Mamuna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Mamuna, mamona (takżeː dziwożona, boginka) – demon żeński z wierzeń dawnych Słowian.

Dziwożona [mamuna] - Jan Styfi (1839-1921) wg Henryka Pillatiego

Etymologia i regionalizmy[edytuj | edytuj kod]

Mamuna wywodzi się od czasownika ,,mamić"/,,omamiać"[1]. Etnografowie i językoznawcy notowali różne warianty nazwy tego demonaː m.in. w Małopolsce stosowane były nazwyː mamuny, mamony, mamóny, mamonie, manie[1], w Przemyskiem i Sanockiem-Krośnieńskiem oraz na Śląskuː mamuny[2][3],

Nazwa mamuna jest często stosowana wymiennie z dziwożoną i boginką, a te pojęcia są w zależności od regionu i źródeł związane z wierzeniami - w trakcie ewolucji pojęcia - w rusałki[4].

Wygląd i działanie[edytuj | edytuj kod]

Uważano, że mamuny są duszami kobiet zmarłych w ciąży lub w czasie połogu[5]. Nie istniały jednolite wyobrażenia co do ich wyglądu. Przedstawiano je m.in. jakoː

  • stare kobiety porośnięte włosami na całym ciele (np. słowacka runa[6])
  • półkobiety-półzwierzęta, ,,dzikie kobiety/żony" (Słowacja, Czechy), co nawiązuje do dziwożon lub jest z nimi równoznaczne
  • piękne, nagie lub odziane kobiety
  • rodzaj czarownic (górale pienińscy)[7]
  • leśne demony (Śląsk)[3]

Mamuny siedziały pod mostami nad rzekami i prały bieliznę, głośno tłukąc kijankami[2], z kolei w innych wersjach - zamieszkiwały pieczary i jary.

Mamuna dokuczała ciężarnym kobietom i położnicom, porywała lub podmieniała nowo narodzone dzieci. Mogły też, w czasie snu kobiety w ciąży, podmienić dziecko jeszcze nienarodzone na swoje. Podmienieniem dziecka przez mamunę tłumaczono prawdopodobnie jego niedorozwój[8][5].

Mamuny na Słowacji kradły drwalom żywność[6], a góralom pienińskim (w wersjiː boginki) zielony groch z pól[7]. W Łęczyckiem zanotowano wierzenie, że mamuny porywają z pola dzieci w samo południe[9]. Górale pienińscy wierzyli, że mamuny pojawiają się w czasie nowiu i zimą. Łapią wtedy kogoś, kto danego dnia zgrzeszył i włóczą go po cmentarzach i jarach aż zamarznie na śmierć[7].

Metody ochrony przed mamuną[edytuj | edytuj kod]

Artefaktyː

  • czerwona czapeczka na główce dziecka osłona przed światłem księżyca[11].

Rośliny ochronneː

  • do zabezpieczenia się przed mamuną można było użyć ziela ,,podróżnika" - okadzenie domu i mieszkańców tą rośliną miało moc ochronną[2].
  • w źródłach utożsamiających mamunę z dziwożoną lub z boginką, metodą ochrony przed mamuną będzie chwycony lub trzymany w domu kwiat dziurawca (potocznieː ,,dzwonek", ,,zwonka")[12][6].

Działania inneː

  • w razie odkrycia podmiany dziecka, należało dziecko obić np. 3 prętami wyrosłymi w tym samym roku i czekać na powrót mamuny z ludzkim dzieckiem (opowieść z Łemkowszczyzny i takiej właśnie poradzie udzielonej przez księdza)[13]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Renata Dźwigoł, Polskie ludowe słownictwo mitologiczne, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, 2004, s. 164.
  2. a b c Oskar Kolberg, Dzieła wszystkie, t. Tarnowskie-Rzeszowskie, Sanockie-Krośnieńskie, 1962.
  3. a b Simonides i inni, Kultura ludowa śląskiej ludności rodzimej, Wrocław: Volumen, 1991, s. 209, ISBN 83-85218-52-1, OCLC 31608266 [dostęp 2019-01-04].
  4. Henryk Łowmiański, Religia Słowian i jej upadek, w.VI-XII, 1986, s. 227.
  5. a b Kaja Kojder-Demska, Bohynie, dziwożony, mamuny, czyli skąd się biorą niepełnosprawne dzieci, Academia.eu.
  6. a b c Julian Krzyżanowski (red.), Słownik folkloru polskiego, 1965.
  7. a b c HAMMERSCHLAG Alfred (Alha), MARCZAK Michał, WIKTOR Jan, Ilustrowany przewodnik po Pieninach i Szczawnicy, 1927.
  8. Andrzej Szyjewski: Religia Słowian. Kraków: Wydaw. WAM, 2003, s. 182. ISBN 83-7318-205-5.
  9. Mieczysław Szymczak, Słownik gwary Domaniewka w powiecie Łeczyckim, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawn. Polskiej Akademii Nauk, 1962, s. 535.
  10. Bohdan Baranowski, Pożegnanie z diabłem i czarownicą, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1965, str. 138.
  11. Leonard Pełka, Polska demonologia ludowa, Iskry, Warszawa 1987, str. 65.
  12. Stefania Ulanowska, Wśród ludu krakowskiego, „Wisła: miesięcznik geograficzno-etnograficzny”, 1887.
  13. Roman Reinfuss, Śladami Łemków, PTTK Kraj, 1986, s. 86.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Podgórscy B. i A., Wielka Księga Demonów Polskich – leksykon i antologia demonologii ludowej, Wydawnictwo KOS, Katowice 2005. ​ISBN 83-89375-40-0