Wyspy Owcze

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Føroyar
Færøerne

Wyspy Owcze
Flaga Wysp Owczych
Herb Wysp Owczych
Flaga Wysp Owczych Herb Wysp Owczych
Hymn: Mítt Alfagra Land
(Mój Kraju Najpiękniejszy)
Położenie Wysp Owczych
Język urzędowy farerski, duński
Stolica Thorshavn
Ustrój polityczny monarchia parlamentarna
Status terytorium terytorium zależne
Zależne od Danii
Głowa terytorium królowa Danii Małgorzata II¹
Królewski administrator Dan M. Knudsen
Szef rządu Premier Kaj Leo Johannesen
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
180. na świecie
1399 km²
0,5%
Liczba ludności (I 2013)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
 • narody i grupy etniczne
–. na świecie
48 197
34,5 osób/km²
Farerska (91,7%),
Duńska (5,8%),
Islandzka (0,4%)
Norweska (0,2%)
Polska (0,2%)
Inne (ok. 1,7%)
PKB (2003)
 • całkowite 
 • na osobę

9,7 mln DKK
202 000 DKK
PKB (PPP) (2006)
 • całkowite 
 • na osobę

2,2 mld USD
45 250 USD
Jednostka monetarna Korona Wysp Owczych, korona duńska² (DKK)
Rok utworzenia przejęcie posiadłości norweskiej
1380
Religia dominująca Luteranizm
Strefa czasowa UTC 0 – zima
UTC +1 – lato
Kod ISO 3166 FO/FRO/234
Domena internetowa .fo
Kod samochodowy FO
Kod samolotowy OY
Kod telefoniczny +298
Mapa Wysp Owczych
¹ Królowa Danii pełni jednocześnie rolę głowy państwa Wysp Owczych, jak i Danii.
² Korony Wysp Owczych wydawane są przez Duński Bank Narodowy jedynie pod postacią banknotów; Korona duńska jest wymienna z Koroną Wysp Owczych w stosunku 1:1, jednak poza Wyspami Owczymi Korona Wysp Owczych nie jest przyjmowana, nawet w Danii.
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Wyspy Owcze w Wikisłowniku

Wyspy Owcze (farer. Føroyar, wym. [ˈfœɹjaɹ]; duń. Færøerne, wym. [ˈfæɐ̯øːˀɐnə]) – archipelag wysp wulkanicznych (o powierzchni 1399 km²) na Morzu Norweskim, między Wielką Brytanią, Islandią a Norwegią. Stanowią terytorium zależne Danii.

Ośrodkiem administracyjnym jest Thorshavn (farer. Tórshavn). Głównymi miastami Wysp Owczych są: Klaksvík, Hoyvík, Argir. Żyje tam prawie 48,2 tys. mieszkańców, a gęstość zaludnienia wynosi 34,5 osób/km². Językami urzędowymi są farerski i duński. Mieszkańcy wyznają w większości luteranizm.

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Wyspy posiadają własny 33-osobowy parlamentLøgtingið (pełna, oficjalna nazwa: Føroya løgting), działający z niewielkimi przerwami od czasów wikińskich, i odpowiedzialny przed nim rządLandsstýrið tworzony przez premiera (obecnie pełni tę funkcję Kaj Leo Johannesen) oraz sześciu ministrów (Handlu i Przemysłu, Finansów, Rybołówstwa, Kultury i Edukacji, Usług Socjalnych i Zdrowotnych oraz Spraw Wewnętrznych). Archipelag ma także dwóch deputowanych w parlamencie duńskim oraz Radzie Nordyckiej. W kompetencji rządu duńskiego leży prowadzenie polityki zagranicznej, obronnej i konstytucyjnej Wysp, aczkolwiek mają one co nieco do powiedzenia w kwestii międzynarodowej, czego dowodem jest odrzucenie w referendum członkostwa w Unii Europejskiej. Reprezentantem Danii na Wyspach Owczych jest królewski administrator (inaczej „wysoki komisarz”, farer. ríkisumboðsmaður, duń. rigsombudsmand), obecnie Søren Christensen[1].

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Wyspy Owcze podzielone są na sześć regionów i siedem okręgów wyborczych: Eysturoy, Norðoyar (także Norðoyggjar), Sandoy, Streymoy (podzielony na dwa okręgi wyborcze), Suðuroy oraz Vágar. Dzielą się one obecnie na 34 okręgi gminne. Do roku 2004 istniało 48 takich okręgów; rząd prowadzi politykę zachęcania do oddolnego łączenia się gmin, w związku z czym można oczekiwać, że liczba ich wkrótce ulegnie dalszej redukcji. Największym z okręgów administracyjnych jest Streymoy, zaś gminnym gmina Thorshavn.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Geografia Wysp Owczych.

Archipelag tworzy 18 głównych wysp wulkanicznych o powierzchni górzystej. Największe z nich to Streymoy (373 km²) i Eysturoy (286 km²). Najwyższym wzniesieniem Wysp Owczych jest Slættaratindur (882 m n.p.m.) na Eysturoy. Wzniesienia przecinają liczne doliny. Wybrzeża – na ogół skaliste i strome, tylko gdzieniegdzie mają charakter fiordów. Są tu najwyższe klify w Europie, jak znajdujący się na Viðoy klif przylądka Enniberg (745 m), zajmujący w Europie pierwsze miejsce. Rzeki są krótkie i wąskie, często przybierają na sile w okresie pozimowych roztopów, zdarza się, iż zakończone są wodospadami spadającymi z wysokich klifów do oceanu. Na wyspach występują także jeziora, z których największym jest Sørvágsvatn (3,56 km²) na wyspie Vágar.

Przybliżone współrzędne Wysp Owczych: 62°00′N 6°47′W/62,000000 -6,783333 (Thorshavn na wyspie Streymoy, w centrum archipelagu).

Geologia[edytuj | edytuj kod]

Wyspy Owcze zbudowane są głównie z bazaltów powstałych w paleocenie i eocenie, w okresie 60-50 mln lat temu w wyniku wylewów z bardzo długich, prostych szczelin (tzw. erupcji linearnych). Wyróżnia się trzy grube serie bazaltowe, o łącznej grubości około 3 km. Seria dolna ma około 900 m, środkowa – ponad 1300 m i górna około 670 m. Dolna seria na powierzchni dominuje na wyspie Suðuroy i Mykines, środkowa na powierzchni dominuje na zachodnich wyspach (głównie Vágar, Streymoy, Eysturoy), a górna na wyspie Sandoy i wyspach wschodnich archipelagu. Oprócz tych poziomo leżących serii są też powszechnie pionowe lub skośne żyły i dajki wulkanitów o większej odporności na wietrzenie niż bazalty głównych serii. Zaznaczają się one w morfologii wysp jako twardzielcowe skałki. Pomiędzy dolną a środkową serią bazaltów występuje seria ponad 100 m zlepieńców, zwietrzelin i warstwy węgli brunatnych powstała w czasie dłuższej przerwy w wulkanizmie. Datowana jest na eocen.

Pokłady węgla mają maksymalnie do 10 m miąższości (wraz z płonymi przeławiceniami), przeważnie dużo mniej, średnio 75 cm. Zasoby szacuje się na 12 mln ton. Odsłaniają się na wyspach Vágar i Suðuroy. Wydobycie na niewielką skalę prowadzono głównie w okresie obu wojen światowych.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Średnia temperatura i opady dla Tórshavn
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Roczna
Średnie najwyższe temperatury [°C] 5,3 5,5 5,9 7,2 9,2 11,4 12,6 12,8 11,2 9,3 6,6 5,8 8 6
Średnia dzienna temperatura [°C] 3,4 3,6 3,8 5,0 7,0 9,1 10,3 10,5 9,1 7,4 4,6 3,7 6 5
Średnie najniższe temperatury [°C] 1,2 1,5 1,5 2,7 4,9 7,1 8,4 8,5 7,0 5,4 2,6 1,6 4 4
Opady [mm] 133 95 132 88 70 61 70 83 128 155 127 142 1284
Średnie nasłonecznienie (w godzinach) 0,45 1,29 2,29 3,57 4,00 4,17 3,58 3,13 2,63 1,55 0,67 0,23 2 3
Średnia liczba dni deszczowych 22 17 21 16 12 12 13 13 18 22 21 22 209
Źródło: [2] 1 lutego 2013

Wyspy Owcze leżą w strefie klimatu umiarkowanego, chłodnego, wykazującego bardzo silne wpływy oceaniczne. Charakteryzuje się on m.in. wysokim poziomem opadów, relatywnie ciepłymi zimami i chłodnymi latami. Dzięki ogrzewającemu Wyspy ciepłemu Prądowi Zatokowemu średnia temperatura w styczniu wynosi +3,4 °C. Średnia temperatura w sierpniu to +10,5°. Wpływ oceanu powoduje, iż na wyspach jest na ogół pochmurnie, występują częste mgły i silne wiatry.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Podział Wysp Owczych na gminy
Zdjęcie satelitarne Wysp
Mieszkańcy Wysp (częściowo w strojach ludowych)
Widok z klifu Beinisvørð wzdłuż zachodniego wybrzeża Suðuroy w kierunku północnym. Widać grube warstwy jasnego bazaltu, poprzedzielane cienkimi i ciemniejszymi warstwami tufu
Krajobraz Wysp Owczych
Stolica kraju Thorshavn
Osada Eiði
Domy w Vagur

Wyspy były zamieszkane przez eremitów irlandzkich już w VII wieku, następnie około 825[3] roku zostały zasiedlone przez Normanów (wikingów), a od 1035 roku stanowiły posiadłość Norwegii. Wraz z nią zostały przyłączone w roku 1380 do Danii. W roku 1814 Dania utraciła Norwegię, ale zachowała Wyspy Owcze. Nałożony na wyspy duński monopol handlowy spowodował zahamowanie ich rozwoju gospodarczego. W tym czasie narastał ruch nacjonalistyczny, który dążył do uzyskania niepodległości. W pierwszej połowie XIX wieku wyspom przyznano ograniczoną autonomię. Ruch nacjonalistyczny doprowadził jednocześnie do powstania pisanego języka farerskiego, który jest, obok duńskiego, językiem urzędowym Wysp. W latach 1940-1945 archipelag, jako istotny dla przebiegu Bitwy o Atlantyk punkt strategiczny, zajęty był przez wojska brytyjskie. W roku 1948 podpisano nowe warunki współzależności między Wyspami Owczymi a Danią, uzyskując tym samym szerszą autonomię.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

19 lipca 2007
Liczba ludności 47 511
Ludność według wieku
0-14 lat 20,6%
15-64 lat 65,3%
ponad 64 lata 14,1%
Wiek (mediana)
W całej populacji 35 lat
Mężczyzn 34,8 lat
Kobiet 35,3 lat
Przyrost naturalny 0,543%
Współczynnik urodzeń 14,12 urodzin/1000 mieszkańców
Współczynnik zgonów 8,69 zgonów/1000 mieszkańców
Współczynnik migracji <0 migrantów/1000 mieszkańców
Ludność według płci
przy narodzeniu 1 mężczyzn/kobiet
poniżej 15 lat 0,996 mężczyzn/kobiet
15-64 lat 1,115 mężczyzn/kobiet
powyżej 64 lat 0,83 mężczyzn/kobiet
Umieralność noworodków
W całej populacji 6,01 śmiertelnych/1000 żywych
płci męskiej 7,25 śmiertelnych/1000 żywych
płci żeńskiej 4,76 śmiertelnych/1000 żywych
Oczekiwana długość życia
W całej populacji 79,49 lat
Mężczyzn 76,06 lat
Kobiet 82,93 lat
Rozrodczość 2,15 urodzeń na kobietę

Główne partie polityczne i ich poparcie[edytuj | edytuj kod]

Na Wyspach Owczych wybory do parlamentu odbywają się co cztery lata, bierze w nich udział siedem partii. Prócz tradycyjnego podziału na prawicę, lewicę i centrum liczy się także stosunek do niezależności wobec Danii. Ostatnie wybory miały miejsce 19 stycznia 2008 roku i zakończyły się z następującymi rezultatami:

Wyniki[edytuj | edytuj kod]

Nazwa partii Lider Głosy Procent Mandaty +/−
Partia Republikańska (Tjóðveldisflokkurin) Høgni Hoydal 7 238 23,4 8 0
Partia Unii (Sambandsflokkurin) Kaj Leo Johannesen 6 521 21,0 7 0
Partia Ludowa (Fólkaflokkurin) Jørgen Niclasen 6 233 20,1 7 0
Partia Socjaldemokratyczna (Javnaðarflokkurin) Jóannes Eidesgaard 6 016 19,3 6 -1
Partia Centralna (Miðflokkurin) Jenis av Rana 2 603 8,4 3 +1
Partia Niepodległościowa (Sjálvstýrisflokkurin) Kári P. Højgaard 2 243 7,2 2 +1
Partia Studencka (Miðnámsflokkurin) Bergur Johannesen 221 0,7 0 0
Suma (frekwencja 89,3%) 31 112 100 33 +1

Partie, których nazwy zostały pogrubione tworzą aktualnie rządzącą koalicję, posiadającą 17 miejsc w parlamencie[4].

Ludność[edytuj | edytuj kod]

Mieszkańcy Wysp (Farerowie) są w zdecydowanej części potomkami osadników normańskich pochodzących z terenów obecnej Norwegii. Poza nimi na terenie Wysp zamieszkuje spora liczba Duńczyków (ok. 5%), a także niewielka liczna osób (w sumie około 1 tys.) pochodzących z innych krajów: głównie Islandii, Grenlandii, a także z Polski.

Ponad 1/4 całej populacji (w tym niemal wszyscy imigranci) mieszka w stolicy kraju – Thorshavn.

Języki[edytuj | edytuj kod]

Mieszkańcy Wysp Owczych posługują się językiem farerskim, który jest językiem urzędowym kraju. Niewielka grupa imigrantów z Danii (zamieszkująca głównie w stolicy i innych większych miastach) posługuje się też na co dzień językiem duńskim, który jest drugim językiem urzędowym i jest znany także farerskojęzycznej większości mieszkańców. Ponadto na wyspach dość powszechna jest znajomość języka angielskiego.

Wyznania[edytuj | edytuj kod]

Większość populacji Wysp Owczych (ok. 80%) należy do kościoła luterańskiego. Drugą grupą protestanckąBracia plymuccy (ok. 10%)[5]. Trzecia największa grupa to ruch charyzmatyczny. Kościół katolicki obecnie posiada niewielką liczbę wiernych (0,16%)[5]. Istnieją także niewielkie grupy Adwentystów Dnia Siódmego, Świadków Jehowy (zobacz: Świadkowie Jehowy na Wyspach Owczych) i wyznawców bahaizmu (0,20%[5]).

Zmiany liczby mieszkańców[edytuj | edytuj kod]

Rok Liczba mieszkańców
1327 ok. 4 000
1350 ok. 2 000
1769 4 773
1801 5 255
1834 6 928
1840 7 314
1845 7 782
1850 8 137
1855 8 651
1880 11 220
1900 15 230
1911 ok. 18 800
1925 22 835
1950 31 781
1970 ok. 38 000
1975 40 441
1985 45 749
1989 47 787
1995 43 358
1996 43 784
1997 44 262
1998 44 817
1999 45 409
2000 46 196
2001 46 996
2002 47 704
2003 48 214
2004 48 353
2005 48 371
2013 48 197

Miasta i osady[edytuj | edytuj kod]

W lutym 2005 r. na Wyspach było zarejestrowanych 95 miejscowości, przy czym niektóre z nich istniały tylko jako pojedyncze domy zamieszkane przez kilka osób, a nawet pozbawione stałej ludności.

Największe miejscowości na Wyspach (powyżej 500 mieszkańców), stan na luty 2005 r.

Lp. Nazwa Gmina
1 Thorshavn Thorshavn 12 582
2 Klaksvík Klaksvíkar 4 681
3 Hoyvík Thorshavn 2 951
4 Argir Thorshavn 1 881
5 Fuglafjørður Fuglafjarðar 1 542
6 Vágur Vágs 1 420
7 Vestmanna Vestmanna 1 251
8 Tvøroyri Tvøroyrar 1 170
9 Miðvágur Miðvágs 1 032
10 Sørvágur Sørvágs 974
11 Leirvík Leirvíkar 853
12 Toftir Nes 832
13 Saltangará Runavíkar 830
14 Kollafjørður Thorshavn 822
15 Strendur Sjóvar 817
16 Sandavágur Sandavágs 744
17 Hvalba Hvalbiar 663
18 Eiði Eiðis 651
19 Skáli Runavíkar 618
20 Sandur Sands 596
21 Norðragøta Gøtu 575

Information icon.svg Pełna, alfabetyczna lista osiedli na Wyspach Owczych znajduje się w artykule: Miasta Wysp Owczych.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Wyspy Owcze ze względu na swoją lokalizację jeszcze do niedawna były prymitywne technologicznie. W latach 50. XX w. większość wsi nie miała dostępu do prądu, brakowało dróg i system komunikacji był mało rozwinięty. Po okresie postępu technologicznego w latach 70. i 80. XX w. nastał głęboki kryzys, którego jedną z przyczyn był spadek połowów morskich. Rybołówstwo było ważnym członem gospodarki wysp, więc kryzys doprowadził do pogrążenia pozostałych sektorów. Pojawiło się 20% bezrobocie, a 10% mieszkańców kraju musiało go opuścić, by szukać pracy. Równowaga ekonomiczna powróciła dopiero w latach 90. XX w.

Farerczycy po tym doświadczeniu zmienili koncepcję zarabiania na rybołówstwie. Rozpoczęli hodowlę łososi i pstrągów w wodach fiordów. Głównym ośrodkiem tradycyjnego rybołówstwa pozostało drugie pod względem wielkości miast – Klaksvík. Łącznie na tę branżę przypada 96% eksportu. Innymi ważnymi częściami gospodarki są: żegluga, usługi portowe, obsługa floty rybackiej i przemysł stoczniowy. Na Wyspach najbardziej znanym armatorem jest Smyril Line – firma zapewniająca połączenie promowe na trasie Dania-Wyspy Owcze-Norwegia-Szetlandy-Islandia. Rolnictwo nie ma dużego znaczenia w gospodarce wysp. Pewną rolę odgrywa tylko hodowla zwierząt – bydła i owiec. Płody rolne i artykuły żywnościowe są importowane. Na małą skalę uprawiane są tam ziemniaki. Na malutkich poletkach sadzi się buraki, kapustę, rzepę, lecz jest to bardziej hobby mieszkańców. Farerczycy zbierają także trawę, która po wysuszeniu stanowi paszę dla bydła. By poprawić żyzność lichej ziemi, wyspiarze od wieków stosują nawóz w postaci spalonych wodorostów. Interesująca może być hodowla owiec. Niektóre jej zasady określa prawo ustanowione jeszcze w XIII w., jakim był List Owczy. Populacja tych zwierząt utrzymywana jest na stałym poziomie 75.000-78.000 sztuk. Dzięki tradycyjnej hodowli owiec – zwierzęta pasą się swobodnie przez cały rok – i specyficznym walorom farerskiej odmiany owcy, pochodząca z wysp wełna ma unikalne walory, a mięso ma doceniany przez znawców smak. Lepszą przyszłość gospodarki Wysp Owczych zwiastuje odnalezienie ropy naftowej, której złoża odkryto na dnie oceanicznym na południowy wschód od wysp. Koncerny petrochemiczne zajęły się badaniem możliwości eksploatacji złóż.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Dojazd[edytuj | edytuj kod]

Dojazd na Wyspy Owcze jest jedną z największych przeszkód w ich zwiedzaniu. Nie da się tam dotrzeć bezpośrednio z Polski.

Mapa lokalizacyjna Wysp Owczych
Vágar
Vágar
Geographylogo.svg
Porty lotnicze na Wyspach Owczych

Podróżowanie po archipelagu[edytuj | edytuj kod]

Połączenia autobusowe na Wyspach Owczych obsługiwane są przez firmę Bygdaleiðir. Rozkład jazdy skorelowany jest z porami odjazdu promów łączących poszczególne wyspy. Można w ten sposób dotrzeć praktycznie do każdego zakątka archipelagu. Alternatywną możliwością są przeloty helikopterem z portu lotniczego Vágar do Thorshavn, Klaksvík, Skúvoy, Froðba, Stóra Dímun i Mykines.

Media[edytuj | edytuj kod]

Wyspy Owcze posiadają szereg niezależnych mediów, a wśród nich sześć gazet, cztery magazyny, trzy rozgłośnie radiowe oraz jedną stację telewizyjną.

Sport[edytuj | edytuj kod]

Stadion Tvøroyri

Wyspy Owcze mają 2 sporty narodowe. Są nimi piłka nożna oraz wyścigi łodzi wiosłowych. Reprezentacja piłkarska jest uwielbiana wśród mieszkańców wysp. Najpopularniejszymi zespołami są: HB Tórshavn, B36 Tórshavn, GÍ Gøta i KÍ Klaksvík.

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • Ze względu na silne wiatry jedyne drzewa na archipelagu to sztuczne nasadzenia w miastach.
  • Wiele domów tradycyjnych, jak również nowo budowanych, ma dachy porośnięte trawą.
  • Telewizja pojawiła się na Wyspach Owczych dopiero w 1978 r.
  • Port w Tórshavn przeładowuje rocznie ponad 200 tys. ton towarów.
  • Na wyspach Owczych mieszka ok. 100 Polaków.
  • Mieszkańców wyspy jest 1,75 razy mniej niż owiec.
  • Z owcami wiąże się unikalna jednostka powierzchni, używana przez Farerczyków od średniowiecza. Jest nią mørk, właściwością tej miary jest to, że nie jest stałą fizyczną wielkością, lecz obszarem pozwalajacym na wykarmienie 32 owiec, co jest zależne od żyzności gleby oraz ukształtowania terenu.[potrzebne źródło]
  • Na Wyspach Owczych odbywa się coroczne polowanie na grindwale – walenie zaliczane do delfinów. Co roku w okresie lipca i sierpnia rybacy zaganiają je swoimi łodziami w głąb zatoki i zabijają harpunami. Uczestniczą w tym całe rodziny – od ojców, przez matki, aż po małe dzieci. Corocznie ginie tam od 600 do 1000 sztuk grindwali. Proceder ten nie wynika już z potrzeb ekonomicznych, a jest uzasadniany jedynie tradycją[6].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Administratorzy Wysp.
  2. Duński instytut meteorologiczny (duń.). [dostęp 1 lutego 2013].
  3. Praca zbiorowa: Oxford – Wielka Historia Świata. Średniowiecze. Cesarstwo Niemieckie – Arabowie na półwyspie pirenejskim. T. 17. Poznań: Polskie Media Amer.Com, 2006, s. 121. ISBN 978-83-7425-697-1.
  4. Skład farerskiego parlamentu (norden.org) (ang.). [dostęp 2011-04-02].
  5. 5,0 5,1 5,2 Missionary Atlas Project. Europe. Faroe Islands. Snapshots Section (ang.).
  6. Sea Shepherd Conservation Society.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • L. Andrzejewski: Niektóre problemy z geologii i geomorfologii Wysp Owczych. Czasopismo Geograficzne, 63 (3-4): 343-350.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]