Mszana Dolna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Mszana Dolna
miasto i gmina
Ilustracja
Widok ogólny. W tle Szczebel
Herb
Herb
Państwo

 Polska

Województwo

 małopolskie

Powiat

limanowski

Prawa miejskie

około 1346-1409, od 1952

Burmistrz

Anna Pękała

Powierzchnia

27,1 km²

Wysokość

400–968 m n.p.m.

Populacja (31.12.2019)
• liczba ludności
• gęstość


7889[1]
291,1 os./km²

Strefa numeracyjna

+48 18

Kod pocztowy

34-730

Tablice rejestracyjne

KLI

Położenie na mapie powiatu limanowskiego
Mapa konturowa powiatu limanowskiego, po lewej znajduje się punkt z opisem „Mszana Dolna”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole znajduje się punkt z opisem „Mszana Dolna”
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa konturowa województwa małopolskiego, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „Mszana Dolna”
Ziemia49°40′31,35″N 20°04′36,02″E/49,675375 20,076672
TERC (TERYT)

1207021

SIMC

0960697

Urząd miejski
ul. Piłsudskiego 2
34-730 Mszana Dolna
Strona internetowa
BIP
Widok Mszany Dolnej sprzed 1945
Rynek w Mszanie
Galeria handlowa Mszana Dolna
Kościół św. Michała Archanioła
Cmentarz żydowski

Mszana Dolna (jid. אמסאנע Amsane)[2] – miasto w województwie małopolskim, w powiecie limanowskim, stolica Górali Zagórzańskich.

Mszana Dolna uzyskała lokację miejską w 1346 roku, zdegradowana przed 1409 rokiem, ponowne nadanie praw miejskich w 1952 roku[3]. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa nowosądeckiego. W latach 1934–1952 była to gmina Mszana Dolna I. Jest siedzibą gminy Mszana Dolna.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Mszana Dolna leży w zachodniej części Beskidu Wyspowego w zlewisku rzeki Raby, 50 km na południe od Krakowa, 50 km na północ od Zakopanego i 12 km na północny wschód od Rabki. Kotlina, w której miasto jest położone, jest klasycznym przykładem okna tektonicznego[4]. Otoczona jest szczytami Beskidu Wyspowego: Lubogoszcz, Czarny Dział, Grunwald, Luboń Wielki (1022 m n.p.m.) i Szczebel oraz wzgórzem Grunwald. Część zabudowana miasta wznosi się 370–620 m n.p.m.[5] Przez miejscowość przechodzi ważny szlak komunikacyjny, droga krajowa nr 28, zwana także trasą karpacką oraz historyczny szlak kolejowy – linia kolejowa nr 104 ze stacją kolejową.

Struktura powierzchni[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 2002[6] Mszana Dolna ma obszar 27,1 km², w tym:

  • użytki rolne: 60%
  • użytki leśne: 36%

Miasto stanowi 2,85% powierzchni powiatu.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Według danych GUS z 31 grudnia 2019 r. miasto miało 7889 mieszkańców[1].

Dane z 31 grudnia 2016:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
Jednostka osób % osób % osób %
Populacja 7941 100 4159 52,3 3782 47,7
Gęstość zaludnienia
[mieszk./km²]
293,0 153,4 139,6
  • Piramida wieku mieszkańców Mszany Dolnej w 2015 roku[7].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy dokument wzmiankujący Mszanę Dolną pochodzi z 1365. Jej lokacja w poł. XIV w. była zasługą Kazimierza Wielkiego. Prawa miejskie otrzymała jako Kinsbark (Königsberg) pod koniec panowania tego władcy lub pod koniec XIV w. decyzją Władysława Jagiełły. Jednak już w XV w. osada utraciła prawa miejskie, a pozostałość po mieście Kinsbark, zwana Mieściskiem, została w 1464 włączona do istniejącej równolegle starej wsi Mszany[8]. Podczas potopu szwedzkiego miasto zostało doszczętnie zburzone. Istnieją też źródła z 1254 roku mówiące o rzece Mszanka figurującej pod nazwą Mschena[9]. Według niektórych źródeł słowo Mszana jest nazwą topograficzną i pochodzi od słowa Mech[10]. Warto w tym miejscu też wspomnieć o miejscowości Mszana Górna. W dzisiejszych okolicach Mszany Dolnej istniały też miejscowości takie jak: Słomka (ap. Słona) i Gronoszowa[9][10].

W 1772, w wyniku I rozbioru Polski miejscowość przeszła pod władzę Austrii.

W latach 1880–1884 przez Mszanę Dolną przeprowadzono linię Galicyjskiej Kolei Transwersalnej i zbudowano stację kolejową. W 1880 r. firma „Ader” z Jazowska zakłada tu fabrykę mebli giętych. W 1883 r. do Mszany Dolnej zostaje przeniesiony Sąd Powiatowy ze Skrzydlnej, a miasto pełni wówczas rolę powiatu. W 1885 r. wiedeńska firma „C. Warhanek” uruchamia tu fabrykę konserw rybnych i pierwszy tartak parowy. Powstaje tu też fabryka nawozów z mielonych kości[11].

16 stycznia 1899 dobra Mszana Dolna, Glisne i Słomka należące dotąd do dr Władysława Szujskiego nabyła hr Maria z Łęckich Krasińska[12].

Dla samoobrony przed lichwą na terenie Mszany Dolnej w 1909 r. została zorganizowana Kasa Stefczyka, a w 1913 r. Spółdzielnia Rolniczo–Handlowa działająca pod firmą Składnica Kółek Rolniczych[13].

W 1914 roku do Mszany Dolnej przybył Legion Śląski, gdzie uformowano II Brygadę Legionów Polskich[14]. Dnia 26 września odbyło się oficjalne zaprzysiężenie. Większość ochotników wraz z ochotnikami z Podhala wcielono do I batalionu 3 pułku Legionów Polskich. Około 250 sformowało 2 kompanię 3 pułku Legionów, na którego dowódcę wyznaczono Stefana Pasławskiego, a resztę rozdzielono po innych kompaniach. Dawnych komendantów Feliksa Hajduka oraz Jana Łyska mianowano podporucznikami dając im komendy I i IV plutonu, a Hieronima Przepilińskiego mianowano porucznikiem i wyznaczono mu funkcję oficera prowiantowego 3 pułku.

W okresie międzywojennym nastąpiła elektryfikacja wsi. Z inicjatywy ks. proboszcza Józefa Stobrawy zbudowano Dom Ludowy (obecnie kino „Luboń”). W latach 1929–1930 zbudowano most na rzece Porębiance łączący Mszanę Dolną z Górną. Po wielkiej powodzi w 1934 r. most ten odbudowano, a następnie zbudowano nowy, na rzece Rabie, w stronę Glisnego[13].

W rejonie miasta działania obronne w Kampanii wrześniowej prowadziła 10 Brygada Kawalerii pułkownika Stanisława Maczka. Dnia 4 września 24 Pułk Ułanów, wspomagany przez kompanię czołgów Vickers natarł z zaskoczenia na Niemców zdobywając wzgórza w rejonie Kasiny Wielkiej i Mszany Dolnej. Podczas ataku zniszczono 3 wrogie czołgi. Dwa silne niemieckie kontrataki pancerne odrzuciły ułanów na poprzednie pozycje, którzy nazajutrz wycofali się[15]. W czasie II wojny światowej miasto straciło ok. 1/3 ludności. Niedaleko ul. Kościuszki i Mroza jest mogiła 881 Żydów z Mszany i okolic, zamordowanych przez hitlerowców 19 sierpnia 1942. W Kronice Mszany Dolnej zanotowano, że Żydzi przeczuwali nadchodzącą tragedię. Ludność ta od pierwszych tygodni okupacji była traktowana w okrutny sposób. Ulubioną rozrywką burmistrza było obcinanie im bród i pejsów. Wydawał często zarządzenia, by wszyscy Żydzi o godzinie 4 rano gromadzili się w rynku. Ustawiał ich w rzędy i komenderując prowadził z nimi męczącą gimnastykę. Trwało to kilka godzin, a doprowadzonych do kresu sił kazał polewać zimną wodą[16].

W 1943 r. Austriak o nazwisku Gunkel, ówczesny właściciel firmy „C. Warhanek” instaluje w 1943 r. nowy generator octowy. Po wojnie następuje nacjonalizacji octowni, która w 1997 r. przeszła w ręce prywatne[17].

W 1 lipca 1952 ponownie przyznano Mszanie Dolnej prawa miejskie.[18]

26 kwietnia 1991 r. Rada Miasta i Gminy Mszana Dolna po przeprowadzonych konsultacjach z mieszkańcami podjęła decyzję o przyjęciu uchwały o rozdzieleniu do tej pory wspólnych organów Miasta i gminy, na to miejsce utworzono miasto Mszana Dolna i gminę Mszana Dolna. Gmina miejska miała objąć teren Mszany Dolnej a gmina wiejska teren 9 wsi wchodzących w skład likwidowanego organu. Po rozpatrzeniu ów wniosku Rada Ministrów rozporządzeniem z dnia 26 września 1991 roku dokonała podziału Miasta i Gminy Mszana Dolna na dwie odrębne jednostki 1 stycznia 1992 r.[19][20]

Burmistrzowie Mszany Dolnej od 1990 r.[21][edytuj | edytuj kod]

  • Edward Liszka – 1990  (Burmistrz Miasta i Gminy Mszana Dolna)
  • Antoni Róg – 1990–1992
  • Tomasz Janik – 1992–1994
  • Antoni Róg 1994–1998
  • Józef Kowalczyk 1998–2002
  • Józef Kowalczyk 2002–2006
  • Tadeusz Filipiak 2006–2010
  • Tadeusz Filipiak 2010–2014
  • Józef Kowalczyk 2014–2018
  • Anna Pękała 2018–2024

Kościoły i związki wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Do 2012 roku w Mszanie Dolnej mieściła się Sala Królestwa Świadków Jehowy.

Oświata[edytuj | edytuj kod]

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Miejscowość położona u podnóży dużych szczytów Beskidu Wyspowego jest atrakcyjna turystycznie. Ma bazę noclegową i infrastrukturę turystyczną. Z miejscowości wychodzą liczne szlaki turystyczne:

szlak turystyczny czerwony – czerwony przez przełęcz Glisne na Luboń Wielki
szlak turystyczny czerwony – czerwony przez Lubogoszcz do Kasiny Wielkiej
szlak turystyczny żółty – żółty przez Czarny Dział na Ćwilin
szlak turystyczny zielony – zielony na Lubogoszcz
szlak turystyczny zielony – zielony przez Kobylicę na Jasień
szlak turystyczny czarny – czarny z Lubogoszczy przez Mszanę Dolną i Szczebel do Lubnia

Osoby związane z Mszaną Dolną[edytuj | edytuj kod]

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Obiekt wpisany do rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego[26].

Zbudowana współcześnie infrastruktura placu targowego przy ul. Władysława Orkana uzyskała w 2014 r. wyróżnienie w konkursie o nagrodę im. S. Witkiewicza na najlepsze realizacje architektoniczne w Małopolsce[27].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Wyniki badań bieżących – Baza Demografia – Główny Urząd Statystyczny, demografia.stat.gov.pl [dostęp 2020-07-21].
  2. Sztetl Mszana Dolna, Na stronie prowadzonej przez organizację Sztetl Mszana Dolna widnieje artykuł przedstawiający nagrobek mszańskich rabinów na cmentarzu żydowskim w Krakowie przy ul. Miodowej. Na macewie znajduje się nazwa Mszany Dolnej w języku jidysz wraz z transliteracją i tłumaczeniem całej inskrypcji przez Panią Jolantę Kruszniewską., Sztetl Mszana Dolna [dostęp 2023-12-27] (pol.).
  3. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 52–53.
  4. Rafał Unrug (red.): Karpaty fliszowe między Olzą a Dunajcem. Przewodnik geologiczny. Warszawa: Wydawnictwa Geologiczne, 1979, s. 145, mapa (zał.). ISBN 83-220-0043-X.
  5. ImapLite, mapy.geoportal.gov.pl [dostęp 2020-03-25].
  6. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset. regioset.pl. [dostęp 2010-09-14]. (pol.).
  7. Mszana Dolna w liczbach. Mszana Dolna - Dane demograficzne, Polska w liczbach [dostęp 2016-01-10] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  8. Franciszek Sikora, „Mszański zespół osadniczy w średniowieczu”, [w:] „Ojczyzna bliższa i dalsza. Studia historyczne ofiarowane Feliksowi Kirykowi w sześćdziesiątą rocznicę urodzin”, Kraków 1993, s. 131–145.
  9. a b Mszana na starych kartkach pocztowych.
  10. a b Stanisław Stopa: Kurkowe opowieści ISBN 978-83-923624-0-1.
  11. Historia Miasta Mszana Dolna, mszana-dolna.eu [dostęp 2022-09-07].
  12. Sprzedaż dóbr. „Czas”. 14, s. 3, 1899-01-18. (pol.). 
  13. a b Intellect.pl, Ksiądz Józef Stabrawa 1881-1942 – Gmina Mszana Dolna, www.mszana.pl [dostęp 2022-09-07] (pol.).
  14. Praca zbiorowa 1934 ↓, s. 11.
  15. Andrzej Rukowiecki, „Kronika pancernego szlaku żołnierzy generała Maczka” w „Żołnierze generała Maczka”, Muzeum Tradycji Niepodległościowych, folder wystawy Łódź 2010.
  16. Cytat w: M. Mrózek, Czy widzieliście przepiórki?, „histmag.org”, 4 października 2008.
  17. Octownia w Mszanie Dolnej – PPH Podhale sp. z o.o., www.octowniamszana.pl, 23 kwietnia 2019 [dostęp 2022-09-07] (pol.).
  18. Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 22 maja 1952 r. w sprawie nadania ustroju miejskiego gminie Mszana Dolna I i zmiany nazwy gminy Mszana Dolna II w powiecie limanowskim, województwie krakowskim oraz w sprawie zmiany granic niektórych gmin w powiatach: tarnobrzeskim, województwie rzeszowskim, rypińskim i włocławskim, województwie bydgoskim., isap.sejm.gov.pl [dostęp 2024-01-29].
  19. 30 lat minęło... 30 Samorządu Miasta Mszana Dolna - Oficjalny serwis Urzędu Miasta Mszana Dolna, www.mszana-dolna.eu [dostęp 2023-12-12].
  20. INFOR.PL – portal nowoczesnych księgowych, przedsiębiorców, kadrowych – podatki, rachunkowość, kadry, prawo pracy, sektor publiczny - kalkulatory, wskaźniki, ujednolicone akty prawne, quizy, www.infor.pl [dostęp 2023-12-12] (pol.).
  21. 30 lat minęło... 30 Samorządu Miasta Mszana Dolna - Oficjalny serwis Urzędu Miasta Mszana Dolna, www.mszana-dolna.eu [dostęp 2023-12-12].
  22. Oficjalny serwis Urzędu Miasta Mszana Dolna, mszana-dolna.eu [dostęp 2024-01-05].
  23. Aktualności, zsti.edu.pl [dostęp 2024-01-05].
  24. Zespół Szkół Ponadpodstawowych im. Józefa Marka w Mszanie Dolnej – Szkoła w której uczeń jest najważniejszy, 27 grudnia 2023 [dostęp 2024-01-05] (pol.).
  25. Intellect.pl, Olga Illukiewicz - Gmina Mszana Dolna, www.mszana.pl [dostęp 2024-01-28] (pol.).
  26. Wykaz obiektów wpisanych do Rejestru Zabytków Nieruchomych Województwa Małopolskiego z uwzględnieniem podziału na powiaty i gminy, wuoz.malopolska.pl [dostęp 2023-12-03].
  27. Plac Targowy, ul. Władysława Orkana, Mszana Dolna. [dostęp 2015-01-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-01-01)].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Praca zbiorowa: Dwudziestolecie wymarszu Legionu Śląskiego w bój o niepodległość 1914 – 1924. Cieszyn: Nakład własny komitetu redakcyjnego, 1934.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]