Wojska Ochrony Pogranicza

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Disambig.svg Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „WOP”. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Wojska Ochrony Pogranicza
Skrót do DSC06659.JPG
Żołnierze WOP przy sł. gr. nr 158 na granicy z Niemiecką Republiką Demokratyczną. Odcinek Strażnicy WOP w Pieńsku, Łużycka Brygada WOP.
Historia
Państwo  Polska
Sformowanie 13 września 1945
Rozformowanie 16 maja 1991
Tradycje
Święto 10 czerwca[1]
Rodowód Korpus Ochrony Pogranicza
Tradycje jednostki kontynuuje lub kontynuowały Straż Graniczna
Dowódcy
Pierwszy płk Gwidon Czerwiński
Ostatni gen. dyw. Feliks Stramik
Organizacja
Dyslokacja Dowództwo WOP w Warszawie
Podporządkowanie MON (1945-1949)
MBP (1949-1954)
MSW (1954-1965)
MON (1965-1971/1972)
MSW (1971/1972 – 1990)
Dysl wop 1945.png
Dysl wop 1946.png

Wojska Ochrony Pogranicza (WOP) – formacja wojskowa, część SZ PRL i służba MSW, odrębny rodzaj wojsk powołany w 1945 r. do ochrony granic Polski.

Największy stan Wojska Ochrony Pogranicza osiągnęły w październiku 1953 roku – 33675 wojskowych. W tej liczbie było: oficerów 4189, podchorążych 890, podoficerów nadterminowych 2321, podoficerów służby zasadniczej 4352 i szeregowych 21923). 78% (26275) tych wojsk stanowiła służba zasadnicza z poboru, a 19,6% (6610) kadra zawodowa[2]

Podczas swojej 46 letniej historii istnienia WOP wielokrotnie zmieniał podległość strukturalno-służbową, przechodząc z podległości MON do MSW i odwrotnie, by w końcowej fazie swojego istnienia (od 1972 roku) pozostawać w podległości MSW, ale jako formacja wojskowa. Żołnierzy WOP obowiązywały te same regulaminy i przepisy ubiorcze, co pozostałych żołnierzy SZ PRL. MON odpowiadał za uzupełnienie jednostek WOP oraz administrację rezerw osobowych i środków transportu.[potrzebne źródło]

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Żołnierze WOP przy radiostacji (w środku Ignacy Malczewski, dwaj pozostali nieznani z nazwiska).
Pamiątkowy medal
awers
awers

17 maja 1945 roku dowódca 2 Armii Wojska Polskiego otrzymał rozkaz Naczelnego Dowódcy Wojska Polskiego nr 00264 nakazujący mu obsadzenie wschodniego brzegu Odry i Bystrzycy siłami pięciu dywizji piechoty – 5, 7, 8, 10 i 12. Jeszcze w trakcie prac związanych z realizacja tego rozkazu, kolejna decyzja Naczelnego Dowódcy Wojska Polskiego przesunęła dywizje – 7, 8 i 10 dalej na zachód, tj. na linię Odry i Nysy Łużyckiej. Całość prac związanych z przegrupowaniem i obsadzeniem granicy państwowej przewidziano na 10 czerwca 1945 roku. Dzień ten stał się świętem utworzonych później Wojsk Ochrony Pogranicza. W sumie na granicy państwowej rozmieszczono jedenaście dywizji piechoty i jeden korpus pancerny.[potrzebne źródło]

Zabezpieczenie granic wojskami liniowymi trwało do listopada 1945 roku tj. do czasu zorganizowania Wojsk Ochrony Pogranicza. Do tej chwili struktura wewnętrzna dywizji stanowiła podstawę w organizowaniu służby granicznej. Dywizja ochraniała odcinek granicy długości ok. 120-160 km, pułk 40-70 km, batalion 15-25 km, kompania 8-15 km.[potrzebne źródło]

Formowanie[edytuj | edytuj kod]

Ochronę granicy przez jednostki liniowe traktowano jako stan przejściowy. Problem ten rozstrzygnięto rozkazem Naczelnego Dowódcy Wojska Polskiego nr 0245 z 13 września 1945 roku, którym to utworzono Wojska Ochrony Pogranicza

Struktura organizacyjna przedstawiała się następująco:[potrzebne źródło]

Departament WOP i wydziały przy okręgach wojskowych nie stanowiły w ścisłym tego słowa znaczeniu organów dowodzenia terenowymi jednostkami organizacyjnymi, jakimi były oddziały i podległe im komendy odcinków, strażnice i przejściowe punkty kontrolne. Były to instytucje nadzorująco – kontrolne[3].

Rozkaz z 13 września powołał 17 samodzielnych kompanii łączności o stanie etatowym 99 wojskowych w każdej. Ten sam rozkaz zobowiązywał szefa Departamentu WOP do utworzenia w Ostródzie Zakładu Tresury Psów Służbowych o etacie 82 wojskowych[4].

Rozkaz organizacyjny Departamentu WOP z 29 września 1945 roku dokonał podziału granic państwa na odcinki oddziałów, komend i strażnic. Rozkaz ten określał także dyslokację oddziałów. Według wstępnych założeń oddział 1 rozlokować się miał w Żaganiu, 2 – w Rzepinie, 3 – w Stargardzie, 4 – w Gdańsku, 5 – w Węgorzewie, 6 – w Sokółce, 7 – we Włodawie, 8 – w Przemyślu, 9 – w Nowym Sączu, 10 – w Koźlu i 11 – w Bolkowicach[b][4]. Średnio na oddział przypadało 321,6 km, na komendę 66,7 km, a na strażnicę 14,4 km granicy. Najdłuższe odcinki otrzymały oddziały 4 i 9[5].

Na podstawie rozkazu Nr 0304/Org. Naczelnego Dowódcy Wojska Polskiego z 28 października 1945 szefowie wydziałów WOP przy dowództwach okręgów wojskowych zorganizowali 15 listopada 1945 pięćdziesiąt jeden przejściowych punktów kontrolnych (PPK) do kontroli ruchu w przejściach granicznych, w tym 27 drogowych, 19 kolejowych, 4 morskie i 1 lotniczy[4].

Zmiany organizacyjne w latach 1946-1948[edytuj | edytuj kod]

Organizowana pośpiesznie struktura organizacyjna WOP miała sporo wad. Najwcześniej zwrócono uwagę na niewłaściwą dyslokację oddziałów i pododdziałów. Formowany w rejonie Żagania 1 Oddział OP przez pół roku stacjonował w Sulikowie, by od kwietnia 1946 roku przenieść się na do Lubania Śląskiego, a 4 oddział formowany w Gdańsku do października 1946 roku stacjonujący w Słupsku, przeniesiony został do Koszalina. Sformowany w Nowym Sączu 9 Oddział przeniesiono do Krakowa, a 5 oddział z Olsztyna do Kętrzyna. Nowo sformowany 12 Oddział, do jesieni 1946 roku przebywający w Sopocie, przeniesiony został do Gdańska[6].

Rozkaz organizacyjny ministra obrony narodowej nr 0153/Org. z 21 września 1946 roku rozpoczął reorganizację struktur i systemu dowodzenia. Do 1 listopada 1946 roku rozformowano wydziały WOP w sztabach okręgów oraz kompanie łączności przeznaczone do obsługi wydziałów[6]. Szef Departamentu WOP wziął pełną odpowiedzialność za organizację ochrony granic, łącznie ze sprawami kadrowymi[potrzebne źródło]. Wszystkie oddziały WOP z dniem 1 października 1946 roku podporządkowano pod względem operacyjnym bezpośrednio szefowi Departamentu WOP. Powołany został nowy 12 Oddział WOP[potrzebne źródło]. Odział ten przejął od 4 Oddziału trzy komendy odcinków – w Lęborku, Sopocie i Elblągu. 3 Oddział OP w Szczecinie przekazał 4 Oddziałowi 15 komendę odcinka w Międzyzdrojach, zatrzymując dla siebie rejony Bałtyku w okolicach Świnoujścia i Zalewu Szczecińskiego[7]. Na granicy południowej 8 Oddział w Przemyślu przejął od 9 Oddziału 38 i 39 komendę odcinka. Dla dawnych i przeformowanych oddziałów WOP ustalono nowe nazwy, pochodzące głównie od miejsca ich postoju[7].

Po reorganizacji liczba etatów uległa zmniejszeniu o ponad 5 tysięcy. Stan etatowy kadry uległ zmniejszeniu o ponad 36%[8].

Rozkazem z 21 września 1946 roku powołano Centrum Wyszkolenia WOP. Miało ono być zlokalizowane w Rawiczu, jednak z braku pomieszczeń zorganizowano je w Ostródzie. Po przeniesieniu centrum do Kętrzyna powstała tam w roku 1949 Oficerska Szkoła WOP[8].

Rozkaz ND WP nr 077/Org z 13 lutego 1947 roku nakazywał prowadzenie dalszych zmian w strukturze organizacyjnej WOP. Rozformowano wówczas 6 i 8 komendy odcinków oraz 26, 29, 33, 37, 38, 42, 43, 47 i 48 strażnice Poznańskiego Oddziału WOP, a także 109 strażnicę Oddziału Bałtyckiego. 15 komendę odcinka Oddziału Bałtyckiego WOP podporządkowano Oddziałowi Szczecińskiemu. Powołano samodzielną Krośnieńską Komendę WOP w Krośnie nad Wisłokiem. Na granicy południowej uruchomiono 16 przejściowych punktów kontrolnych małego ruchu granicznego. Do końca 1948 roku ich liczbę ich powiększono do 19. Zlikwidowano PPK w Siółku, Worubiu, i Zeisen. Powołano trzy nowe morskie placówki kontrolne w Ustce, Darłowie i Kołobrzegu[8].

Na początku 1947 roku rozformowano w oddziałach grupy manewrowe. W drugiej połowie roku zorganizowano we wszystkich oddziałach WOP szkoły podoficerskie[9].

15 marca 1948 na jednostkach nawodnych Wojsk Ochrony Pogranicza wprowadzono banderę i proporzec WOP[10].

Wojska Ochrony Pogranicza w latach 1948-1950[edytuj | edytuj kod]

Rozkazem ministra obrony narodowej nr 055/Org. z 20 marca 1948 roku zmieniono nazewnictwo oddziałów i pododdziałów WOP. Departament WOP przemianowano na Główny Inspektorat Ochrony Pogranicza, Oddziały WOP na brygady ochrony pogranicza, komendy odcinków na samodzielne bataliony ochrony pogranicza, Krośnieńską Komendę WOP na Krośnieński samodzielny batalion ochrony pogranicza. W terminie do 10 listopada 1948 roku obsadzony został ostatni odcinek graniczny w cyplu ciśnieńskim. Wybudowano strażnice WOP w Wetlinie, Ustrzykach Górnych, Stuposianach, Dwerniku i Hulskikiem[9].

Rozkazem ministra obrony narodowej nr 205/Org. z 4 grudnia 1948 roku Wojska Ochrony Pogranicza podporządkowano Ministerstwu Bezpieczeństwa Publicznego[9].

Bandera jednostek pływających WOP
Flaga lotnictwa morskiego WOP

Struktura organizacyjna WOP w 1948 roku[edytuj | edytuj kod]

Główny Inspektorat Ochrony Pogranicza

Utrwalanie struktury organizacyjnej w latach 1951-1956[edytuj | edytuj kod]

1 stycznia 1949 w WOP były 2673 etaty oficerskie. 2070 z nich zostało obsadzonych. Braki sięgały więc około 23%. Najliczniejszą grupę żołnierzy stanowili oficerowie pochodzenia chłopskiego (40,6%) oraz robotniczego (37,5%). 79% żołnierzy było wychowankami ludowego Wojska Polskiego, 16% przedwojennego Wojska Polskiego, zaś pozostałe 5% stanowili obywatele ZSRR i oficerowie Armii Radzieckiej.[potrzebne źródło]

Z dniem 1 stycznia 1951 roku weszła w życie nowa numeracja batalionów i brygad Wojsk Ochrony Pogranicza[11].

Struktura WOP w 1956 roku[edytuj | edytuj kod]

Dowództwo WOP w Warszawie

  • Grupa Manewrowa Kętrzyn
  • Samodzielny Oddział Zwiadowczy w Kętrzynie
  • Grupa Manewrowa Białystok
  • Samodzielny Oddział Zwiadowczy w Białymstoku
  • Grupa Manewrowa Tomaszów
  • Samodzielny Oddział Zwiadowczy w Tomaszowie
  • Grupa Manewrowa Przemyśl
  • Samodzielny Oddział Zwiadowczy w Przemyślu
  • 3 Brygada WOP w Krakowie
  • 4 Brygada WOP w Gliwicach
  • 5 Brygada WOP w Kłodzku
  • 8 Brygada WOP w Lubaniu Śląskim
  • 9 Brygada WOP w Krośnie Odrzańskim
  • 12 Brygada WOP w Szczecinie
  • 15 Brygada WOP w Koszalinie
  • 16 Brygada WOP w Gdańsku Nowym Porcie
  • Oficerska Szkoła WOP w Kętrzynie
  • Zakład Tresury Psów Służbowych WOP w Zgorzelcu
  • Szkoła Specjalistów Morskich WOP w Gdańsku
  • Szkoła Podoficerska Łączności WOP w Zgorzelcu
  • Graniczna Placówka Kontrolna Warszawa Okęcie

Kolejne przeobrażenia w strukturze organizacyjnej WOP[edytuj | edytuj kod]

Po raz kolejny Wojska Ochrony Pogranicza zreorganizowano w 1957 roku. Połączono grupy manewrowe i samodzielne oddziały zwiadowcze w cztery oddziały, pozostawiając kadrowy system ochrony granicy wschodniej[12]. W 1958 roku sformowano Szkołę Podoficerów Sanitarną w Szczecinie i Samodzielną Eskadrę Lotnictwa Rozpoznawczego WOP[13] W dowództwie WOP utworzono Oddział służby Medycznej i Wydział Normatywno-Prawny oraz Komitet Partyjny PZPR. Powołano redakcję pisma WOP "Granica"[14]. Nazwy regionalne nadano brygadom w 1958 roku, a oddziałom w roku 1959[12]. W 1961 roku dowództwo posiadało kryptonim Omega, a Szefostwo Służby Morskiej - Organ.

Od lat 70. XX w. Wojska Ochrony Pogranicza składały się dowództwa i 11 brygad. Były to:

W latach 80 XX w. formacje i sprzęt (głównie pojazdy) WOP wspomagały działania MO i ZOMO w walkach z demonstrantami sprzeciwiającym się stanowi wojennemu. Niektóre pododdziały WOP kierowane były w tym celu do służby w tak zwanych Rezerwowych Oddziałach Milicji Obywatelskiej (ROMO).

Organy centralne WOP[edytuj | edytuj kod]

Departament Wojsk Ochrony Pogranicza (1945-1948)[edytuj | edytuj kod]

27 września 1945 sformowano Departament WOP[15] Do 14 lutego 1946 podlegał I wiceministrowi ON, gen. dyw. Wsiewołodowi Strażewskiemu, później II wiceministrowi ON, gen. broni Karolowi Świerczewskiemu. Stan etatowy wynosił: 48 wojskowych i 5 pracowników kontraktowych[16].

Składał się on z wydziałów: wywiadowczego, operacyjno – liniowego, szkolenia bojowego, łączności, ewidencji personalnej oraz sekcji porozumiewawczej konfliktów granicznych i przejściowych punktów kontrolnych[16].

Departament WOP organizował ochronę granic państwa i kierował służbami specjalistycznymi. związanymi z ochroną granic. W tym zakresie podlegały mu wydziały służby pogranicznej okręgów wojskowych, a poprzez nie oddziały ochrony pogranicza. Łączność między wydziałami służby pogranicznej OW, a oddziałami ochrony pogranicza zabezpieczały samodzielne kampanie łączności sformowane w okręgach wojskowych[c]. Przejściowe punkty kontrolne (PPK) rozpoczęto formować w listopadzie 1945[17].

Departament WOP i jednostki ochrony pogranicza zreorganizowano we wrześniu 1946[18] Rozwiązano wydziały służby pogranicznej w okręgach wojskowych, podporządkowując oddziały ochrony pogranicza bezpośrednio Departamentowi WOP. Oddziałom ochrony pogranicza nadano nazwy regionalne. W departamencie sformowano Wydział Polityczno-Wychowawczy, Węzeł Łączności i służby pomocnicze. Stan etatowy Departamentu WOP po reorganizacji wynosił 96 wojskowych i 17 pracowników kontraktowych[16]. 1 października 1946 Departament WOP przyjął funkcję dowodzenia oddziałami ochrany pogranicza. Zaopatrzenie pozostało w gestii III Wiceministerstwa ON i okręgów wojskowych.[potrzebne źródło]

Departament WOP i podległe mu jednostki zreorganizowano po raz drugi w marcu 1947[19]. W departamencie przeformowano Wydział Polityczno-Wychowawczy w Zarząd oraz sformowano Wydział Morski i Wydział Łączności Specjalnej. Poza tym Wydział Przejściowych Punktów Kontrolnych i Konfliktów Granicznych nazwano Wydziałem Ruchu Granicznego i Konfliktów Granicznych, a przejściowe punkty kontrolne (PPK) na granicy – granicznymi placówkami kontrolnymi (GPK)[16].

Główny Inspektorat Ochrony Pogranicza (1948-1950)[edytuj | edytuj kod]

W 1948 na bazie Departamentu WOP sformowano Główny Inspektorat Ochrony Pogranicza[20]. Podlegał II wiceministrowi obrony narodowej, gen. Stanisławowi Popławskiemu. Stan etatowy wynosił: 155 wojskowych i 21 pracowników kontraktowych[21].

Składał się on ze sztabu z wydziałami: operacyjnym, szkolenia bojowego, organizacyjno – ewidencyjnym, ruchu granicznego i i konfliktów granicznych, łączności specjalnej. Ponadto w inspektoracie występowały; Zarząd Polityczno-Wychowawczy, Wydział VII (specjalny), Wydział Personalny, Wydział Inspekcji Kwatermistrzowskiej, Służba Inżynieryjno-Saperska, Inspektor Uzbrojenia, Wydział Zdrowia, Węzeł Łączności, Prokuratura i Kancelaria Tajna[21].

Głównemu Inspektoratowi Ochrony Pogranicza podlegało dwanaście brygad ochrony pogranicza, jeden samodzielny batalion Centrum Wyszkolenia Ochrony pogranicza i GPK – Okęcie Zaopatrzenie inspektoratu i jednostek WOP nadal należało do III Wiceministerstwa ON i okręgów wojskowych[21].

1 stycznia 1949 Główny Inspektorat Ochrony Pogranicza podporządkowano ministrowi bezpieczeństwa publicznego, gen. bryg. Stanisławowi Radkiewiczowi[22]. Zaopatrzenie WOP przejęły Komendy Wojewódzkie MO[21].

Dowództwo Wojsk Ochrony Pogranicza (1950-1965)[edytuj | edytuj kod]

W 1950, na bazie Głównego Inspektoratu Ochrony Pogranicza, sformowano Dowództwo Wojsk Ochrony Pogranicza[23]. Podlegało ministrowi bezpieczeństwa publicznego, gen. dyw. Stanisławowi Radkiewiczowi. Stan etatowy wynosił 210 (267) wojskowych[24].

W jego skład wchodziły: sztab WOP z wydziałami: operacyjny, wyszkolenia bojowego, łączności, organizacyjno-ewidencyjny, łączności specjalnej i morski. Ponadto: Zarząd Polityczno-Wychowawczy i samodzielne wydziały: zwiadowczy, ruchu granicznego i konfliktów granicznych, uzbrojenia, inżynieryjno-saperski, służby zdrowia, służby weterynarii, a także Inspekcja Kwatermistrzowska i kancelaria główna[24].

Podlegały mu trzynaście brygad WOP, Oficerska Szkoła WOP w Kętrzynie, Szkoła Specjalistów Morskich w Gdańsku i GPK Warszawa Okęcie[24].

Szefostwo Wojsk Ochrony Pogranicza (1965-1971)[edytuj | edytuj kod]

W 1965 na bazie Dowództwa WOP sformowano Szefostwo Wojsk Ochrony Pogranicza[25]. Podlegało głównemu inspektorowi obrony terytorialnej, gen. broni Grzegorzowi Korczyńskiemu. Odpowiadało za organizację ochrony granic państwa poza przejściami granicznymi i kierowało służbami specjalnymi, związanymi z ochroną granic. Stan etatowy: 82 wojskowych[26].

Na czele szefostwa stał gen. bryg. Mieczysław Dębicki. W jego skład wchodziły: Zarząd II WOP, Oddział Operacyjno-Szkoleniowy, Wydział Łączności, Wydział Organizacyjno-Planistyczny, Wydział Ogólno-Administracyjny i kancelaria[26].

Podlegały mu: osiem brygad WOP, cztery oddziały WOP, Zakład Tresury Psów Służbowych WOP w Zgorzelcu, Szkoła Specjalistów Morskich WOP w Gdańsku, Szkoła Podoficerów Łączności w Zgorzelcu, Szkoła Samochodowa w Białymstoku, Szkoła Podoficerów Sanitarnych WOP w Szczecinie.

Podległe jednostki przeniesiono na nowe, mniejsze etaty. powstały strażnice: techniczne, lądowe i morskie. Na granicy zachodniej rozpoczęto instalowanie urządzeń sygnalizacyjnych. W 1966 roku rozformowano Szkołę Podoficerów Sanitarnych, w 1967 Szkołę Specjalistów Morskich, w 1968 – Szkolę Samochodową i Szkolę Podoficerów Łączności. Kadrę specjalistów WOP uzupełniać miało szkolnictwo wojskowe MON.

Dowództwo Wojsk Ochrony Pogranicza (1971-1991)[edytuj | edytuj kod]

Dawne koszary WOP w Gubinie
Dawny magazyn WOP w Słubicach

W 1971 na bazie Szefostwa WOP i komórek organizacyjnych WOP przekazanych przez MON i MSW sformowano Dowództwo WOP[27]. Podlegało Ministrowi Spraw Wewnętrznych, gen. bryg. Stanisławowi Kowalczykowi. Stan etatowy: 523 żołnierzy[28]. Jednocześnie powrócił do WOP pion kontroli ruchu granicznego wraz z przejściami granicznymi[28]. Przywrócono jednolity system ochrony granicy państwa.

Dowódcy WOP[edytuj | edytuj kod]

Odznaka Za zasługi w ochronie granic PRL: złota (awers), srebrna (rewers) i brązowa (awers)

Rozformowanie[edytuj | edytuj kod]

W wyniku przemian i transformacji ustrojowej Wojska Ochrony Pogranicza zostały rozformowane w dniu 16 maja 1991[30], a w ich miejsce utworzono Straż Graniczną, jako formację typu policyjnego o charakterze prewencyjnym, powołaną do ochrony granic Polski.

Uwagi

  1. Każda z brygad WOP miała własną naszywkę. Wszystkie naszywki były tego samego rozmiaru, miały barwę zieloną (malachitową), białą otoczkę a w centralnym miejscu – biało-czerwony słup graniczny.
  2. Spośród wymienionych, tylko dwa (w Gdańsku i Przemyślu) utrzymywały się w wyznaczonych miejscowościach
  3. Etatowo kompania łączności liczyła 99 żołnierzy

Przypisy

  1. 6 czerwca 1955 roku Minister Spraw Wewnętrznych ustalił święto Wojsk Ochrony pogranicza na dzień 1O czerwca
  2. Grzegorz Goryński; Wojska Ochrony Pogranicza w latach 1945 – 1965 s. 75
  3. Henryk Dominiczak: Zarys historii Wojsk Ochrony Pogranicza 1945-1985. s. 45.
  4. 4,0 4,1 4,2 Henryk Dominiczak: Zarys historii Wojsk Ochrony Pogranicza 1945-1985. s. 46-47.
  5. Henryk Dominiczak: Zarys historii Wojsk Ochrony Pogranicza 1945-1985. s. 47.
  6. 6,0 6,1 Henryk Dominiczak: Zarys historii Wojsk Ochrony Pogranicza 1945-1985. s. 58-59.
  7. 7,0 7,1 Henryk Dominiczak: Zarys historii Wojsk Ochrony Pogranicza 1945-1985. s. 60-61.
  8. 8,0 8,1 8,2 Henryk Dominiczak: Zarys historii Wojsk Ochrony Pogranicza 1945-1985. s. 62-63.
  9. 9,0 9,1 9,2 Henryk Dominiczak: Zarys historii Wojsk Ochrony Pogranicza 1945-1985. s. 65-69.
  10. Nasze Morze”. 3 (27), s. 59, marzec 2008. Grzegorz Landowski – redaktor naczelny. 
  11. Prochwicz 2011 ↓, s. 194.
  12. 12,0 12,1 Zenon Jackiewicz: Wojska Ochrony Pogranicza : (1945-1991). s. 21-24.
  13. Zarządzenie DWW nr 07/WW z 28 marca 1958 roku.
  14. Zarządzenie nr 0127/WW 9 czerwca 1958 roku.
  15. Rozkaz NDWP 0245/0rg. z 13 września 1945.
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 Zenon Jackiewicz: Wojska Ochrony Pogranicza : (1945-1991). s. 7-11.
  17. Rozkaz NDWP nr 0304/0rg. z 28 października 1945.
  18. Rozkaz NDWP nr 0l53/0rg. z 21 września 1946.
  19. Rozkaz MON nr 077 /Org. z 3 marca 1947
  20. Rozkaz MON nr 055/0rg. z 20 marca 1948
  21. 21,0 21,1 21,2 21,3 Zenon Jackiewicz: Wojska Ochrony Pogranicza : (1945-1991). s. 12-14.
  22. Rozkaz MON nr 205/0rg. z 4 grudnia 1948
  23. Rozkaz MBP nr 068 z 1 lipca 1949 i nr 043/0rg. z 3 czerwca 1950
  24. 24,0 24,1 24,2 Zenon Jackiewicz: Wojska Ochrony Pogranicza : (1945-1991). s. 15-20.
  25. Zarządzenie SSzGWP nr 0102/0rg. z 13 października 1965
  26. 26,0 26,1 Zenon Jackiewicz: Wojska Ochrony Pogranicza : (1945-1991). s. 25-26.
  27. Zarządzenie Szefa SG WP nr 054/0rg. z 18 września 1971
  28. 28,0 28,1 Zenon Jackiewicz: Wojska Ochrony Pogranicza : (1945-1991). s. 26-31.
  29. 29,0 29,1 29,2 29,3 29,4 29,5 29,6 Przegląd Historyczno – Wojskowy Nr 1/2013 s. 78
  30. Na mocy Ustawy z dnia 12 października 1990 o Straży Granicznej (Dz. U. z 1990 r. Nr 78, poz. 462).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Henryk Dominiczak: Zarys historii Wojsk Ochrony Pogranicza 1945-1985. Warszawa: Wojskowa drukarnia w Łodzi, 1985.
  • Jerzy Prochwicz: Wojska Ochrony Pogranicza 1945-1965. Piotrków Trybunalski: Naukowe Wydawnictwo Piotrkowskie, 2011. ISBN 978-83-7726-027-2.
  • Zenon Jackiewicz: Wojska Ochrony Pogranicza : (1945-1991) : krótki informator historyczny. Kętrzyn: Centrum Szkolenia Straży Granicznej, 1998. ISBN 83-909304-3-9.
  • Jerzy Kajetanowicz: Wojska Obrony Terytorialnej Kraju w systemie bezpieczeństwa Polski w latach 1959-1989. Poligon nr 2, 2013.
  • Zbigniew B Kumoś: Granice Rzeczpospolitej Polskiej : (na przestrzeni dziejów). Warszawa: Wydawnictwo Comandor, 2005. ISBN 83-7473-002-1.
  • Marian Laprus [red.]: Leksykon wiedzy wojskowej. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1979, s. 486. ISBN 83-11-06229-3.
  • Józef Urbanowicz [red.]: Mała encyklopedia wojskowa. Tom 3. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1971, s. 528.
  • Powstanie Wojsk Ochrony Pogranicza
  • Grzegorz Goryński. Kadra Wojsk Ochrony Pogranicza w latach 1945–1965. „Przegląd Historyczno-Wojskowy”. 1, 2013. Warszawa: MON, Wojskowe Centrum Edukacji Obywatelskiej. ISSN 1640-6281. 
  • Goryński Grzegorz; Wojska Ochrony Pogranicza w latach 1945 – 1965. Próba oceny – cz. I, Biuletyn Centralnego Ośrodka Szkolenia nr 1/11, Koszalin 2011.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]