Kazimierz Bartel

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kazimierz Władysław Bartel
Kazimierz Bartel.jpg
Kazimierz Bartel - podpis.jpg
Data i miejsce urodzenia 3 marca 1882
Lwów
Data i miejsce śmierci 26 lipca 1941
Lwów
Prezes Rady Ministrów
Okres urzędowania od 15 maja 1926[1]
do 30 września 1926[1]
Poprzednik Wincenty Witos
Następca Józef Piłsudski
Prezes Rady Ministrów
Przynależność polityczna Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem
Okres urzędowania od 28 czerwca 1928
do 13 kwietnia 1929
Poprzednik Józef Piłsudski
Następca Kazimierz Świtalski
Prezes Rady Ministrów
Przynależność polityczna Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem
Okres urzędowania od 29 grudnia 1929
do 17 marca 1930
Poprzednik Kazimierz Świtalski
Następca Walery Sławek
Minister kolei żelaznych
Przynależność polityczna Polskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie”
Okres urzędowania od 13 grudnia 1919
do 13 grudnia 1920
Poprzednik Julian Eberhardt (p.o.)
Następca Zygmunt Jasiński
Minister kolei żelaznych
Przynależność polityczna Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem
Okres urzędowania od 15 maja 1926
do 14 czerwca 1926
Poprzednik Adam Chądzyński
Następca Paweł Romocki
Minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego
Przynależność polityczna Partia Pracy
Okres urzędowania od 2 października 1926
do 9 stycznia 1927
Poprzednik Antoni Sujkowski
Następca Gustaw Dobrucki
Odznaczenia
Order Orła Białego Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Wstęga Wielka Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Niepodległości Krzyż Walecznych Krzyż Wielki Legii Honorowej (Francja) Kawaler Krzyża Wielkiego Orderu Świętych Maurycego i Łazarza (Królestwo Włoch)
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach

Kazimierz Władysław Bartel (ur. 3 marca 1882 we Lwowie, zm. 26 lipca 1941 tamże) – polski polityk, profesor, matematyk (jego prace dotyczyły głównie geometrii), rektor Politechniki Lwowskiej. Poseł na Sejm, pierwszy premier Polski po przewrocie majowym, premier pięciu rządów Rzeczypospolitej, senator, w latach 1919–1920 kierownik Ministerstwa Kolei Żelaznych, wicepremier oraz minister wyznań i oświecenia publicznego w pierwszym rządzie Józefa Piłsudskiego, podpułkownik saperów Wojska Polskiego, wolnomularz[2][3][4]. Po ataku Niemiec na ZSRR podczas II wojny światowej i zajęciu Lwowa przez Wehrmacht, odmówił kolaboracji z niemieckimi nazistami, za co został przez nich zabity w ramach mordu profesorów lwowskich.

Wczesne lata i kariera naukowa[edytuj | edytuj kod]

Urodził się 3 marca 1882 we Lwowie w rodzinie Michała Bartla i Amalii z domu Chadaczek. Ukończył szkołę podstawową w Stryju, Państwową Szkołę Przemysłową we Lwowie, z dyplomem mistrza ślusarskiego, oraz szkołę realną ze złożonym egzaminem maturalnym. Później wstąpił na Wydział Budowy Maszyn Politechniki Lwowskiej i studiował mechanikę. Studia zakończył z wyróżnieniem w 1907. W 1909 uzyskał tytuł doktora nauk technicznych jako jeden pierwszych z tym tytułem w Austrii. Ponadto studiował także matematykę i filozofię na Uniwersytecie Franciszkańskim we Lwowie oraz na Uniwersytet Ludwiga Maximiliana w Monachium. Podjął pracę na Politechnice Lwowskiej jako asystent w Katedrze Geometrii Wykreślnej. W 1913 uzyskał tytuł profesora nadzwyczajnego i jednocześnie został kierownikiem Katedry Geometrii Wykreślnej Szkoły Politechnicznej, a w 1917 uzyskał tytuł profesora zwyczajnego geometrii wykreślnej Politechniki Lwowskiej[5].

Działalność polityczna[edytuj | edytuj kod]

Podczas I wojny światowej został wcielony do armii austro-węgierskiej. Do Lwowa powrócił w 1918. W 1919 brał udział w walkach polsko-ukraińskich jako dowódca wojsk kolejowych i komendant obrony lwowskiego Dworca Głównego. Od maja 1919 był, w stopniu kapitana, kierownikiem lwowskiego oddziału Kierownictwa Budowy Pociągów Pancernych[6]. Sukcesy na tym polu spowodowały, że po zakończeniu walk i odblokowaniu miasta został powołany przez premiera Leopolda Skulskiego na stanowisko ministra kolei żelaznych. Pełnił tę funkcję także w gabinetach Wincentego Witosa i Władysława Grabskiego. Po zakończeniu wojny z bolszewikami został zweryfikowany w stopniu podpułkownika pospolitego ruszenia ze starszeństwem z 1 czerwca 1919 w korpusie oficerów rezerwowych kolejowych[7]. W 1923 posiadał przydział mobilizacyjny do 3 Pułku Kolejowego w Poznaniu.

W 1922 został wybrany do Sejmu i posłował nieprzerwanie do 1929. Początkowo był członkiem partii PSL „Wyzwolenie”, ale nie był zadowolony z radykalizacji tego ugrupowania. W marcu 1925 na zjeździe PSL „Wyzwolenie” zadecydowano o przyjęciu m.in. postulatu przeprowadzenia reformy rolnej bez odszkodowania. Bartel odszedł z tej partii i w kwietniu 1925, razem z Marianem Zyndramem-Kościałkowskim i Bolesławem Wysłouchem założył poselski Klub Pracy[8][9]. Organizacja ta szybko znalazła się pod wpływem piłsudczyków. Tuż przed zamachem majowym Bartel otrzymał od Józefa Piłsudskiego polecenie przygotowania się do objęcia funkcji premiera po przewidywanym przez marszałka upadku rządów parlamentarnych[10].

Pierwszy rząd Bartla[edytuj | edytuj kod]

Kazimierz Bartel (po prawej) wraz z Józefem Piłsudskim i Ignacym Mościckim po wyborze tego drugiego na prezydenta na Zamku Królewskim w Warszawie w 1926

15 maja 1926, po rezygnacji rządu Witosa i prezydenta Stanisława Wojciechowskiego, Bartel został desygnowany przez Macieja Rataja (marszałka Sejmu, pełniącego obowiązki głowy państwa) na stanowisko premiera. Stwierdził, że będzie szefem rządu tylko do czasu wyboru nowego prezydenta.

Quote-alpha.png
Bartel miał dopiero czterdzieści cztery lata, ale chorował na nerki i praktycznie stale cierpiał. Mimo to był człowiekiem pogodnym i sympatycznym. Nawet jego sejmowi przeciwnicy przyznawali, że w relacjach osobistych trudno nie lubić Bartla. Jako premier starał się wyświadczać posłom różne drobne przysługi i nie widział powodu, by bez wyraźnej konieczności sprawiać komukolwiek przykrość. Już po krótkim czasie wielu posłów popierało premiera w licznych sprawach, w których normalnie raczej nie chciałoby go poprzeć. Dali się uwieść jego niezwykle ugodowemu stylowi. To jednak nie oznaczało, że Bartel nie miał ściśle określonych poglądów. Gdy stanął na czele rządu, przyjął stanowisko w polskiej polityce niespotykane: że posłowie i senatorowie mają tylko jedno prawo – uchwalać ustawy. Rząd miał natomiast prawo i obowiązek wcielać te ustawy w życie bez ingerencji ze strony parlamentu[11].

Rząd Bartla składał się w większości z osób nie związanych z jakimikolwiek partiami politycznymi (cztery z nich już wcześniej piastowały stanowiska ministerialne). Ideowo określany był jako centrowy – premier wykluczył przy tworzeniu gabinetu zarówno przywódców prawicy, jak i lewicy. Sam Bartel objął tekę ministra kolei, a Piłsudski został ministrem spraw wojskowych. Układ taki wzburzył przede wszystkim Polską Partię Socjalistyczną, która poparła zamach. W ten sposób Piłsudski dał jej jednak do zrozumienia, że nie czuje się zobowiązany do wdzięczności[11].

16 maja 1926 premier Bartel wygłosił oświadczenie, w którym zawarł podstawowe założenia swej polityki. Stwierdził, że gabinet przejął władzę zgodnie z prawem, nie naruszając konstytucyjnego porządku. Wezwał także do zachowania spokoju, ciężkiej pracy i poświęcenia na rzecz ojczyzny. Jednocześnie obiecał usunięcie ze stanowisk państwowych i życia politycznego ludzi niekompetentnych i skorumpowanych. Za wzór moralny Bartel obrał sobie osobę Józefa Piłsudskiego, który miał udzielać premierowi wskazówek co do kierunku prowadzonej polityki[11].

Bartel podsunął Piłsudskiemu kandydaturę Ignacego Mościckiego na stanowisko głowy państwa, który również był profesorem Politechniki Lwowskiej. Rząd Bartla prowadził bardzo aktywną działalność, zbierając się co drugi dzień, a w pewnych okresach codziennie. 4 czerwca 1926 Mościcki został wybrany na prezydenta Polski, wobec czego Bartel podał się do dymisji, wraz z całym gabinetem. Nowa głowa państwa ponownie desygnowała go na premiera[8].

Drugi i trzeci rząd Bartla[edytuj | edytuj kod]

Piłsudski i Bartel w 1926
Kazimierz Bartel
 Osobny artykuł: Drugi rząd Kazimierza Bartla.

8 czerwca 1926 – po trzech dniach od propozycji Mościckiego dla Bartla – sformowano drugi rząd tego polityka. W tym samym dniu Piłsudski wystosował list do szefa gabinetu, w którym przedstawił warunki, po spełnieniu których zdecyduje się na ponowne wejście do rządu. Postulował przede wszystkim przywrócenie dekretu o organizacji najwyższych władz wojskowych z 7 stycznia 1921 (umożliwiał on kierowanie ministerstwem spraw wojskowych bez kontroli rządu i Sejmu). 9 czerwca 1926 gabinet przywrócił dekret, na swoim pierwszym posiedzeniu, przyjmując także uchwałę zwiększającą kompetencje prezydenta. Bartel spotkał się z przedstawicielami klubów parlamentarnych, deklarując w rozmowie z nimi swe oddanie parlamentaryzmowi, ale podkreślał jego zdaniem ważniejszą kwestię – rozwój gospodarczy kraju. Na spotkaniu z senatorami przedstawił konieczność m.in. walki z biurokracją, wprowadzenia apolityczności wojska oraz likwidacji Ministerstwa Robót Publicznych. Stwierdził także, że przed zamachem majowym w Polsce nie było demokracji, ponieważ rządziła (...) oligarchia i konwektykle przywódców wpływowych klubów[8].

Zwolennicy Bartla podkreślali sprawność, z jaką łagodził spory i zarządzał państwem. Jego przeciwnicy natomiast widzieli w nim narzędzie ograniczania roli parlamentu (bartlowanie Sejmu)[12]. Kazimierz Bartel desygnowany był na premiera wówczas, gdy marszałek Piłsudski podejmował próbę porozumienia się z Sejmem. Sam Bartel uważany był za przedstawiciela tendencji liberalnych w obozie sanacyjnym i rzecznika współpracy z izbą[13]. W przeciwnym wypadku posadę szefa rządu przejmowali Kazimierz Świtalski lub Walery Sławek, uznawani za bezkompromisowych zwolenników walki z parlamentem.

Rządy Bartla wpłynęły na wyraźną poprawę działalności administracji państwowej. Było to zasługą przede wszystkim samego premiera, który odznaczał się zmysłem organizacyjnym. Udało mu się stworzyć sprawny system działania rządu w powiązaniu z Sejmem i urzędnikami niższego rzędu:

Quote-alpha.png
Ministrowie poprzednich rządów uważali się z reguły za autonomicznych władców swych ministerstw, które aż nazbyt często wykorzystywali do załatwiania prywatnych interesów członków swojej partii. Ministrowie gabinetu Bartla mieli działać sprawnie i nie oglądać się na żadne polityczne więzi i przyjaźnie. Urzędnicy premiera sprawdzali i zatwierdzali budżet każdego ministerstwa. Każdy minister odpowiadał przed premierem za działanie swojego urzędu. Ministrowie nie mogli zajmować się działalnością polityczną. Przed wygłoszeniem jakiegokolwiek przemówienia w Sejmie musieli jego tekst przedkładać premierowi do zatwierdzenia. Bartel żądał od każdego ministra, by przed objęciem urzędu dał mu podpisany, lecz niedatowany list z rezygnacją. Premier mógł w każdej chwili wpisać datę i „przyjąć” prośbę o dymisję. Interesujące, że nawet Piłsudski dał mu taki list. Bartel osobiście przygotowywał porządek obrad każdego posiedzenia rządu i nie pozwalał na poruszanie jakiegokolwiek tematu bez jego wcześniejszej zgody[11].

Z tego systemu zadowolony był Piłsudski, który mógł dzięki temu zająć się wojskiem, zmniejszając swą aktywność w kwestiach czysto politycznych.

Bartel starał się także poprawić sytuację polskich Żydów. Jego rządy opracowały m.in. zmiany w prawie eliminujące pozostałości regulacji pochodzących jeszcze z czasów carskich, których celem było prześladowanie tej mniejszości. Gabinet Bartla ogłosił, że jest przeciwny numerus clausus, a w 1927 premier doprowadził do uchwalenia prawa oficjalnie uznającego gminy żydowskie. Zadbał także o to, aby nie egzekwować pewnych prawa, które miały charakter sankcji ekonomicznych wymierzonych w Żydów, np. nakaz zamykania sklepów w niedziele[11].

2 sierpnia 1926 Sejm przyjął nowelizację konstytucji (nowela sierpniowa), wzmacniającą wydatnie rolę prezydenta – mógł wydawać rozporządzenia z mocą ustawy i rozwiązywać obie izby parlamentu na wniosek rządu. 20 września 1926 Klub Chrześcijańskiej Demokracji zgłosił wniosek o wotum nieufności względem dwóch ministrów w rządzie Bartla – Antoniego Sujkowskiego i Kazimierza Młodzianowskiego. Zarzucano im przeprowadzanie czystek politycznych w administracji państwowej. Bartel pojechał do wypoczywającego w Druskiennikach Piłsudskiego, aby dowiedzieć się, co ma dalej robić. Ostatecznie wniosek o wotum nieufności został przyjęty przez izbę, wobec czego Bartel podał gabinet do dymisji, ale marszałek Piłsudski polecił prezydentowi ażeby ten powołał gabinet w takim samym składzie. Nie naruszało to przepisów konstytucji, jednak antyparlamentarna wymowa tego posunięcia była jasna. Kolejny rząd Bartla przetrwał jednak tylko 4 dni.

 Osobny artykuł: Trzeci rząd Kazimierza Bartla.

30 września w Belwederze zebrała się rada gabinetowa, podczas której zdecydowano o rozwiązaniu parlamentu. Wobec tego Bartel otrzymał dokument na ten temat, który dla swej ważności wymagał jeszcze popisu prezydenta Mościckiego. Tymczasem Senat domagał się, aby Sejm uchwalił cięcia budżetowe zaproponowane przez izbę wyższą. Bartel poinformował marszałka Sejmu Macieja Rataja, że w takim przypadku zawiezie dekret o rozwiązaniu parlamentu Mościckiemu do podpisu. Izba uchwaliła cięcia, wobec czego premier udał się do prezydenta po obiecany podpis. Ku jego zdziwieniu, Mościcki odmówił mu tego, co było uzgodnione z Piłsudskim. Bartel podał się do dymisji, a jego miejsce zajął sam marszałek. Były premier był bardzo rozgoryczony takim obrotem wydarzeń, pomimo tego udał się wraz z Piłsudskim do Rataja. W jej trakcie marszałek ostrzegł, że w przeciwieństwie do poprzedniego szefa rządu, nie będzie bawił się z panami z Sejmu ani nie pozwoli na żadne figle[8].

W rządzie Piłsudskiego[edytuj | edytuj kod]

W gabinecie Piłsudskiego Bartel został wicepremierem i ministrem wyznań religijnych i oświecenia publicznego. Marszałek nie poświęcał zbyt dużej uwagi konieczności bieżącej pracy swego rządu, skupiając się przede wszystkim na wojskowości i polityce zagranicznej. Najczęściej zastępował go właśnie Kazimierz Bartel, który pełnił także rolę pośrednika pomiędzy Piłsudskim a marszałkiem Sejmu. Wypowiadał się jako przedstawiciel rządu na forum izby w sprawach związanych z budżetem. Były one głównym przedmiotem sporów pomiędzy piłsudczykami a opozycją parlamentarną.

Po wyborach w marcu 1928, Piłsudski zadecydował, że wyznaczył Kazimierza Bartla na stanowisko marszałka Sejmu. 27 marca Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem zgłosił jego kandydaturę. Zamysłów Piłsudskiego nie udało się zrealizować, ponieważ izba wybrała na marszałka Ignacego Daszyńskiego z Polskiej Partii Socjalistycznej. Na znak protestu, po ogłoszeniu wyników głosowania, rząd i posłowie z BBWR opuścili salę sejmową.

Czwarty rząd Bartla[edytuj | edytuj kod]

Bartel (z prawej) z marszałkiem Sejmu, Ignacym Daszyńskim w 1929

Po rozpoczęciu pracy przez nowy parlament, premier Józef Piłsudski podał się do dymisji. Zadecydował jednocześnie, że jego miejsce zajmie Kazimierz Bartel. Zmiana ta miała znaczenie jedynie formalne – Bartel i tak kierował bieżącymi pracami Rady Ministrów, nawet wtedy, gdy nie piastował stanowiska szefa gabinetu.

Na początku 1929 wybuchła tzw. afera Czechowicza. Opozycja odkryła, że minister skarbu Gabriel Czechowicz przekazał w latach 1927–1928 z budżetu państwa na kampanię BBWR 8 mln zł. 12 lutego 1929 antysanacyjni posłowie złożyli wniosek o postawienie go przed Trybunałem Stanu, który został przyjęty przez izbę. Na znak protestu przeciwko takiej decyzji, Kazimierz Bartel powiadomił prasę o zamiarze podania się do dymisji. Powiedział także, że sprawa Czechowicza to jego zdaniem krzywda wyrządzona przez Sejm parlamentaryzmowi[8].

13 kwietnia 1929 Bartel podał swój rząd do dymisji. Zastąpił go Kazimierz Świtalski, uważany za zwolennika bezpardonowej walki z opozycją parlamentarną. Kolejne miesiące to spory pomiędzy rządem a Sejmem. Parlament zaczął obrady dopiero 5 listopada 1929, jednak jego sesja została odroczona przez prezydenta Mościckiego o miesiąc. Po upływie tego czasu, Sejm przyjął wniosek o wotum nieufności wobec gabinetu Świtalskiego. Jego następcą został ponownie Kazimierz Bartel.

Piąty rząd Bartla[edytuj | edytuj kod]

Piąty rząd Bartla, 29 grudnia 1929
Kazimierz Bartel w 1929
 Osobny artykuł: Piąty rząd Kazimierza Bartla.

29 grudnia 1929 Kazimierz Bartel został premierem po raz piąty. Obejmował tę posadę z dużymi wątpliwościami, głównie ze względu na zły stan zdrowia (chorował na nerki). Był również zmęczony ciągłymi sporami z Sejmem. 10 stycznia pojawił się na posiedzeniu izby, deklarując wolę współpracy z parlamentem, mówiąc Przychodzę z dobrą wolą[8]. Początkowo Bartlowi udało się nawiązać pewną współpracę z Sejmem, która zaowocowała przyjęciem przez niego budżetu. Później jednak stosunki rządu z parlamentem ponownie się pogorszyły. Apogeum sporu okazał się wniosek o uchwalenie wotum nieufności wobec ministra pracy i opieki społecznej Aleksandra Prystora. Stało się tak przede wszystkim dzięki inicjatywie PPS, która ostro sprzeciwiała się zlikwidowaniu przez ministra samorządu ubezpieczeniowego. 12 marca Bartel wygłosił w Senacie przemówienie ostro atakujące parlamentaryzm, który, jego zdaniem:

Quote-alpha.png
przeżył się i nie jest zdolny do spełnienia zadań, jakie życie nowoczesnego państwa nań nakłada. (...) demokratyzacja ustroju parlamentarnego uczyniła z człowieka parlamentu «sui generis» fachowca. Posłowanie stało się zawodem. Nie wymaga się od posłów żadnych zalet czy umiejętności, a tylko posłuszeństwa swej władzy partyjnej. Pracą parlamentu kieruje grupa posłów uważających się za wyrocznię we wszystkich sprawach, a ogromna większość posłów to bierna masa[14].

Bartel stwierdził także wówczas, że poseł

Quote-alpha.png
z człowieka żyjącego z pracy staje się często człowiekiem żyjącym z tytułu, co pociąga za sobą dalekie konsekwencje polityczne[15].

Bartel uznał, że wotum nieufności dla jednego członka gabinetu oznacza brak poparcia dla całego rządu. 15 marca 1930 podał się do dymisji, która została przyjęta przez prezydenta. Niedługo po tym złożył swój mandat poselski.

Ostatnie lata[edytuj | edytuj kod]

Po wycofaniu się z życia politycznego, powrócił do kariery naukowej na Politechnice Lwowskiej. W tym samym roku został wybrany rektorem uczelni i pełnił ten urząd w roku akademickim 1930/1931. Przyznano mu także tytuł doktora honoris causa oraz członkostwo w Polskiej Akademii Umiejętności[16]; w latach 1930-1932 był prezesem Polskiego Towarzystwa Matematycznego. W tym czasie opublikował swe najważniejsze dzieła, między innymi serię wykładów na temat perspektywy w malarstwie europejskim. Była to pierwsza taka publikacja w świecie[17].

W trakcie swej pracy na Politechnice Lwowskiej, wyrażał zdecydowany sprzeciw wobec planów wprowadzenia tzw. getta ławkowego dla studentów pochodzenia żydowskiego. Opinia ta, a także inne jego działania przeciwko antysemickim dążeniom części studentów sprawiły, że Bartel stał się obiektem ich ataków. Wydarzeniami takimi było obrzucenie profesora jajami czy sprowadzenie przez narodowców na uniwersytet świni z napisem „Bartel”[18].

W 1932 zeznawał, jako świadek obrony, w tzw. procesie brzeskim[19].

W 1937 został powołany przez Prezydenta RP na senatora (wszedł na miejsce zmarłego Emila Bobrowskiego) i pełnił tę funkcję do wybuchu wojny. Jesienią 1938 był jednym z sygnatariuszy memoriału skierowanego do prezydenta Mościckiego, w którym domagano się włączenia do rządu przedstawicieli opozycji, w związku z zagrożeniem niepodległości kraju. W dokumencie tym postulowano także ogłoszenie amnestii dla polityków opozycyjnych, którzy zostali zmuszeni do emigracji po tzw. procesie brzeskim. Bartel wręczył memoriał Mościckiemu, ten jednak nie zareagował na zawarte w nim propozycje.

W lutym 1939 wygłosił w Senacie przemówienie, które zyskało szeroki rozgłos w całym kraju. W wystąpieniu tym ostro skrytykował sytuację na lwowskich uczelniach wyższych, wspominając o rozpowszechnionym tam antysemityzmie, a także m.in. złą jego zdaniem organizację studiów[18].

We wrześniu 1939, w czasie obrony Lwowa przed natarciem wojsk niemieckich, Kazimierz Bartel stanął na czele Komitetu Obywatelskiego[16]. Po zajęciu Lwowa przez ZSRR pozwolono mu na kontynuowanie wykładów na politechnice. W lipcu 1940 został wraz z kilkoma innymi politykami i profesorami wezwany do Moskwy, gdzie udał się na zaproszenie Wszechzwiązkowego Komitetu do spraw Szkół Wyższych ZSRR. Rozmowy, które tam prowadził, dotyczyły przede wszystkim kwestii naukowych – Bartel podpisał kontrakt z wydawnictwem Sowietskaja Nauka na napisanie podręcznika do geometrii wykreślnej. Zwiedzał także tamtejsze instytucje naukowe i kulturalne (Galeria Tretiakowska czy Instytut Architektury). Istnieją natomiast sprzeczne relacje na temat tego, czy podczas pobytu w Moskwie strona radziecka zaproponowała mu współpracę polityczną. Według części relacji jego znajomych doszło do wystosowania nawet propozycji utworzenia przez niego rządu polskiego, co Bartel miał odrzucić[20]. Jak pisał do swojej żony 16 lipca 1941:

Quote-alpha.png
Z rozmów prywatnych z oficerami wnoszę, że niebezpieczeństwo może wypływać z mego stanowiska premiera. W Moskwie umawiałem się ze Stalinem, tu miałem wielkie jakieś stanowiska, echa tego dochodziły przecież i do nas tu – mowa Churchila i Sikorskiego – tak mi wprost mówili, każą organizować współpracę z bolszewikami, a któż do tego jest najbardziej przygotowany[21].

Jan Weinstein w jednym z wydań paryskich „Zeszytów Historycznych” opisał treść pisma wysłanego do niemieckiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, w którym Müller, zastępca szefa Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa (Reinharda Heydricha) zawiadamiał o tym, że Bartel negocjował na początku 1941 z władzami ZSRR utworzenie rządu krajowego, który razem ze Związkiem Radzieckim miał wypowiedzieć Rzeszy wojnę[21]. Podobne informacje można znaleźć m.in. w telegramie wysłanym przez polskiego chargé d’affaires w Szwajcarii do Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Londynie 26 września 1940:

Quote-alpha.png
Ze Lwowa via Węgry nadeszły wiadomości o zmianie kursu wobec Polaków: zaprzestano deportacji, wypuszczono aresztowanych. Krąży pogłoska o wezwaniu do Moskwy profesora Bartla i zamiarze tworzenia Czerwonego Rządu. Potwierdzenia tych wiadomości brak[20].

Tymczasem Maria Bartlowa, żona byłego premiera, podawała, że jej mąż rozmawiał z Rosjanami jedynie w sprawie wydania jego książki Perspektywa malarska w języku rosyjskim[21]. Z pewnością Kazimierz Bartel, wbrew krążącym wówczas pogłoskom, nie spotkał się osobiście z Józefem Stalinem[22].

Również premier rządu emigracyjnego w Londynie generał Władysław Sikorski chciał nawiązać współpracę z Kazimierzem Bartlem. Po zawarciu porozumienia z Majskim, zamierzał mianować go ambasadorem polskim w ZSRR, pozytywnie oceniając jego postawę w latach 1939–1941. Sikorski uznał go za jedną z niewielu osób z dawnych kręgów sanacyjnych, z którą można było współpracować. 19 czerwca 1941 kandydatura Bartla została oficjalnie zgłoszona przez Sikorskiego podczas posiedzenia Rady Ministrów. Była ona motywowana faktem politycznej lojalności byłego premiera, a także jego udanymi staraniami o zachowanie polskiego charakteru Politechniki Lwowskiej pod okupacją radziecką[22]. Sikorskiemu nie udało się jednak odnaleźć Bartla na terenie ZSRR i ambasadorem został prof. Stanisław Kot[21].

Więzienie i śmierć[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Mord profesorów lwowskich.
Willa przy ul. Herburtów 5 we Lwowie, w której przed aresztowaniem przez hitlerowców mieszkał prof. Kazimierz Bartel

Wkrótce po zajęciu Lwowa przez Niemcy (30 czerwca 1941), Bartel został aresztowany 2 lipca[23] w ramach Akcji AB i przewieziony początkowo do więzienia gestapo przy ulicy Pełczyńskiej. Tam, jak wspomina współwięzień Antoni Stefanowicz, traktowany był poprawnie. Byłemu premierowi pozwolono m.in. na otrzymywanie i wysyłanie listów od żony oraz na przynoszenie obiadów z domu. W tym czasie Bartel nie był przesłuchiwany, nie wystosowano przeciwko niemu żadnych oskarżeń. Około 21 lipca został jednak przeniesiony do więzienia przy ulicy Łąckiego, gdzie zaczęto traktować go bardzo brutalnie.

Quote-alpha.png
Wyzywano go od pachołków żydokomuny i pewnego razu, jak podał Stefanowicz, gestapowiec kazał Bartlowi czyścić buty Ukraińcowi z Hilfsgestapo, „by polski profesor i minister czyścił buty parobkowi ukraińskiemu od koni”. Bartel był załamany psychicznie i, jak pisał mi Stefanowicz, nie mógł zrozumieć istoty całej tragedii[21].

Według niektórych źródeł Niemcy zaproponowali Bartlowi utworzenie marionetkowego rządu okupowanej Polski[24]. Informację taką podał m.in. generał Sikorski podczas konferencji prasowej w Kairze w listopadzie 1941 (w drodze do Moskwy)[25]. Zgodnie z tą wersją, Bartel miał odmówić, co stało się powodem wydania rozkazu likwidacji uczonego przez Heinricha Himmlera[16] został rozstrzelany 26 lipca 1941 o świcie. Zastrzelono go najprawdopodobniej na Piaskach Janowskich[21] lub na Wulce[26] w ramach mordu profesorów lwowskich.

Jak podaje jedna z relacji, w nocy z 7 na 8 października 1943 Sonderkommando złożone z Żydów, z polecenia Niemców odkopało zwłoki pomordowanych polskich profesorów, złożone w zbiorowej mogile. Przedsięwzięcie to (tzw. Akcja 1005) została przeprowadzona w celu zatarcia śladów po mordzie, w związku ze zbliżającymi się wojskami radzieckimi.

Quote-alpha.png
W sobotę 9 października 1943 ułożono zwłoki na stosie. Ludzie układający je wyciągali z ubrań dokumenty, i okazało się, że m.in. byli tam prof. Bartel i Ostrowski. Zwłoki ułożono na stosie i podpalono. W następnych dniach kolumny z Sonderkommando, tak zwane Aschkolonne, przesiały popiół, a Streukolonne rozrzuciły go po okolicznych polach[26].

W 1966, w 25. rocznicę kaźni profesorów lwowskich, w krakowskim kościele św. Franciszka z Asyżu odsłonięto tablicę z nazwiskami ofiar hitleryzmu. Obok niej znajduje się także osobne epitafium ku czci Kazimierza Bartla[21].

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Jego żoną była Maria Bartlowa, również polityk, jedna z nielicznych kobiet – senatorów w II RP, a córką – Cecylia Bartel[27].

Ordery i odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Był odznaczony m.in.:

Dzieła[edytuj | edytuj kod]

  • Geometria wykreślna, Książnica-Atlas, Lwów-Warszawa 1919, wyd. 3 Czytelnik Warszawa 1948
  • Perspektywa malarska, t. I, Książnica-Atlas, Lwów-Warszawa 1928
  • Rzuty cechowane, Książnica-Atlas, Lwów-Warszawa 1931

Przypisy

  1. 1,0 1,1 W tym czasie Bartel stał na czele trzech rządów (zob. pierwszy, drugi, trzeci rząd Kazimierza Bartla), które zostały utworzone bezpośrednio po sobie, w bardzo podobnych składach osobowych.
  2. Przemysław Waingertner: Mason ofiarny (pol.). [dostęp 24 maja 2008].
  3. Andrzej Garlicki: Przewrót majowy. Warszawa: Czytelnik, 1979, s. 340. ISBN 83-07-00069-6.
  4. Ronald Modras: Kościół katolicki i antysemityzm w Polsce w latach 1933-1939. Kraków: Homini SC, 2004, s. 79. ISBN 83-89598-06-X.
  5. Zofia Pawlikowska-Brożek. Wykaz profesorów i docentów matematyki pracujących w polskich uczelniach w latach 1919-1939. „Roczniki Polskiego Towarzystwa Matematycznego”, s. 220, 1982. 
  6. Tadeusz Krawczak, Janusz Odziemkowski, Polskie pociągi pancerne 1918-1939, [w:] Wojskowy Przegląd Historyczny nr 4/1979, s. 123-124.
  7. Następnie był to korpus oficerów saperów kolejowych, a później korpus oficerów inżynierii i saperów.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 Kto jest kim: Bartel Kazimierz – premier (pol.). [dostęp 26 stycznia 2009].
  9. Andrzej Ajnenkiel: Od rządów ludowych do przewrotu majowego. Zarys dziejów politycznych Polski 1918-1926. Wiedza Powszechna, 1986, s. 382. ISBN 8321405819.
  10. Andrzej Ajnenkiel: Od rządów ludowych do przewrotu majowego. Zarys dziejów politycznych Polski 1918-1926. Wiedza Powszechna, 1986, s. 404. ISBN 8321405819.
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 Richard M. Watt: Gorzka chwała. Polska i jej los 1918-1939. Warszawa: A.M.E Plus Group Sp. z o.o., 2005. ISBN 83-921401-3-3.
  12. Jacek Piotrowski: Piłsudczycy u władzy. mowiawieki.pl. [dostęp 2014-01-31]. [zarchiwizowane z tego adresu (2001-09-28)].
  13. Andrzej Garlicki: Od Brześcia do maja. Warszawa: Czytelnik, 1986, s. 6. ISBN 83-07-01603-7.
  14. Andrzej Garlicki: Od Brześcia do maja. Warszawa: Czytelnik, 1986, s. 6-7. ISBN 83-07-01603-7.
  15. Andrzej Garlicki: Od Brześcia do maja. Warszawa: Czytelnik, 1986, s. 7. ISBN 83-07-01603-7.
  16. 16,0 16,1 16,2 Muzeum Historii Polski: Kazimierz Bartel (pol.). [dostęp 28 stycznia 2009].
  17. Matematycy i nie tylko: Bartel Kazimierz. [dostęp 30 stycznia 2009].
  18. 18,0 18,1 Sławomir Kalbarczyk. Kazimierz Bartel. Ostatnia ofiara zbrodni na profesorach lwowskich w lipcu 1941. „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”, s. 89, lipiec 2011. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej. ISSN 1641-9561. 
  19. Andrzej Garlicki: Od Brześcia do maja. Warszawa: Czytelnik, 1986, s. 149. ISBN 83-07-01603-7.
  20. 20,0 20,1 Sławomir Kalbarczyk. Kazimierz Bartel. Ostatnia ofiara zbrodni na profesorach lwowskich w lipcu 1941. „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”, s. 90, lipiec 2011. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej. ISSN 1641-9561. 
  21. 21,0 21,1 21,2 21,3 21,4 21,5 21,6 Zygmunt Albert: Kaźń profesorów lwowskich w lipcu 1941 roku (pol.). [dostęp 17 sierpnia 2014].
  22. 22,0 22,1 Sławomir Kalbarczyk. Kazimierz Bartel. Ostatnia ofiara zbrodni na profesorach lwowskich w lipcu 1941. „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”, s. 91, lipiec 2011. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej. ISSN 1641-9561. 
  23. Jan Draus: Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie 1918-1946. Portret kresowej uczelni. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2007, s. 110. ISBN 978-83-7188-964-6.
  24. Józef Szymczyk: Politechnika Lwowska – matka polskich uczelni technicznych (pol.). [dostęp 28 stycznia 2009].
  25. Sławomir Kalbarczyk. Kazimierz Bartel. Ostatnia ofiara zbrodni na profesorach lwowskich w lipcu 1941. „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”, s. 94, lipiec 2011. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej. ISSN 1641-9561. 
  26. 26,0 26,1 Tragiczna śmierć profesorów lwowskich (pol.). [dostęp 29 stycznia 2009].
  27. Fundacja Kazimierza Bartla (pol.). [dostęp 28 sierpnia 2010].
  28. Zarządzenie o nadaniu Orderu Orła Białego M.P. z 1932 r. Nr 252, poz. 294
  29. 29,0 29,1 29,2 29,3 29,4 Biblioteka Sejmowa: Parlamentarzyści RP (pol.). [dostęp 11 września 2014].
  30. M.P. z 1936 r. Nr 263, poz. 466
  31. Posłowie i senatorowie Rzeczypospolitej Polskiej 1919-1939. Słownik biograficzny. (red.) Małgorzata Smogorzewska, Andrzej Krzysztof Kunert. T. 1. Wydaw. Sejmowe, 1998, s. 101.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]