Książ Wielki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Książ Wielki
Herb
Herb Książa Wielkiego
Książ Wielki – pałac
Książ Wielki – pałac
Państwo  Polska
Województwo małopolskie
Powiat miechowski
Gmina Książ Wielki
Liczba ludności (2017) 1915
Strefa numeracyjna (+48) 41
Kod pocztowy 32-210[1]
Tablice rejestracyjne KMI
SIMC 0246617
Położenie na mapie gminy Książ Wielki
Mapa lokalizacyjna gminy Książ Wielki
Książ Wielki
Książ Wielki
Położenie na mapie powiatu miechowskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu miechowskiego
Książ Wielki
Książ Wielki
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Książ Wielki
Książ Wielki
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Książ Wielki
Książ Wielki
Ziemia50°26′32″N 20°08′25″E/50,442222 20,140278
Kościół parafialny św. Wojciecha (widok od strony wschodu).

Książ Wielki (łac. Xiąz[a]) – dawne miasto, obecnie wieś gminna w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie miechowskim, w gminie Książ Wielki[2][3],

Miejscowość jest siedzibą gminy Książ Wielki, położona nad Nidzicą, około 7 km na północny wschód od Miechowa, przy DK7.

Książ Wielki uzyskał lokację miejską w 1370 roku, zdegradowany w 1869 roku[4]. W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie kieleckim.

Części miejscowości[edytuj | edytuj kod]

Integralne części miejscowości Książ Wielki[5]
SIMC Nazwa Rodzaj
1050394 Kozłówka część wsi
1050402 Mirów-Zamek część wsi
1050419 Opacz część wsi
1050431 Podbrzezie część wsi
1050483 Pokusa część wsi
1050490 Wielki Dwór część wsi
1050508 Wysiołek część wsi

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwotnie była to osada książęca, wzmiankowana już w 1120 przez kronikarza w klasztorze cystersów w Jędrzejowie.

W końcu XIV wieku był własnością Spytka z Melsztyna. W 1385 (inne źródła podają lata 1333–1370) Książ Wielki otrzymał prawa miejskie (lokacja królowej Jadwigi na prawie magdeburskim). Od tego czasu był także siedzibą szkółki parafialnej, wzmiankowanej w dokumentach magistratu. Jako siedziba powiatu, pod koniec XIV w. stał się także miejscem, w którym orzekał sąd ziemski (przetrwał do II poł. XVIII w.)[6]. W 1521 Książ Wielki i 7 wsi Marcin Kamieniecki sprzedał Janowi Tęczyńskiemu za 5500 florenów. Od XIV-XVIII wieku odbywały się tu roki sądowe ziemskie. W XV i XVI wieku odbywały się jarmarki słynne na całe ówczesne województwo krakowskie. W latach 1558–1562 Książ Wielki był własnością Jana Bonera, pod jego opieką powstał tu ważny ośrodek kalwinów, odbyły się tu synody w latach 1558, 1560 i 1562. Potem powstał zbór ariański[7]. Kolejnym właścicielem Książa był Stanisław Barzi, usunął on różnowierców.

W 1582 miasto przeszło na własność Myszkowskich a w 1727 Wielopolskich (miasto i pałac były własnością m.in. Aleksandra Wielopolskiego)[8]. należąc w latach 1601-1864 do Ordynacji Myszkowskich i będąc siedzibą jednego z 12 kluczy dóbr ziemskich[9]. W 1595 roku miasto położone w powiecie ksiąskim województwa krakowskiego było własnością starosty chęcińskiego Piotra Myszkowskiego[10], które (jako bratanek) otrzymał w 1591 roku po śmierci biskupa Piotra Myszkowskiego[11]. Do 1795 Książ Wielki był siedzibą powiatu, obejmował on wówczas takie miasta jak: Miechów, Wolbrom, Żarnowiec i Jędrzejów. Status miasta powiatowego utracił Książ po ostatnim rozbiorze Polski. Po III rozbiorze w 1795 Książ Wielki znalazł się w zaborze austriackim. Od 1809 był w Księstwie Warszawskim, a od 1815 po kongresie wiedeńskim, został włączony do Królestwa Kongresowego. W odwecie za udział mieszkańców w powstaniu styczniowym, Książ Wielki w 1875 utracił prawa miejskie.

Na początku XX w. mieszkało tu 2,6 tys. osób (w tym 60% Żydów). W 1910 r. utworzono Bank Spółdzielczy, aktywną działalność prowadziło kółko rolnicze (biblioteka, odczyty). Po I wojnie światowej Książ znalazł się w granicach województwa kieleckiego (powiat miechowski).

W czasie okupacji niemieckiej do 1942 na terenie Książa znajdowało się getto otwarte. Do tego czasu Żydzi stanowili około połowę mieszkańców Książa (478 na 910 mieszkańców w 1860 według „Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”). W dniach 1–2 sierpnia 1944 Gestapo i niemiecka policja dokonały pacyfikacji wsi mordując 12 osób oraz paląc wieś liczącą ok. 100 zabudowań. Akcja pacyfikacyjna była odwetem za działalność partyzantów w regionie[12].

Po II wojnie światowej Książ Wielki zmieniał kilkukrotnie przynależność administracyjną: do roku 1950 i w latach 1975–1998 pozostawał w granicach województwa kieleckiego, 1950–1975 – krakowskiego, a od 1999 r. – małopolskiego (powiat miechowski).

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Według rejestru zabytków NID[13] na listę zabytków wpisane są obiekty:

  • zespół kościoła parafialnego pw. św. Wojciecha, nr rej.: 90 z 15.01.1969 oraz 972 z 21.03.1978:
    • kościół, XV w., pocz. XVII w.
    • drewniana dzwonnica z 1735 wraz z dzwonami: św. Wojciech, Maryja Królowa Polski, Millenium. Wszystkie z 1965 r.
    • cmentarz przykościelny z kapliczką
    • ogrodzenie z bramką
  • zespół klasztorny augustianów z XIV-XVIII w., nr rej.: 110 z 8.02.1969 oraz 971 z 21.03.1978:
    • kościół pw. Świętego Ducha z ok. 1381, XVI-XIX
    • klasztor, dawniej oo. Augustianów obecnie ss. Pasjonistek
    • cmentarz przykościelny
    • ogrodzenie
    • murowana dzwonnica z XIX wieku. Obecnie nie ma na niej żadnych dzwonów.
  • zespół pałacowy z XVI w., nr rej.: 115/3/57 z 24.01.1957 oraz 979 z 3.07.1978:
    • pałac
    • 2 pawilony. Pierwszy od strony południowej – dawna biblioteka. Drugi od strony północnej – kaplica pałacowa pw. Św. Zofi i Św.Piotra Apostoła.
    • ogród z murami oporowymi
    • park krajobrazowy
      Książ Wielki – pałacowa kapliczka pw. św.Zofi

Kalendarium[14][edytuj | edytuj kod]

  • 1120 – pierwsza wzmianka o Książu Wielkim, zapisana w klasztorze Cystersów w Jędrzejowie.
  • 1234 – właścicielem Książa Wielkiego jest wojewoda krakowski Stefan, herbu Topór.
  • 1380 – kasztelan krakowski Spytko z Melsztyna funduje kościół św. Ducha.
  • 1400 – Książ Wielki stał się miastem powiatowym.
  • 1441 – po poślubieniu Jadwigi Spytkówny, właścicielem miasta zostaje Andrzej Tęczyński.
  • 1541 – Katarzyna z Tęczyńskich wychodzi za Jana Bonera, wojewodę krakowskiego, wnosząc mu miasto w wianie.
  • 1556 – synod protestancki w Książu Wielkim z udziałem Jana Łaskiego i Mikołaja Reja.
  • 1562 – wdowa Katarzyna Boner poślubia następcę zmarłego męża – wojewodę krakowskiego Stanisława Barzi i ten obejmuje w posiadanie Książ Wielki.
  • 1582 – miasto odkupuje biskup krakowski Piotr Myszkowski.
  • 1595 – ukończono budowę pałacu na Mirowie.
  • 1601 – Piotr Myszkowski bratanek biskupa, ustanawia ordynację na „Mirowie”, zwaną ksiąską.
  • 1646 – Cud w kościele św. Wojciecha – Matka Boska na obrazie „zapłakała krwawymi łzami”.
  • 1706 – na prymasa Polski wybrano proboszcza Książa Wielkiego – Stanisława Szembeka.
  • 1727 – Franciszka z Myszkowskich poślubia Franciszka Wielopolskiego, który obejmuje dobra ksiąskie. I tak, po raz czwarty, miasto zostaje wniesione w wianie.
  • 1748 – prymasem Polski powołano kolejnego proboszcza Książa Wielkiego – Adama Ignacego Komorowskiego.
  • 1776 – proboszcz Adam Brachman zbudował nową szkołę parafialną, która jako jedyna w tym czasie, podlegała Akademii Krakowskiej.
  • 1862 – margrabia Aleksander Wielopolski obejmuje stanowisko naczelnika rządu cywilnego Królestwa Polskiego.
  • 1870 – Książ Wielki traci prawa miejskie.
  • 1914 – 7 sierpnia wkracza I Brygada Legionów, maszerująca z Krakowa do Kielc.
  • 1918 – 2 listopada rozbrojono posterunek żandarmerii austriackiej.
  • 1939 – 6 września wkraczają oddziały niemieckie.
  • 1944 – poważne wystąpienia zbrojne oddziałów Armii Krajowej.
  • 1945 – 14 stycznia Armia czerwona wyzwala Książ Wielki spod okupacji.
  • 1949 – założenie Liceum Ogólnokształcącego (w pałacu na Mirowie).
  • 1974 – powołanie Technikum Rolniczego.
  • 1977 – utworzenie Zespołu Szkół Rolniczych.
  • 2003 – założenie Klubu Sportowego „Jastrzębiec”.

Sport[edytuj | edytuj kod]

W 2003 powstał klub sportowy – SKS Jastrzębiec Książ Wielki (SKS – Strażacki Klub Sportowy).

Obecnie I drużyna uczestniczy w rozgrywkach B klasy małopolskiego ZPN. II drużyna uczestniczy w rozgrywkach klasy C.

Osoby związane z Książem Wielkim[edytuj | edytuj kod]

  • Aleksandra Dobrowolska (1906-1989) – polska działaczka społeczna, kustosz, organizatorka muzeów
  • Eugeniusz Madejski (1908–1986) – doktor historii, założyciel i dyrektor Liceum Ogólnokształcącego w Książu Wielkim. Zasłużony badacz historii tej ziemi[15].
  • Władysław Madejski (1899-1965) – pułkownik lotnictwa, obserwator. Ochotnik Legionów Polskich, szef wydziału wyszkolenia Departamentu Lotnictwa II RP, komendant Wojskowej Szkoły Pilotów w Dęblinie.
  • Julian Malinowski (1908–1971) – dowódca oddziałów Armii Krajowej. Organizator i uczestnik wielu akcji zbrojnych, odznaczony m.in. Virtuti Militari. Jest patronem Szkoły Podstawowej w Książu Wielkim.
  • Stefan Żechowski (1912–1984) – malarz i rysownik. Zasłynął zwłaszcza stworzonym w 1937 roku, cyklem ilustracji do powieści „Motory” Emila Zegadłowicza. Imię tego artysty nosi Gimnazjum w Książu Wielkim, natomiast w Miechowie odtworzono jego pracownię urządzając w niej ekspozycję prac.

Struktury wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Oddanie brzmienia nazwy Książ sprawiało w przeszłości wiele kłopotów. I tak, w roku 1234 pisano Kyniese, w 1249 – Kenese, w 1328 – Xanze, w 1343 – de Xansse, w 1381 – Xansz, w 1389 – Xans, 1470 – Magna Xansch, 1523 – Maior Xyansch, a w 1658- Xiąz

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych poprzez wyszukiwarkę. Poczta Polska S.A., styczeń 2013. [dostęp 2015-03-26].
  2. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200).
  3. TERYT (Krajowy Rejestr Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2015-11-18].
  4. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 44-45.
  5. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych: Urzędowy wykaz nazw miejscowości (2012,2015) (pol.). Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części (xls) opublikowany [w:] Dz.U. z 2013 r. poz. 200 ze zmianami w Dz.U. z 2015 r. poz. 1636. [dostęp 2017-08-17].
  6. M. Pawlikowski, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012.
  7. Książ Wielki. Wirtualny Szelt.
  8. Książ Wielki – Zamki Polskie (pol.). [dostęp 24 listopada 2008].
  9. Zwierzyniecki 2017 ↓, s. 85.
  10. Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 109.
  11. Zbigniew Stankiewicz,Dzieje wielkości i upadku Aleksandra Wielopolskiego, Wiedza Powszechna, Warszawa 1967, s. 11,
  12. Józef Fajkowski, Jan Religa: Zbrodnie hitlerowskie na wsi polskiej 1939-1945. Warszawa: Wydawnictwo Książka i Wiedza, 1981.
  13. NID: Rejestr zabytków nieruchomych, województwo małopolskie. [dostęp 24 listopada 2008].
  14. Kalendarium - Gmina Książ Wielki - Oficjalny Serwis Urzędu Gminy (pol.). www.ksiazwielki.eu. [dostęp 2017-05-14].
  15. Ciekawostki - Gmina Książ Wielki - Oficjalny Serwis Urzędu Gminy (pol.). www.ksiazwielki.eu. [dostęp 2017-05-31].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Robert Zwierzyniecki: Ordynacja Myszkowskich czyli kto miał Chroberz, Książ i Szaniec. Kraków: Ridero, 2017, s. tak. ISBN 978-83-8104-906-1.


Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]