Dziwożona

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Dziwożona, drzeworyt sztorcowy. Autor: Jan Styfi według: Henryka Pillatiego, opublikowano w Tygodniku Ilustrowanym w 1864 roku

Dziwożona – (także boginka, mamuna) - demon żeński z wierzeń dawnych Słowian[1].

Etymologia i regionalizmy[edytuj | edytuj kod]

Termin dziwożona (dzika żona/kobieta) jest w języku polskim pożyczką z języka słowackiegoː „diva lena”/ „divá žena” oznaczała „dziką kobietę”, a polski odpowiednik spopularyzowany został przez wydaną w 1855 powieść „Dziwożona” autorstwa Zygmunta Kaczkowskiego[2].

W języku czeskim termin ten występuje jako diva żena, u Hucułów istniała dykaja żena, u Łużyczan wódna żona[3]. z kolei na terenach Rusi Czerwonej do opisu dziwożon pasuje termin bohynie („boginie”)[4].

Dziwożona jest w źródłach stosowana często wymiennie z mamuną i przede wszystkim - z boginką. Termin dziwożona szczególnie stosowany był u górali tatrzańskich[5], z kolei termin diva lena, ale też runa (nawiązanie do mamuna) był w użytku u górali słowackich[1].

Wygląd i działanie[edytuj | edytuj kod]

Dziwożony wyobrażane były jako szkaradne, garbate kobiety, o długich splątanych włosach, czasem z czerwoną czapeczką na głowie ozdobioną paprocią[6] [3][7]) i z długimi piersiami lub patologicznie wydłużonymi sutkami, które zarzucały sobie na plecy, i którymi nawet prały bieliznę[8][1]. Mieszkały w osypiskach skalnych, w jeziorach (np. Jezioro Żabie[5]) lub pieczarach górskich (np.pieczara w okolicach wsi Łopuszna)[3][6]. Żywiły się zielem ,,słodyczką"[7].

Wierzono, że dziwożony porywały młode dziewczęta i młode mężatki. Poza tym porywały dzieci z kołysek, podmieniając je na własneː brzydkie odmieńce, z widocznymi ułomnościami lub niepełnosprawnością umysłową/rozwojową[9]. Sposobem na odzyskanie dziecka było wyniesienie odmieńca na pole/granicę lub śmietnik, tam obicie dziecka rózgą, dodatkowo oblewając je lub pojąc wodą ze skorupki jajka i wypowiadając słowaː Odbierz swoje, oddaj moje. Wtedy dziwożona, poruszona płaczem własnego dziecka, wracała po nie, oddając porwanego noworodka[7].

Od dziwożon można było się uwolnić albo je odstraszyć, używając kwiatu dziurawca (popul. ,,dzwonek", reg. „zwonka”)[1]. Ten opis zachowań dziwożon i metod ochrony przed nimi jest tożsamy z zapisami wierzeń z różnych terenów odnoszącymi się do boginek[10].

Regionalne warianty opowieści o dziwożonach, oprócz typowych sytuacji podmiany dziecka lub porwania młodej mężatki/matki, zawierają także opowieści w rodzajuː

  • uratowanie porwanej kobiety z rąk dziwożon (kobieta zaczepia napotkanego na brzegu mężczyznę i opowiada mu o swoim losie, następnie razem planują ucieczkę, wykorzystując w ostatnim momencie ochronna moc dziurawca[7])
  • złapanie dziwożony (np. w rzepie), która następnie ucieka, zostawiając swoją czerwoną czapeczkę. Istota przychodzi następnie regularnie pod okno, prosząc o zwrot czapeczki[7].


Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d Julian Krzyżanowski (red.), Słownik folkloru polskiego, 1965.
  2. Andrzej Bieńkowski, Etymologiczny słownik języka polskiego, 2000.
  3. a b c Zygmunt Gloger, Encyklopedia staropolska, t. t. II, 1900–1903.
  4. Ruś Czerwona [w:] Oskar Kolberg, Dzieła wszystkie, 1976.
  5. a b Jacek Kolbuszewski, Tatry i górale w literaturze polskiej: antologia, 1992, s. 145.
  6. a b Świat duchowy Podhalan. Strzygi, upiory, wilkołaki, boginki, dziwożony. [w:] Stefan Goszczyński, Dziennik podróży do Tatrów, 1853.
  7. a b c d e Lucyan Siemieński, Podania i legendy polskie, ruskie, litewskie, 1845, s. 120-122.
  8. Kazimierz Moszyński, Kultura duchowa Słowian, 1929–1939.
  9. Kaja Kojder-Demska, Bohynie, dziwożony, mamuny, czyli skąd się biorą niepełnosprawne dzieci, Academia.eu.
  10. Stefania Ulanowska, Wśród ludu krakowskiego, „Wisła: miesięcznik geograficzno-etnograficzny”, 1, 1887, s. 71-72.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Podgórscy B. i A., Wielka Księga Demonów Polskich - leksykon i antologia demonologii ludowej, Wydawnictwo KOS, Katowice 2005. ​ISBN 83-89375-40-0