Rod (bóg)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy słowiańskiej mitologii. Zobacz też: inne znaczenia słowa „rod”.
Rod
Ilustracja
Antropomorficzne wyobrażenie Roda w świątyni Rodzimej Ukraińskiej Wiary Narodowowej na Ukrainie.
Inne imiona Sąd, Prabóg
Występowanie religia Słowian
Atrybuty Rozeta
Siedziba Wyraj
Teren kultu Słowianie wschodni
Słowianie południowi
Odpowiednik Kwiryn (rzymski)
Zeus (grecki)
Teutates (celtycki)
Deiwas (bałtyjski)
Rodzina
Żona Rodzanica

Rod (st. rus.: родъ (rodŭ),[1] biał., bułg., ros., serb.: Род, ukr.: Рід) – w przedchrześcijańskiej religii Słowian wschodnich i południowych bóg utożsamiany ze sferą rodzinną, kultem przodków i losem, być może bóg najwyższy. Wśród Słowian południowych znany także jako Sud ("Sąd") oraz Prabóg[2]. Zazwyczaj wymieniany razem z rodzanicami (u Słowian południowych sudenicami).

Rod jest niebezpośrednim, słowiańskim sukcesorem indoeuropejskiego boga *Dyeusa, który był "Panem Bogów", "Panem Nieba", "Królem Bogów". Poświęcone mu były postrzyżyny, gdzie jemu i rodzanicom poświęcano posiłek oraz ścięte włosy[3]. Jego kult tracił na znaczeniu i w IX lub X wieku został zastąpiony przez Peruna, Swaroga i/lub Świętowita, co tłumaczyłoby jego nieobecność w panteonie Włodzimierza Wielkiego[4][5][6].

Imię[edytuj | edytuj kod]

Imię Rod jest potwierdzone w źródłach staro-cerkiewno-słowiańskich oraz staroruskich o przedchrześcijańskiej religii. Imię to wywodzi się od prasłowiańskiego członu *rodъ oznaczającego ród, rodzić, obradzać, rodzaj, przyroda, a ten człon wywodzi się z praindoeuropejskiego rdzenia *wréh₂ds oznaczającego korzeń. Aleksander Brückner zauważa również podobieństwo imienia do awestyjskiego słowa rada- oznaczającego "opiekun"[7].

We wczesnej religii Słowian bogiem nieba był *Deiwos[8] lub *Div[8][9][10] (patrz dziw), ale potem został zastąpiony przez Roda jako boga najwyższego. *Deiwos tożsamy był z praindoeuropejskim *Dyeusem (por. sanskr. Dewa, łac. deus ("bóg"), gr. Zeus, swn. Tiwaz, litew. Dievas)[11]. Według Jakobsona Prasłowianie wraz z ludami indoirańskimi, z którymi graniczyli, dokonali "swoistej rewolucji religijnej". Ludy prasłowiańskie (razem z ludami irańskimi) nadały indoeuropejskiemu określeniu *deiwos w znaczeniu "bóg" i "to co boskie", charakter pejoratywny, demoniczny (patrz dziwo, dziwożona, zaratusztriańskie dewy), zastępując je określeniem "boga" (z irańskiego baga), które oznacza też bogactwo, dobro, zapożyczając jednocześnie z języków irańskich wiele innych określeń dotyczących religii i duchowości[12][13]. *Deiwos jako określenie na "to co niebiańskie" zostało zastąpione przez *nebo ("niebo") od irańskiego słowa *nabah pierwotnie oznaczającego chmurę[14][15].

Rod w źródłach[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze źródło wzmiankujące o Rodzie to Słowo św. Grzegorza Teologa o tym, jak poganie kłaniali się bożkom z XI wieku[16]:

Także i do Słowian doszło to słowo, i ci zaczęli ofiary składać Rodu i rożanicom zanim Perunowi, ich bogowi. A wcześniej składali ofiary upiorom i beregyniom. Ale i ninie po obrzeżach modlą się do niego, przeklętego boga Peruna, i do Chorsa i Mokoszy, i do wił(y) – to czynią potajemnie

Słowo niejakiego Chrystolubca opisuje modły poświęcone Rodowi i rodzanicom[17]:

... i mieszamy niektóre czyste modlitwy z przeklętym ofiarowaniem bałwanom, bo stawiają oprócz stołu z kutią i zgodnego z prawem obiadu także bezprawny stół, przeznaczony dla Roda i różanic wywołując gniew Boga

W odręcznym komentarzu do Ewangelii z XV w. przeciwstawia się Roda chrześcijańskiemu Bogu jako stworzyciela ludzi[18]:

Także nie Rod siedzący w powietrzu, miotający na ziemię grudy, i w tym rodzą się dzieci [...] wszystkiego bowiem jest stwórcą Bóg, a nie Rod

Kult Roda popularny był jeszcze w XVI-wiecznej Rusi o czym świadczą pokuty nadawane przy spowiedzi przez prawosławnych popów opisane w penitencjałach św. Sawy Storożewskiego[19]:

Czy składałaś z babami ofiary Bogu obmierzłe, czy modliłaś się do wił, lub czyś na cześć Roda i rodzanic, i Peruna i Chorsa i Mokoszy piła i jadła: trzy lata postu z pokłonami

Krodo[edytuj | edytuj kod]

Posąg Kroda w Bad Harzburgu, 2007.

Saski historyk Helmod (ok. 1125–1177) w Kronice Słowian pisze, że Słowianie wierzyli w jednego Boga[20]:

Pomiędzy wszakże różnokształtnymi bóstwami, którym, poświęcają pola, lasy, smutki i radości, wyznają także, że jest jeden bóg, który w niebie innymi bogami rządzi, że on przechodząc innych swą mocą, niebieskimi wyłącznie sprawami się zajmuje, że inni wykonują tylko powierzone im obowiązki, że z jego krwi pochodzą, i że każdy jest tym wyższym im bliższym jest owego boga bogów.

W I tysiącleciu n.e. dzisiejsze północne i wschodnie Niemcy były zamieszkane przez plemiona Sasów oraz Wenedów wraz z innymi plemionami zachodniosłowiańskimi. XV-wieczna Kronika Saksońska spisana przez Hermana Bothego podaje, że Sasowie czcili boga o imieniu Krodo razem ze Słowianami[21]. W starych zapiskach imię to jest zapisane jako Hrodo, Chrodo, Krodo lub w zlatynizowanej formie: Crodone. Bothe opisuje też jakoby Juliusz Cezar podczas podboju Germanii, nakazał zbudować kilka twierdz zwieńczonymi posągami bóstw Rzymskich. W miejscu Harzburg, gdzie powstało później miasto Bad Harzburg w Dolnej Saksonii, miał stać posąg Saturna, którego ludy lokalne miały czcić jako Kroda[22].

Podczas wojen saskich w 780 roku król FrankówKarol Wielki – podczas okupacji terenów zamieszkiwanych przez Sasów miał zniszczyć ów posąg, aby następnie nawrócić pogańskich Sasów na chrześcijaństwo:

... Król Karol przybył na ziemię i nawrócił wschodnich Sasów. W ten rzekł: Kto jest waszym Bogiem? Wtedy zwykły lud zawołał: Krodo, Krodo jest naszym Bogiem! W ten Król Karol powiedział: Krodo jest waszym Bogiem? To jest: diabelska ropucha! [ropucha to po saksońsku kroden - gra słów] Następnie słowo ["Krodo"] stało się złym słowem wśród Sasów. Potem Król Karol udał się do Harzburga i zniszczył idola Krodo i zbudował kościół w Salingenstede, w Osterwieck poświęcony Świętemu Szczepanowi.

Kronika wspomina także ikonografię Krodego. Idol miał się znajdować na słupie i być bosy. Posiadał on cztery atrybuty, które miały reprezentować cztery żywioły[22]:

  • Woda – ryba pod stopami
  • Ziemia – kosz kwiatów jako symbol wzrostu i czterech pór roku
  • Ogień – rozeta lub koło jako symbol słońca
  • Powietrze – rozwiany pas lub sznur

Sam Bothe uważał Kroda za boga Sasów, a Słowianom został on przypisany dopiero przez Jerzego Fabriciusa w 1597 r. w pośmiertnym Originum illustrissimae stirpis Saxonicae libri septem[23].

O Krodzie wspomina także Widukind z Korbei – kronikarz saski i mnich chrześcijański. Pisze on, że Sasi mieli zdobyć metalowy posąg Saturna od Słowian połabskich[24].

W Katedrze Św. Szymona i św. Judy (zbudowanej w 1047 roku), która była częścią Palatium w Goslarze, znaleziono ołtarz, który w roku ok. 1600 został nazwany Ołtarzem Kroda. Ołtarz ten powstał najprawdopodobniej w XI wieku i jest w całości wykonany z brązu. Ołtarz znajduje się obecnie w muzeum w Goslar.

Jeszcze w XIX wieku przez niemieckich badaczy był uważany za naczelne bóstwo Słowian[25]. Dzisiejsi badacze mitologii słowiańskiej kwestionują istnienie Kroda[23][26].

Kult[edytuj | edytuj kod]

Według etnolożki Haliny Łozko Święto Roda przypadało 23 grudnia[27] lub według czeskiej historyk i archeolog Nadii Profantowej 26 grudnia[28]. Rodowi i rodzanicom składano bezkrwawe ofiary w postaci chleba, miodu, sera i kaszy (kutii)[29][27]. Przed przystąpieniem do spożywania kutii, ojciec rodziny, który zastąpił rolę wołchwa lub żercy, rzucał pierwszą łyżkę w górę, do świętego kąta. Zwyczaj ten istnieje na Ukrainie po dziś dzień[27]. Następnie rozpoczynano ucztę przy stole w kształcie trapezu[29]. Po uczcie wygłasza prośby do Roda i rodzanic: "niech rodzi się wszystko dobre"[27].

Na Rusi, po chrystianizacji, nadal praktykowano uczty poświęcone Rodowi o czym wspomina Słowo niejakiego Chrystolubca[17]. W pierwszych latach istnienia soboru Św. Sofii w Kijowie poganie schodzili się by obchodzić tam Szczodre gody, co później było surowo karane. Resztki kultu Roda miały przetrwać do XIX wieku[27].

Interpretacje[edytuj | edytuj kod]

Opinie badaczy[edytuj | edytuj kod]

Boris Rybakow[edytuj | edytuj kod]

Według koncepcji przedstawionej przez Borisa Rybakowa Rod był pierwotnie naczelnym bóstwem słowiańskim w czasach patriarchalnych społeczeństw rolniczych w I tysiącleciu n.e.[30], później zepchniętym na niższą pozycję, co tłumaczyłoby jego nieobecność w panteonie bóstw czczonych przez Włodzimierza Wielkiego. Rybakow opierał się na Słowie św. Grzegorza Teologa, gdzie mowa o tym, iż Słowianie najpierw składali ofiary upiorom, potem Rodowi i rodzanicom, a na końcu Perunowi, co miałoby stanowić odzwierciedlenie rzekomej ewolucji wierzeń słowiańskich od animizmu przez kult sił natury do henoteizmu[5][31]. Rzeźba znana jako Światowid ze Zbrucza miała według koncepcji Rybakowa przedstawiać właśnie Roda jako naczelne bóstwo słowiańskie[5].

Rybakow uważa także, że wszystkie koła i spiralne symbole reprezentują różne hipostazy Roda. Takimi symbolami mają być "sześciopłatkowa róża wpisana w okrąg" czyli rozeta (RozetaSolarSymbol.svg) oraz znak Gromowładnego (Thundermarks.svg).[32]

Leo Klejn i Mikoła Zubow[edytuj | edytuj kod]

Ci badacze krytykowali ustalenia Rybakowa. W jednej ze swoich prac Rybakow utrzymywał, że Perun nie mógł być zapożyczony przez Wajnachów, gdyż naczelnym bogiem Słowian miał być Rod, a Perun został wprowadzony dopiero przez Włodzimierza jako patron drużyn. Przeczą temu jednak ślady Peruna na terenie całej słowiańszczyzny. Badacze ci twierdzą, że należy zidentyfikować ślady pierwotnych źródeł tekstów i przywrócić im kontekst historyczny, w ramach których powstały konkretne teksty staroruskie. Uważają oni, że staroruscy autorzy opisując Roda i rodzanice używali gotowych bloków semantycznych zapożyczonych z innych źródeł, głównie Pisma Świętego i pism teologów greckich które źle zinterpretowano: w Bizancjum horoskop nazywano „genealogią”, co dosłownie można przetłumaczyć jako „rodosłowie” lub „rodopoczytnik”. Badacze ci uważają więc, że kult Roda i rodzanic nie istniał w przedchrześcijańskiej religii Słowian. Zubow waża także, że w wschodniosłowiańskiej religii nie istniała rozbudowana genealogia bogów i jedynym bogiem był Perun[33][34].

Aleksander Gieysztor[edytuj | edytuj kod]

Gieysztor uważa Roda za boga organizacji społecznej. Za Benvenistem porównuje go do rzymskiego Kwiryna, którego imię pochodzi od *covira lub curia co można przetłumaczyć jako "bóg wspólnoty mężów", do umbryjskiego Wofione (łac. Vofionus), którego imię zawiera rdzeń podobny do indoeuropejskiego wyrazu *leudho, anglosaskiego leode("ludzie"), słowiańskiego ludie i polskiego ludzie oraz do celtyckiego Teutatesa, które imię wywodzi się od celtyckiego rdzenia *teuta oznaczającego "ród", odrzuca jednak łączenie Roda z indyjskim Rudrą[35].

W związku z funkcją płodności i bogactwa utożsamia z nim białoruskiego Spora, którego imię oznacza obfitość, wielość[36].

Andrzej Szyjewski[edytuj | edytuj kod]

Według Andrzeja Szyjewskiego Rod "personifikuje idee pokrewieństwa rodowego jako symbol ciągłości duchowej (rodosłowie)." Rod miał także kierować duszami zmarłych do Wyraju, aby następnie odesłać je z powrotem na nasz świat w postaci grudek ziemi ciskanych w dół lub powierzanych lelkom i bocianom[37].

Fiodor Kapica[edytuj | edytuj kod]

Według folklorysty Fiodora Kapicy kult Roda i rodzanic został z czasem prawie całkowicie zapomniany. Rod przekształcił się w ducha – patrona rodziny, w "dziadka domowego", a później opiekuna noworodków oraz uhonorowanie przodków. Ślady kultu Roda przejawiały się głównie w życiu codziennym. Pozostałościami kultu Roda mają być rosyjskie święta prawosławne takie jak Wielkanoc zmarłych (Wielki Czwartek) oraz Radonica (wtorek pierwszego tygodnia po Wielkanocy) podczas których oddaje się cześć zmarłym.

W czasach Rusi Kijowskiej w XI i XII wieku kult Roda miał być szczególnie ważny dla książąt ponieważ uważano go za patrona jedności rodu, a od tego zależało prawo do tronu i ziemi przodków. Ponieważ płodność zawsze wiązała się z kobiecością, kult Roda był tradycyjnie kobiecy. Z kultem Roda związane były więc kobiece kapłanki, które miały składać mu ofiary lub organizowały specjalne uczty kilka razy w roku. Na uczty przygotowywano chleb, owsiankę, ser i miód, następnie taki posiłek składano w kapliczkach. Wierzono, że bogowie pojawiają się tam niewidoczni dla ludzkiego oka. Czasami wzywano też Roda by chronił ludzi przed chorobami, ale w tym rytuale główną rolę odgrywały rodzanice[38].

Oleg Kutariew[edytuj | edytuj kod]

Kutariew zauważa podobieństwo między kultem Roda a kultem południowosłowiańskiego Stopana i wschodniosłowiańskiego Domownika – wszystkim im poświęcano posiłek, mieli zarządzać losem i byli wiązani z kultem przodków[39].

Viljo Mansikka[edytuj | edytuj kod]

Ten filolog rosyjski i fiński zauważa, że czasami w językach słowiańskich greckie określenie „τύχη” (týchi, "szczęście") tłumaczy się jako rod, a „είμαρμένη” (eímarméni, "przeznaczenie") tłumaczy się jako rodzanica[40].

Jan Máchal[edytuj | edytuj kod]

Ten czeski slawista twierdził, że Rod był bogiem który reprezentował męskich przodków, a rodzanice reprezentowały żeńskich przodków[41].

Halina Łozko[edytuj | edytuj kod]

Według Haliny Łozko dla Ukraińców Bogiem nad bogami był Rod. Jest dawcą życia i przebywać miał w niebie, jeździć na chmurach i wyznaczać człowiekowi jego los. Rod był uosabiał potomków jednego przodka, czyli wiązał się z całym rodem: zmarłymi przodkami, żyjącymi ludźmi i pokoleniami jeszcze nienarodzonymi. Rod stał się z czasem Domownikiem, którego figurki posiadało wiele rodzin. Wyobrażenia Roda i rodzanic miały także pojawiać się na rusznikach jako motywy drzewa życia. Jeszcze XX-wieczne znaleziska etnograficzne przedstawiają drzwi chat z wyobrażeniem drzewa rodowego: mężczyzn przedstawiano na liściach, a kobiety na kwiatach tego drzewa. Gdy ktoś umierał - obok jego imienia rysowano krzyżyk, gdy ktoś się rodził - dorysowywano nową gałązkę, listek lub kwiatek[27].

Opinie rodzimowierców[edytuj | edytuj kod]

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Rosyjscy wołchwowie Wielesław (Ilja Czerkasow) i Dobrosław (Aleksiej Dobrowolski) opisują Roda jako siłę życiową, boga "wszechprzenikającego" i "wszechobecnego". W kosmologii uważany za źródło kosmicznej emanacji, która wyraża się w hierarchii bogów[42].

Kultura popularna[edytuj | edytuj kod]

Rod wzmiankowany jest w opisie fabuły gry Pagan Online, gdzie pierwszy kontynent stworzony przez Swaroga nazwany jest Krainą Roda[43].

Polski zespół folkstepowy ROD[44].

Rod jest naczelnym bogiem panteonu bałtosłowiańskiego (Diewas) w komiksowym uniwersum Marvela (patrz Lista bóstw Komiksach Marvela (en)).

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. The Linguistics Research Center, lrc.la.utexas.edu [dostęp 2019-06-26].
  2. Michel Mathieu-Colas, Dieux slaves et baltes [dostęp 2019-07-01].
  3. Szyjewski 2003 ↓, s. 193.
  4. Wilson 2015 ↓, s. 37.
  5. a b c Strzelczyk 2007 ↓, s. 173-174.
  6. Szyjewski 2003 ↓, s. 192.
  7. Brückner 1985 ↓, s. 340.
  8. a b Rudy 2010 ↓, s. 4-5.
  9. Proto-Indo-European Roots, tied.verbix.com [dostęp 2019-10-11].
  10. Pokorny 2005 ↓, s. 323.
  11. Slavic religion, Encyclopedia Britannica [dostęp 2019-10-11] (ang.).
  12. Gieysztor 2006 ↓, s. 74.
  13. Rudy ↓, s. 14-15.
  14. Gieysztor 2006 ↓, s. 73-74.
  15. Rudy 2010 ↓, s. 14-15.
  16. Szyjewski 2003 ↓, s. 170.
  17. a b Brückner 1985 ↓, s. 170.
  18. Polakow 2017 ↓.
  19. Brückner 1985 ↓, s. 174.
  20. Helmud, Kronika Słowian, s. X [dostęp 2019-07-01].
  21. Christian Heinrich Delius, Untersuchungen über die Geschichte der Harzburg und den vermeinten Götzen Krodo, 1826 [dostęp 2019-06-27].
  22. a b Hanuš 1842 ↓, s. 90, 115-116, 119, 293,.
  23. a b Strzelczyk 2007 ↓, s. 100-101.
  24. Strzelczyk 2007 ↓, s. 101.
  25. Hanuš 1842 ↓, s. 116; "...Krodo, dem Slawen-Gotte, dem grossen Gotte...", tłum.: "...Krodo, Bóg Słowian, wielki Bóg...".
  26. Brückner 1985 ↓, s. 198.
  27. a b c d e f Łozko 1997 ↓.
  28. Profantowa 2004 ↓, s. 192.
  29. a b Brückner 1985 ↓, s. 58.
  30. Gieysztor 2006 ↓, s. 285.
  31. Gieysztor 2006 ↓, s. 205.
  32. Ivanits 1989 ↓, s. 17.
  33. Andrey Beskov, Язычество восточных славян. От древности к современности, s. 49-50 [dostęp 2019-08-02] (ros.).
  34. Klejn 2004 ↓, s. 232-233.
  35. Gieysztor 2006 ↓, s. 204-205.
  36. Gieysztor 2006 ↓, s. 207.
  37. Szyjewski 2003 ↓, s. 192-193.
  38. Fiodor Kapica, Славянские традиционные праздники и ритуалы: справочник, 2008 [dostęp 2019-07-19].
  39. Oleg Kutariew, Характеристика Рода и Рожаниц в славянской мифологии: интерпретации Б. А. Рыбакова и его предшественников., 2013, s. 170-177.
  40. Mansikka 2005 ↓.
  41. The Mythology of All Races (1918), Vol. III, Section "Slavic", Part I: The Genii, Chapter IV: Genii of Fate, pp. 249-252
  42. Aitamurto 2016 ↓, s. 65.
  43. Step into the world of Pagan Online, Pagan Online [dostęp 2019-07-25] (ang.).
  44. Rod, karrot.pl [dostęp 2019-07-26] (pol.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]