aparatach USG) do niszczenia tkanki nowotworowej. W trakcie zabiegu sonda, składająca się z głowicy obrazującej oraz głowicy terapeutycznej, jest umieszczona w odbycie pacjenta. Dzięki skupieniu wiązki ultradźwięków na punktowym obszarze guza w określonym miejscu dochodzi do zniszczenia tkanki nowotworowej. HIFU powoduje martwicę tkanki w wyniku ablacji (efekt cieplny powoduje koagulację tkanki) oraz poprzez działanie mechaniczne (pęcherzyki gazu wewnątrz komórki powodują wzrost ciśnienia w jej wnętrzu).

Proces planowania zabiegu oraz sam zabieg są wysoce skomputeryzowane, co niweluje ryzyko błędu ludzkiego i gwarantuje dużą precyzję postępowania. Pozwala to również na dużą personalizację leczenia. Zabieg z wykorzystaniem ultradźwięków trwa ok. 2-3 godzin, a długość pobytu w szpitalu nie przekracza zazwyczaj 3 dni. Zabieg jest minimalnie inwazyjny, co umożliwia pacjentowi szybki powrót do normalnego trybu życia.

Niezaprzeczalną zaletą technologii HIFU jest łagodny profil powikłań oraz stosunkowo nieduże ryzyko ich wystąpienia - jak pokazują najnowsze doniesienia naukowe, wykorzystanie HIFU w terapii raka stercza daje możliwość znaczącej redukcji liczby powikłań[7]. Zastosowanie ultradźwięków w terapii raka prostaty daje również istotną szansę na zachowanie dotychczasowej jakości życia, w tym funkcji seksualnej, po leczeniu. Istnieje możliwość powtórzenia zabiegu w przypadku nawrotu choroby.

Metoda HIFU jest z powodzeniem stosowana w wielu centrach medycznych na całym świecie, również w Polsce (Osielsko oraz Grodzisk Mazowiecki). Wyniki odległe (obserwacja 10-letnia) pokazują wysoki odsetek przeżyć całkowitych (80%), przeżyć specyficznych dla raka prostaty (98%) oraz przeżyć wolnych od przerzutów (94%)[8].

Dieta wysokotłuszczowa[edytuj | edytuj kod]

Kwasy tłuszczowe omega-6 (obecne zwłaszcza w oleju roślinnym z soi, kukurydzy, słonecznika i innych olejach z nasion, w margarynie), np. kwas linolowy, stymulują wzrost nowotworów prostaty, przyśpieszają postęp histopatologiczny i zmniejszają przeżywalność pacjentów z rakiem prostaty przy niedostatku tłuszczów wielonienasyconych omega 3, podczas gdy tłuszcze wielonienasycone omega 3 (w oleju rybnym, ale również w lnianym i rzepakowym) mają odwrotne, pozytywne działanie[9].

Przypisy

  1. http://www.cancer.org/Cancer/ProstateCancer/OverviewGuide/prostate-cancer-overview-what-causes
  2. Prostate Cancer
  3. W. Demark-Wahnefried i współpracownicy. Flaxseed Supplementation (Not Dietary Fat Restriction) Reduces Prostate Cancer Proliferation Rates in Men Presurgery. „Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention”. 17 (3), s. 3577-87, 2008. doi:10.1158/1055-9965.EPI-08-0008. PMID 19064574. 
  4. R. Schlaberg, D.J. Choe, KR. Brown, HM. Thaker i inni. XMRV is present in malignant prostatic epithelium and is associated with prostate cancer, especially high-grade tumors.. „Proc Natl Acad Sci U S A”. 106 (38), s. 16351–6, Sep 2009. doi:10.1073/pnas.0906922106. PMID 19805305. 
  5. Poziom PSA należy skorelować z wiekiem pacjenta, istniejącym leczeniem (np. Finasteryd zaniża wartość PSA), badanie prostaty pre recum poziom PSA może zawyżyć- stąd badanie poziomu PSA nie powinno się odbyć wcześniej niż kilka tygodni po badaniu pre rectum
  6. Metoda HIFU (pol.). [dostęp 2012-04-21].
  7. The Lancet Oncology: “Focal therapy for localised unifocal and multifocal prostate cancer: a prospective development study” (ang.). [dostęp 2012-08-03].
  8. Publikacje HIFU (pol.). [dostęp 2012-04-21].
  9. Yong Q. Chen. Modulation of prostate cancer genetic risk by omega-3 and omega-6 fatty acids. „The Journal of Clinical Investigation”, s. 1866–1875, 2007. American Society for Clinical Investigation. doi:10.1172/JCI31494. 1890998 (ang.). [dostęp 2008-11-30]. 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • c: Rak gruczołu krokowego. W: Radzisław Kordek (red.): Onkologia. Podręcznik dla studentów i lekarzy. Gdańsk: Medical Press, 2004, s. 181-186. ISBN 8387404713.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.