Piaseczno

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta koło Warszawy. Zobacz też: inne miejscowości o tej nazwie.
Piaseczno
Piaseczno
Herb Flaga
Herb Piaseczna Flaga Piaseczna
Państwo  Polska
Województwo  mazowieckie
Powiat piaseczyński
Gmina Piaseczno
gmina miejsko-wiejska
Aglomeracja warszawska
Data założenia XIV wiek
Prawa miejskie 5 listopada 1429
Burmistrz Zdzisław Lis
Powierzchnia 16,22[1] km²
Populacja (2013)
• liczba ludności
• gęstość

44 017 [2]
2714 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 22
Kod pocztowy 05-500 Piaseczno k. Warszawy
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
Piaseczno
Piaseczno
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Piaseczno
Piaseczno
Ziemia 52°04′N 21°01′E/52,066667 21,016667Na mapach: 52°04′N 21°01′E/52,066667 21,016667
TERC
(TERYT)
1142018044
Urząd miejski
ul. Kościuszki 5
05-500 Piaseczno
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa
Ratusz miejski (obecnie Urząd Stanu Cywilnego)
Dawna mykwa
Dawna remiza strażacka (Obecnie remiza Ochotniczej Straży Pożarnej)
Centrum handlowe Fashion House Outlet Centre, otwarte w 2005
Centrum handlowe Fashion House Outlet Centre, otwarte w 2005
Nagrobek Chai Towy Feldman, żydowskiej działaczki społecznej okresu międzywojennego, na cmentarzu żydowskim w Piasecznie
Pomnik powstańców warszawskich rozstrzelanych przez Niemców w Piasecznie

Piasecznomiasto powiatowe w woj. mazowieckim. Położone w sąsiedztwie warszawskiej dzielnicy Ursynów, w odległości ok. 17 km na południe od centrum Warszawy. Lokalizacja ta wpływa korzystnie na szybki rozwój budownictwa, zlokalizowania siedzib wielu zagranicznych firm (w 2010 r. uznane jako najbardziej atrakcyjne miasto dla biznesu według magazynu Forbes[3]), szybkiego przyrostu liczby mieszkańców etc. Miasto wchodzi w skład aglomeracji warszawskiej.

Piaseczno było miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego[4].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki miasta[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze wzmianki o Piasecznie jako wsi sięgają XIII wieku. Nazwę wzięło od położenia na piaszczystych glebach nad brzegiem rzeki Jeziorki zwanej w tych czasach Jeziorną. W średniowieczu było wsią książęcą, usytuowaną na szlaku między Warszawą a Czerskiem. To strategiczne położenie spowodowało, że 5 listopada 1429 roku Piaseczno uzyskało prawa miejskie na prawie chełmińskim nadane przez księcia wyszogrodzkiego, ciechanowskiego, zakroczymskiego, czerskiego i warszawskiego Janusza I zwanego Starszym.

Wkrótce Piaseczno stało się jednym z ośrodków rynku lokalnego na południowym Mazowszu, pośrednicząc w wymianie towarów i w działalności usługowej (handel, rzemiosło). Nastąpiły przemiany w układzie przestrzennym miasta, którego centralnym punktem stał się rynek. Było to do 1964 r. tradycyjne miejsce targów i jarmarków.

Akt nadania praw miejskich został potwierdzony w 1461 roku. Miasto wówczas miało charakter rzemieślniczo-rolniczy. Dynamiczny rozwój rzemiosła i handlu skłonił księżną Annę Radziwiłłównę do nadania miastu Piaseczno w dniu 23 listopada 1513 roku prawa odbywania jarmarku i wyznaczenie dnia targowego[5]. Dalsze przywileje zostały miastu nadane przez królową Bonę, Annę Jagiellonkę, Stefana Batorego, Jana Kazimierza i Jana III Sobieskiego.

Dawną świetność miasta i jego tradycje upamiętnia – znajdujący się na rynkuratusz. Pierwotny ratusz – siedzibę władz miejskich i miejsce przechowywania przywilejów – spalili w 1655 r. Szwedzi podczas potopu. Następny spłonął w okresie pokoju w 1730 r. Spłonęły wtedy wszystkie dokumenty przechowywane w archiwum miejskim. Wśród dokumentów spłonął także wystawiony w 1726 r. przywilej królewski Augusta II Mocnego. Akt ten mieszczanie odzyskali w formie wypisu z Metryki Koronnej w dniu 31 stycznia 1733 r.[6]. Mieszczanie odbudowali ratusz w połowie XVIII w. Dwupiętrowy gmach stanął na podstawie kwadratu na środku rynku. Drewniany ratusz spalili Rosjanie podczas insurekcji kościuszkowskiej w 1794 r. Po 1815 r. władze rosyjskie rozpoczęły akcję porządkowania miast polskich, nakazując budowę murowanych ratuszy w linii domów mieszkalnych znajdujących się w rynku. Projekt piaseczyńskiej siedziby władz miejskich wykonał budowniczy wojewódzki Hilary Szpilowski.

Obecnie istniejący gmach wzniesiono w stylu klasycystycznym w latach 1823-1824. Nietypowym elementem, wyróżniającym ratusz piaseczyński od innych budowli tego typu na Mazowszu jest półksiężyc umieszczony przed I wojną światową na szczycie wieży. Upamiętnia on pobyt posła tureckiego Numan-Beja w 1777 r.

W latach od 1526 (tzn. od włączenia Mazowsza do Królestwa Polskiego) do 1795 r. (III rozbiór Polski) Piaseczno stanowiło własność królewską. W 1545 r. znalazło się w składzie dóbr oprawnych królowej Bony, a następnie przeszło w ręce jej córki księżniczki Anny. Anna Jagiellonka, siostra króla Zygmunta Augusta, późniejsza żona króla Stefana Batorego mieszkała tu w dworze chyliczkowskim.

W 1537 roku miasto stało się własnością królewską i od tego czasu funkcjonowało jako starostwo niegrodowe. Zgodnie z nadaniem królewskim z 1554 roku mieszczanie uzyskali tereny pod ogrody poza kwartałami zabudowy miasta lokacyjnego. Największy rozkwit przeżywało Piaseczno w drugiej połowie XVI w. Liczyło wówczas ok. 200 domów i ok. 1200 mieszkańców. Szczególnie rozwijało się piwowarstwo i gorzelnictwo. W 1580 r., jedyny istniejący przed rozbiorami, Cech Szewców, otrzymał przywilej królewski od Stefana Batorego, potwierdzany potem przez kolejnych władców Polski. Miasto było niszczone licznymi pożarami na przełomie XVI i XVII w. Cykl rozwoju, zapoczątkowany za czasów Janusza I, zamknął najazd szwedzki w połowie XVII w. Nieprzyjaciel spalił Piaseczno oraz dwór i folwark starościński.

Miasto powróciło do swojej świetności w pierwszej połowie XVIII w. Starostą piaseczyńskim był wówczas minister Aleksander Józef Sułkowski, który wzniósł w mieście rezydencję królewską. Została ona bezpowrotnie zniszczona podczas insurekcji kościuszkowskiej. Dokonano także przebudowy wnętrza kościoła (zbudowanego w połowie XVI w.) w stylu późnobarokowym w 1736 r. przez architekta królewskiego Karola Fryderyka Pöppelmanna młodszego.

Największa bitwa w historii gminy rozegrała się w dniach 9 i 10 lipca 1794 r. pod Gołkowem. Po stronie polskiej dowodził generał Józef Zajączek, a po rosyjskiej generał Iwan Fersen. Straty wynosiły 180 zabitych, 136 rannych i około 100 zaginionych. Miasto zostało spalone, ocalał jedynie kościół i domy położone na Zastawiu (za dwoma dużymi stawami znajdującymi się pośrodku miasta, dzięki którym pożary nie przenosiły się na południową część Piaseczna).

Pod zaborami[edytuj | edytuj kod]

Po trzecim rozbiorze Polski Piaseczno znalazło się w granicach zaboru pruskiego na terenie tzw. Prus Południowych. W latach 1801-1806 przeprowadzono akcję kolonizacyjną na obszarach podmiejskich, należących do dawnego starostwa piaseczyńskiego. Koloniści (tzw. Olędrzy) przybyli z Księstwa Wirtemberskiego i Księstwa Palatynatu. Założono Alt i Neu Ilvesheim (Starą i Nową Iwiczną), Ludwigsburg (Józefosław) i Schwenningen (Świniary, od 1820 r. Orężno, niekiedy Orężna)[7].

W okresie rządów pruskich pisarz miejski Joachim Nałęcz Ginalski napisał, kierując swe słowa do obywateli miasta: „Z praw i przywilejów okazuje się i dowodzi, jak to miasto Piaseczno było swobodne, wesołe, korzystne i obszerne w swoich granicach. I było swobodne, bo tak od Fundatorów swoich Książąt Mazowieckich Janusza, Kazimierza, Bolesława, Janusza Młodszego i Anny wiele zyskiwało łask i względów, tak włącznie biorąc od wszystkich królów polskich wszelkie prawa i przywileje odbierało, aż do Stanisława Augusta ostatniego króla polskiego”. Na przełomie 1806 i 1807 r. w mieście stacjonowała kawaleria francuska, a od 1808 do 1811 r. polski 1 Pułk Strzelców Konnych.

W czasach Królestwa Polskiego (powstałego w 1815 r. na podstawie uchwały kongresu wiedeńskiego) Piaseczno, położone wówczas w obwodzie (późniejszym powiecie) warszawskim, w województwie mazowieckim (później guberni warszawskiej) znalazło się w jego składzie. Było to miasto rządowe (narodowe). W 1820 r. liczyło 893 mieszkańców, oraz 171 Żydów. Do 1795 r. starozakonni mieli zakaz osiedlania się i posiadania domów na jego terenie. W Piasecznie było 101 domów, ale tylko 9 murowanych, ponieważ ludzie woleli mieszkać w szałasach i w lepiankach.

W XIX wieku (1825 r.), przeprowadzono szosę z Warszawy do Góry Kalwarii i Warki. Szosa przebiegała przez miasto Piaseczno, co spowodowało znaczny wzrost pozycji miasta. Niebawem uruchomiono kolejkę wąskotorową łączącą Piaseczno z Warszawą. Czynnikiem sprzyjającym rozwojowi ówczesnej osady było uruchomienie wąskotorowych połączeń kolejowych z Warszawą. W 1898 r. ruszyły linie przez Służew i Wilanów, a w 1899 r. do Góry Kalwarii.

Do wybuchu I wojny światowej Piaseczno przeżywało okres ożywienia gospodarczego. W 1913 r. liczyło już 4395 mieszkańców. W tym okresie Piaseczno można zaliczyć do miast o dobrej infrastrukturze komunikacyjnej. Miało to bardzo duże znaczenie dla rzemiosła i handlu, które dzięki temu mogło się intensywnie rozwijać. Stopniowo miasto Piaseczno stawało się centralnym ośrodkiem dla okolicznych osiedli.

W czasie powstania styczniowego, pod Piasecznem rozegrała się potyczka, w której zginęło 12 powstańców, ich mogiła znajduje się na cmentarzu parafialnym. Za współpracę z powstańcami, proboszcz piaseczyński ks. Ludwik Czajewicz został zesłany na Syberię. Za czynny udział w powstaniu styczniowym władze carskie w 1869 roku pozbawiły Piaseczno wszelkich przywilejów, w tym praw miejskich (na podstawie tego samego ukazu carskiego z 1869 r., w połowie 1870 r. 25 innych miast guberni warszawskiej, utraciło również prawa miejskie, stając się osadą gminną).

Według spisu ludności w 1897 r. Piaseczno liczyło 2760 mieszkańców i miało znikomą przewagę katolików (41,5%) nad ludnością żydowską (40%). Stosunkowo liczni byli w Piasecznie protestanci (17,9%), potomkowie kolonistów niemieckich.

We wrześniu i październiku 1914 r. Piaseczno i okolice stały się terenem zaciętych walk niemiecko-rosyjskich o Warszawę. Miasto wyludniło się, gdyż większość mieszkańców schroniła się w stolicy. W wyniku walk zniszczono doszczętnie około 20 domów w okolicach rynku i uszkodzono kościół. Niemcy ponownie zajęli Piaseczno w sierpniu 1915 r. W 1916 roku Piaseczno ponownie uzyskało prawa miejskie.

W XX wieku nastąpił rozwój dzielnic letniskowych (w tym osiedla miasto-las Zalesie Dolne i Adamów, w latach dwudziestych miasto-ogród Zalesinek, osiedle mieszkaniowe Iwiczna 1, 2, 3 w 1960 r.). Obecnie te tereny wraz z dawną miejscowością Gołków-Letnisko stanowią nierozłączną całość jako jedno wielkie (obszarowo) miasto Piaseczno. Podobną ewolucję po II wojnie światowej przeszły takie miejscowości jak: Głosków-Letnisko, Zalesie Górne, Złotokłos.

Okres międzywojenny[edytuj | edytuj kod]

W maju 1917 r. odbyło się pierwsze posiedzenie Rady Miejskiej. W listopadzie 1918 r. strażacy rozbroili posterunek żandarmerii niemieckiej w Piasecznie i wysłali zaaresztowanych żołnierzy koleją do Warszawy; tak rozpoczął się okres niepodległości po 123 latach rozbiorów. Już 13 listopada Rada Miejska dokonała wyboru burmistrza, ławników i delegatów do Sejmiku Powiatowego. Burmistrzem został wybrany aptekarz Wacław Kaun. W tym okresie mieszkało tu 6956 osób, w tym 3956 katolików, 2816 Żydów, 182 ewangelików i 2 prawosławnych.

W mieście były tylko dwa drobne zakłady przemysłowe: Fabryka wyrobów stalowych ostrych Zbigniew Kobylański i Spółka, produkująca noże, tasaki i kosy oraz młyn parowy. W 1918 r. uruchomiono własną elektrownię miejską. Pierwsze w niepodległej Polsce wybory do rady miejskiej odbyły się 14 grudnia 1919 r., a ostatnie 14 maja 1939 r. Piaseczno było jednym z większych miast w okolicach Warszawy (w 1921 r. – 5615 mieszkańców), ośrodkiem rzemieślniczo-handlowym. Dnia 4 czerwca 1928 r. gościł w Piasecznie prezydent RP Ignacy Mościcki, który m.in. położył kamień węgielny pod Dom Ludowy jego imienia (przy obecnej ul. Jana Pawła II). W 1933 r. podczas spóźnionych obchodów 500-lecia nadania praw miejskich przemianowano rynek na plac Marszałka Józefa Piłsudskiego. Był on honorowym obywatelem miasta od 1928 r.

Okres międzywojenny przyniósł pomyślny rozwój komunikacyjny miasta. Uruchomiono (w 1934 r.) linię kolejową z Warszawy do Radomia. W maju 1935 r. mieszkańcy całego województwa warszawskiego żegnali marszałka Józefa Piłsudskiego na dworcu PKP w Piasecznie, gdzie zatrzymał się pociąg żałobny. Trumna umieszczona była na specjalnym wagonie platformie i oświetlona (uroczystości odbywały się wieczorem). Po krótkim postoju pociąg ruszył do Krakowa.

W okresie międzywojennym powstał pierwszy plan rozbudowy miasta. Ogólna powierzchnia terenów miasta Piaseczna w granicach administracyjnych wynosiła 841 ha 4093 . Orzeczeniem Wojewody Warszawskiego w 1937 r. zatwierdzono ogólny plan zabudowania miasta Piaseczna, przewidujący utworzenie dzielnicy przemysłowej na północnym zachodzie. Piaseczno stanowiło tradycyjnie duży ośrodek szewski, skupiający ponad 25% warsztatów w stosunku do ogółu miejscowego rzemiosła.

II wojna światowa rozpoczęła się dla miasta w nocy z 9 na 10 września, gdy pododdziały 54 pułku artylerii lekkiej (Armia „Łódź”) stoczyły potyczkę z pododdziałami niemieckiej 1 Dywizji Pancernej. W wyniku walk ucierpiała zabudowa kilku ulic w północnej części miasta. Zniszczono Sąd Grodzki przy ul. Warszawskiej. Wehrmacht rozstrzelał 21 wziętych do niewoli żołnierzy polskich i 7 mieszkańców miasta. Jesienią 1940 r., w południowej części Piaseczna, okupanci utworzyli getto. Żydzi zostali wysiedleni stąd do getta w Warszawie w lutym 1941 r. W grudniu 1943 r. dokonano dywersyjnej akcji kolejowej pod miastem. 1 kwietnia 1944 organizacja AK przeprowadziła udaną akcję na Arbeitsamt (Urząd Pracy) w Piasecznie przy ul. Mickiewicza.

Okres powojenny[edytuj | edytuj kod]

Okupacja hitlerowska zakończyła się 17 stycznia 1945 r., kiedy do miasta wjechały bez walki czołgi 1 Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte. Znajdowało się tu stanowisko dowodzenia 1 Armii Wojska Polskiego.

Według spisu ludności przeprowadzonego w lutym 1946 r. Piaseczno liczyło 6682 mieszkańców. Na terenie miasta istniały: fabryka rowerów „Ormonde”, młyn parowy, kaszarnia, tartak i wytwórnia wyrobów drzewnych. Największym zakładem pracy były warsztaty Warszawskich Kolei Dojazdowych.

W 1952 roku Piaseczno zostało miastem powiatowym, co wyróżniło je wśród konkurujących o taki status miast sąsiednich. Po likwidacji powiatów aż do 1998 roku Piaseczno było siedzibą władz rejonowych. W 1956 roku uruchomiono w Piasecznie Fabrykę Kineskopów ZELOS[8]. Produkowano tam między innymi kineskopy do pierwszych polskich odbiorników telewizyjnych Belweder[9].

Budynek Sądu Rejonowego i Prokuratury

W 1999 roku pozycja miasta ponownie wzrosła, wraz z utworzeniem powiatu piaseczyńskiego. Fakt stołeczności w stosunku do gmin wchodzących w skład powiatu: Góry Kalwarii, Konstancina-Jeziorny, Tarczyna, Lesznowoli i Prażmowa utrwalił na lata dominującą pozycję miasta. Dziś Piaseczno przeżywa swój renesans. Zarówno powiat, jak i wchodzące w jego skład gminy, mają jeden z największych wskaźników dochodu na mieszkańca. W powiecie powstaje wiele nowych firm, krajowych i zagranicznych, wznoszone są coraz to nowe instytucje publiczne świadczące o renomie terenu: nowa Komenda Powiatowa Policji w Piasecznie. W styczniu 2008 roku została otwarta nowa siedziba Prokuratury oraz Sądu Rejonowego.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Kultura i edukacja[edytuj | edytuj kod]

Zespół Szkół nr 1
Muzeum Regionalne w Piasecznie w zabytkowym budynku dawnej plebanii

Szkoły podstawowe[edytuj | edytuj kod]

  • Szkoła Podstawowa nr 1, ul. Świętojańska 18
  • Szkoła Podstawowa nr 2 im. Ewy Krauze, al. Kasztanów 12
  • Szkoła Podstawowa nr 3, ul. Główna 50
  • Szkoła Podstawowa nr 5 im. Krzysztofa Kamila Baczyńskiego, ul. Szkolna 14
  • Prywatna Szkoła Podstawowa nr 72, ul. Zielona 14

Gimnazja[edytuj | edytuj kod]

  • Gimnazjum nr 1 im. Powstańców Warszawy, ul. Sikorskiego 20
  • Gimnazjum nr 2 im. Jana Pawła II, Al. Kalin 30
  • Gimnazjum nr 4, ul. Główna 50
  • Prywatne Gimnazjum nr 2, ul.Zielona 14

Szkoły średnie i policealne[edytuj | edytuj kod]

  • Liceum Ogólnokształcące im. 1 Dywizji Kościuszkowskiej, ul. Chyliczkowska 17
  • Zespół Szkół nr 1, ul. Szpitalna 10
  • Zespół Szkół nr 2 im. Emilii Plater, Aleja Brzóz 26
  • Zespół Szkół Rolnicze Centrum Kształcenia Ustawicznego im. C. Plater-Zyberkówny, ul. Chyliczkowska 20
  • Policealna Szkoła dla Dorosłych, ul. Chyliczkowska 20
  • Katolickie Liceum Ogólnokształcące im. C. Plater-Zyberkówny, ul. Chyliczkowska 20E
  • Prywatne Liceum nr 43, ul. Kościuszki 53

Szkoły specjalne[edytuj | edytuj kod]

  • Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy, ul. Szpitalna 12
  • Ośrodek Szkolno-Wychowawczy „Dom Matki Dobrego Pasterza”, ul. Zgoda 14.

Wydarzenia kulturalne[edytuj | edytuj kod]

  • Open Hard Core Fest – letni festiwal rockowy w parku miejskim pod hasłem „MUZYKA PRZECIWKO NARKOTYKOM”. W sześciu edycjach imprezy wystąpiło ponad 70 zespołów hard core z całego świata m.in. z USA, Brazylia, Holandia, Izrael, Niemcy, Ukraina, Malezja oraz polskie grupy rockowe. W piknikowej atmosferze letniego parku oprócz słuchania muzyki, można kupić najnowsze płyty zespołów występujących na imprezie, zapoznać się z ofertą niezależnych wytwórni płytowych i oficyn księgarskich.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Kościół św. Anny

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Ulice miasta, na poboczu słupy dawnej trolejbusowej sieci trakcyjnej prowadzącej ruch trolejbusowy na warszawski Mokotów
  • Dworzec PKP Piaseczno ul. Towarowa (połączenia pośpieszne obsługiwane przez PKP Intercity m.in. do Warszawy, Krakowa, Gdyni, Kołobrzegu, sezonowe do Zakopanego; połączenia lokalne obsługiwane przez Koleje Mazowieckie do Warszawy Wschodniej przez Warszawę Śródmieście, Czachówka, Góry Kalwarii, Warki, Radomia, Skarżyska-Kamiennej)
  • PPKS Warszawa, placówka terenowa w Piasecznie ul. Okulickiego 4
  • Komunikacja miejska – obsługiwana przez ZTM Warszawa – na terenie Piaseczna kursują linie: 709, 710, 724, 727, 739, 807, nocna N83 oraz linie lokalne: L-1, L-2, L-3, L-4, L-5 i L13 (planowane jest stworzenie buspasu o długości 9 km na ulicy Puławskiej między Piasecznem a Al. Wilanowską w Warszawie)[10].
  • Prywatna regularna komunikacja autobusowa – kilka prywatnych firm obsługuje połączenia z miejscowościami gminy Piaseczno do Dworca Południowego w Warszawie.
  • TAXI – postoje taksówek zlokalizowane są przy ul. Jana Pawła II oraz na rogu ul. Puławskiej i Szkolnej.

Media lokalne[edytuj | edytuj kod]

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie:

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Dane Głównego Urzędu Statystycznego: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2008 r.). [dostęp 1.10.2009].
  2. Ludność 2012
  3. piaseczno.eu: Piaseczno - miasto najatrakcyjniejsze dla biznesu (pol.).
  4. Adolf Pawiński, Mazowsze, Warszawa 1895, s. 38.
  5. E. i W. Bagińscy, Szkice z dziejów Miasta Piaseczna, wyd. OK Piaseczno, 2004, s. 7.
  6. E. i W. Bagińscy, Szkice z dziejów Miasta Piaseczna, wyd. OK Piaseczno, 2004, s. 6.
  7. Por. Ewangelicyzm w Powiecie Piaseczyńskim.
  8. Zelos - katalizator rozwoju (pol.). 2012-03-12. [dostęp 2013-05-11].
  9. K.Korbik Zakład Lamp Oscyloskopowych Zelos Piaseczno (pol.). 2012-03-12. [dostęp 2013-05-11].
  10. Autobusy pojadą szybciej, bo będzie BUSPAS na Puławskiej (pol.). 2009-08-05. [dostęp 2009-11-26].
  11. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 12 stycznia 2014.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]