Elżbieta Zawacka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Elżbieta Zawacka
Zo, Sulica, Zelma
Ilustracja
Elżbieta Zawacka w 2006
generał brygady generał brygady
Data i miejsce urodzenia 19 marca 1909
Toruń
Data i miejsce śmierci 10 stycznia 2009
Toruń
Przebieg służby
Lata służby od 1939
Siły zbrojne Wojsko Polskie, Polskie Siły Zbrojne
Stanowiska kurierka KG AK
Główne wojny i bitwy II wojna światowa:
Późniejsza praca nauczyciel i wykładowca akademicki, Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej
Odznaczenia
Order Orła Białego Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Walecznych (od 1941, pięciokrotnie) Złoty Krzyż Zasługi z Mieczami Medal Wojska (czterokrotnie) Krzyż Armii Krajowej Medal Pro Memoria Odznaka Honorowa za Zasługi dla Województwa Kujawsko-Pomorskiego
Elżbieta Zawacka w 2006
Pomnik Elżbiety Zawackiej w Toruniu, odsłonięty 23 września 2014
Tablica na moście gen. Elżbiety Zawackiej w Toruniu
Grób Elżbiety Zawackiej na Cmentarzu św. Jerzego w Toruniu
Tablica pamiątkowa na bloku przy ulicy Gagarina 132-138 w Toruniu
Siedziba Fundacji Generał Elżbiety Zawackiej w Toruniu

Elżbieta Zawacka, ps. „Zelma”, „Sulica”, „Zo” (ur. 19 marca 1909 w Toruniu, zm. 10 stycznia 2009 tamże[1]) – kurierka Komendy Głównej Armii Krajowej, jedyna spośród 15 kandydatek, która pomyślnie przeszła trening i służyła potem w szeregach cichociemnych, matematyczka, profesor nauk humanistycznych specjalizująca się w historii najnowszej[2], druga Polka w historii Wojska Polskiego awansowana na stopień generała brygady[3][4]. Dama Orderu Orła Białego.

Młodość i działalność w II Rzeczypospolitej[edytuj]

Elżbieta Zawacka urodziła się w czasie, gdy Toruń znajdował się pod zaborem pruskim, jednak szkołę podstawową i gimnazjum kończyła już w wolnej Polsce. Maturę zdała w Żeńskim Gimnazjum Humanistycznym, a następnie skończyła studia matematyczne na Uniwersytecie Poznańskim. Na czwartym roku studiów związała się z Organizacją Przysposobienia Kobiet do Obrony Kraju (późniejsze PWK). Po studiach podjęła pracę jako nauczycielka w szkole średniej i udzielała się społecznie jako instruktor Przysposobienia Wojskowego Kobiet (PWK). Przed rokiem 1939 pełniła w Katowicach funkcję komendantki Rejonu Śląskiego PWK.

Udział w kampanii wrześniowej i działalność kurierska[edytuj]

We wrześniu 1939 była żołnierzem Kobiecego Batalionu Pomocniczej Służby Wojskowej, walczącym w obronie Lwowa.

W październiku tego samego roku wstąpiła do tworzącej się Służby Zwycięstwu Polski i pozostawała w jej szeregach aż do końca 1945. Na początku swej podziemnej działalności działając pod pseudonimem Zelma współorganizowała struktury SZP-ZWZ na Górnym Śląsku.

Pod koniec 1940 Zo przeniesiono do Warszawy – dostała przydział do Wydziału Łączności Zagranicznej Komendy Głównej Armii Krajowej Zagroda. Od połowy 1941 r. jeździła między Warszawą a Berlinem, przewożąc w obie strony pocztę, która kursowała przez Szwecję do Londynu i z powrotem. Jej zadaniem było też zorganizowanie szlaków kurierów podążających do Londynu przez Niemcy. W latach 1939–1945, korzystając z fałszywych dokumentów, przekraczała granicę Rzeszy setki razy (przy setnym, w 1942, przestała liczyć), przenosząc raporty, meldunki i informacje, zaś w przerwach między wyprawami uczyła i była uczona na tajnych kompletach.

Cichociemna[edytuj]

W lutym 1943 wyruszyła jako emisariuszka Komendanta Głównego AK Stefana Roweckiego przez Niemcy, Francję, Andorę, Hiszpanię i Gibraltar do Sztabu Naczelnego Wodza w Londynie. Jej misja miała dwa cele: poprawę łączności miedzy Sztabem Naczelnego Wodza w Londynie a KG AK w Warszawie oraz przedstawienie żądań gen. Roweckiego na temat regulacji prawnych dotyczących sytuacji kobiet w Wojsku Polskim. Z Londynu powróciła 9/10 września 1943 zrzucona ze spadochronem w ramach akcji „Neon 4" na placówkę „Solnica” pomiędzy zabudowaniami majątku we wsi Osowiec a folwarkiem we wsi Chawłowo (zrzut przyjęty we wsi Wólka Brzozokalska obecnie Adamów Wieś, koło Grodziska Mazowieckiego w zabudowaniach Jana Siwca. Dowódca kpt. naw. Stanisław Król Ekipa XXIX wraz z por. Bolesławem Polończykiem „Kryształ” i ppor. Fryderykiem Serafińskim „Drabina”). Była jedyną kobietą wśród cichociemnych.

Pewną charakterystykę Zo daje Jan Nowak-Jeziorański w książce Kurier z Warszawy:

Nawet w konspiracji, gdzie panuje anonimowość, „Zo” stała się postacią legendarną. (...) straciła rodzinę. Uchodziła za człowieka ostrego i wymagającego od innych, ale najbardziej od samej siebie. Jej oddanie służbie graniczyło z fanatyzmem. (...) Średniego wzrostu, blondynka o niebieskich oczach miała w sobie coś męskiego. Była surowa, poważna, trochę szorstka i bardzo rzeczowa. W czasie rozmowy ani razu nie uśmiechnęła się, nie padło ani jedno słowo natury bardziej osobistej, nic co nie wiązało się ze służbowym tematem. „Zo” nie miała na to czasu. Dopiero na pożegnanie poczułem ciepły, mocny uścisk dłoni i usłyszałem lekkie westchnienie: Daj Boże, żebyście dotarli.

Powstanie warszawskie, emigracja i powrót do kraju[edytuj]

W marcu 1944, gdy Zo zagroziło aresztowanie, wycofano ją z działalności kurierskiej i przeniesiono do służby w dowództwie Wojskowej Służby Kobiet (WSK). Działając w WSK, brała udział w powstaniu warszawskim, a po kapitulacji przedostała się do Krakowa gdzie odbudowywała zerwaną łączność ze Sztabem Naczelnego Wodza. Zdemobilizowana w lutym 1945 r. dalej pracowała w konspiracji: najpierw w Delegaturze Sił Zbrojnych na Kraj, następnie w Zrzeszeniu Wolność i Niezawisłość. Z działalności antykomunistycznej zrezygnowała w 1946 r., podejmując pracę w Państwowym Urzędzie Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego przy Ministerstwie Obrony Narodowej, z której - ze względów politycznych - musiała zrezygnować w 1948 r..

W latach 1948-1951 pracowała jako nauczycielka w Łodzi, Toruniu i Olsztynie. 5 września 1951 została aresztowana przez MBP i po procesie skazana na 10 lat pozbawienia wolności. Na wolność wyszła 24 lutego 1955.

Wróciła do pracy w szkolnictwie, ucząc w szkołach w Sierpcu i Toruniu, nie zaniedbując jednak samodzielnej nauki. W 1965 r. na UMK w Toruniu obroniła doktorat (promotor: prof. Ludwik Bandura) i podjęła pracę na stanowisku adiunkta Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Gdańsku (od 1972 r. Uniwersytet Gdański). W 1973 r. w Wykowie (obecnie: Uniwersytet Pedagogiczny) uzyskała tytuł doktora habilitowanego. Nie mając szans na utworzenie własnego zakładu andragogiki w Gdańsku (o czym marzyła), w 1975 r. przyjęła propozycję UMK stworzenia nowo powstającym Instytucie Pedagogiki i Psychologii. W 1976 r. wyjechała w celach naukowych do Londynu, po powrocie spotkały ją liczne szykany i represje tak ze strony SB jak i władz Instytutu, w którym pracowała. Przeszłą dwa zawały serca oraz długą rekonwalescencję, a w 1978 r. została zmuszona do odejścia na emeryturę. Do badań z zakresu nauk pedagogicznych nigdy nie powróciła

Jeszcze w latach sześćdziesiątych Elżbieta Zawacka zajęła się gromadzeniem materiałów historycznych, dokumentujących działalność Armii Krajowej w czasie wojny, jako emerytka powróciła do tej pracy. Działała w ruchu kombatanckim „Solidarności”, w 1986 współorganizowała w Toruniu Klub Historyczny przy toruńskim oddziale Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego (działający następnie jako Klub Historyczny im. Antoniego Antczaka).[potrzebny przypis] Dzięki jej zaangażowaniu grono kilku osób w Toruniu zainicjowało, w końcu 1988 r., powstanie ogólnopolskiego stowarzyszenia byłych żołnierzy Armii Krajowej (obecnie Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej). W pierwszym zarządzie głównym tej organizacji, który kładł podwaliny pod jej dalszy rozwój, pełniła funkcję wiceprezesa Zarządu Głównego[5]. W 1990 zainicjowała utworzenie Fundacji „Archiwum Pomorskie Armii Krajowej” – była jej pierwszym prezesem, a po latach honorowym przewodniczącym Rady. Klub Historyczny im. Antoniego Antczaka był integralną częścią założonej przez Zawacką Fundacji i funkcjonował do początku XXI w.

W 1989 została laureatką Medalu Stolema – wyróżnienia przyznawanego w Zrzeszeniu Kaszubsko-Pomorskim osobom, które w szczególny sposób przyczyniły się do pomnożenia dorobku i osiągnięć kultury i Pomorza lub do ich spopularyzowania[6][7][8][9]. W 1990 została odznaczona Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski, a w 1993 Krzyżem Komandorskim tego orderu z gwiazdą. Od 1996 była profesorem nauk humanistycznych. W 1993 r. Rada Miasta Torunia przyznała jej tytuł Honorowego Obywatela tego miasta, w 2008 r. została Honorowym Obywatelem Piastowa.

3 maja 2006 roku na wniosek warszawskich środowisk kombatanckich Prezydent RP Lech Kaczyński awansował ją do stopnia generała brygady. Została wówczas drugą po Marii Wittek kobietą–generałem w historii Wojska Polskiego.

Profesor Elżbieta Zawacka została dwukrotnie odznaczona Orderem Wojennym Virtuti Militari V klasy i pięciokrotnie Krzyżem Walecznych; w 1995 roku prezydent Lech Wałęsa odznaczył ją Orderem Orła Białego. W 2002 roku otrzymała Nagrodę „Kustosz Pamięci Narodowej” z rąk Prezesa IPN prof. Leona Kieresa.

W 1990 roku z jej inicjatywy powstała Fundacja Archiwum i Muzeum Pomorskie AK oraz Wojskowej Służbie Polek w Toruniu, obecnie Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej.

Gen. bryg. Elżbieta Zawacka jest fundatorką pomnika Wojskowej Służby Kobiet w Warszawie.

Zmarła w wieku niemal 100 lat[1], pochowana na Cmentarzu św. Jerzego w Toruniu.

Upamiętnienie[edytuj]

Imię gen. bryg. prof. Elżbiety Zawackiej przyjęły: Biblioteka Pedagogiczna w Toruniu (4 listopada 2009), Szkoła Podoficerska Wojsk Lądowych w Zegrzu[10] (8 listopada 2009), Gimnazjum nr 2 w Toruniu oraz Zasadnicza Szkoła Zawodowa nr 1 i Technikum nr 1 w Zespole Szkół Ekonomicznych w Toruniu (19 marca 2010). Również nowy most drogowy w Toruniu otrzymał imię generał Elżbiety Zawackiej[11].

Na podstawie decyzji Nr 156/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 11 czerwca 2013 roku imię Elżbiety Zawackiej przyjął Region Wsparcia Teleinformatycznego w Bydgoszczy[12].

W 2014 r. nakładem Fundacji Generał Elżbiety Zawackiej i Oficyny Wydawniczej "Rytm" ukazała się drukiem biografia gen. Elżbiety Zawackiej autorstwa Katarzyny Minczykowskiej, wieloletniej współpracowniczki "Zo" (Cichociemna. Generał Elżbieta Zawacka 1909-2009). Publikacja została wyróżniona Nagrodą Klio I stopnia w kategorii autorskiej (2015 r.)

Odznaczenia (lista niepełna)[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b Gazeta Wyborcza Toruń: Zmarła Elżbieta Zawacka, 100-letnia „Cichociemna” (pol.). [dostęp 10 stycznia 2009].
  2. Elżbieta Zawacka w bazie „Ludzie nauki” portalu Nauka Polska (OPI).
  3. M.P. z 2006 r. Nr 37, poz. 412 – pkt 6.
  4. Pierwszą Polką w historii Wojska Polskiego awansowaną na stopień generała brygady była Maria Wittek.
  5. Salmonowicz S., Elżbieta Zawacka, [w:] Elżbieta Zawacka „Zo”, Toruń 1999, s. 6.
  6. Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie.
  7. Medal Stolem.
  8. Losy Elżbiety Zawackiej. Ścieżka dźwiękowa filmu Włodzimierza Stępińskiego [część I], w: „Pomerania. Miesięcznik społeczno-kulturalny”, maj 1989, s. 3-8.
  9. [s.j.], Klëka. Stolemowi mocarze, w: „Pomerania. Miesięcznik społeczno-kulturalny”, czerwiec 1989, s. 47.
  10. Decyzja Nr 335/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 25 września 2009 r. w sprawie nadania imienia gen. bryg. prof. Elżbiety Zawackiej Szkole Podoficerskiej Wojsk Lądowych w Zegrzu (Dz. U. MON Nr 18 z 23 października 2009 r., poz. 204).
  11. Rada Miasta Torunia. Uchwała RMT 629/2013 Rady Miasta Torunia z dnia 24 października 2013 r. w sprawie nadania nazwy dla nowo wybudowanego mostu w Toruniu.. „Biuletyn Informacji Publicznej”, 2013-10-24 (pol.). 
  12. Dziennik Urzędowy MON z 12 czerwca 2013 r., poz. 150.
  13. M.P. z 1996 r. Nr 13, poz. 164
  14. M.P. z 1993 r. Nr 48, poz. 457
  15. Zdjęcie gen. Elżbiety Zawackiej odznaczonej Medalem „Pro Memoria”. naszemiasto.pl. [dostęp 18 stycznia 2013].
  16. Lista podmiotów odznaczonych odznaką honorową za zasługi dla województwa kujawsko-pomorskiego 2009. archiwum.kujawsko-pomorskie.pl. [dostęp 15 sierpnia 2016].

Linki zewnętrzne[edytuj]