Ulica Piotrkowska w Łodzi

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Ulica Piotrkowska)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
POL Łódź flag.svg Łódź
ulica
Piotrkowska
Centrum, Górniak
Distinctive emblem for cultural property.svg nr rej. A/48 (od pl. Wolności do al. Mickiewicza)
A/98 (od al. Mickiewicza do ul. Pabianickiej)[1]
Długość: ok. 4,2 km
Ulica Piotrkowska
Ulica Piotrkowska
Mapa
mapa
Przebieg
Ikona ulica rondo.svg 0 m pl. Wolności
Ikona ulica deptak2.svg światła 190 m ul. dr. Adama Próchnika,
ul. Rewolucji 1905
Ikona ulica deptak2.svg światła 420 m ul. płk. dr. S. Więckowskiego
ul. Stefana Jaracza
Ikona ulica deptak2.svg światła 650 m ul. Zielona,
ul. prez. Gabriela Narutowicza
Ikona ulica deptak2.svg 860 m ul. 6 Sierpnia,
ul. Romualda Traugutta
Ikona deptak z lewej ulica.svg 940 m ul. Stanisława Moniuszki
Ikona deptak z prawej ulica.svg 980 m al. Artura Rubinsteina
Ikona ulica deptak2.svg światła 1220 m ul. Andrzeja Struga,
ul. Juliana Tuwima
Ikona deptak z lewej ulica.svg 1430 m al. Leona Schillera
Ikona ulica deptak2.svg światła 1580 m ul. Ludwika Zamenhofa, ul. Nawrot
Ikona deptak z prawej ulica.svg 1670 m al. Henryka Jana Józewskiego
Ikona deptak z lewej ulica.svg 1780 m ul. Franklina Delano Roosevelta
Ikona deptak z prawej ulica.svg 1840 m al. Związku Harcerstwa Polskiego
Ikona deptak koniec T ulica.svg światła 1920 m al. Adama Mickiewicza,
al. marsz. Józefa Piłsudskiego
(trasa W-Z)
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła 2300 m ul. kpt. Franciszka Żwirki,
ul. Stanisława Wigury
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła 2660 m ul. Radwańska, ul. Brzeźna
Ikona ulica z prawej.svg 2850 m al. Polskiego Czerwonego Krzyża
Ikona ulica z prawej.svg 3020 m ul. ks. hm. Ignacego Skorupki
Ikona ulica plac.svg 3070 m pl. Katedralny im. Jana Pawła II
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła 3130 m ul. św. Stanisława Kostki,
ul. ks. bp. Wincentego Tymienieckiego
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła 3410 m ul.Czerwona, ul. Milionowa
Ikona ulica plac.svg światła 3800 m pl. Władysława Reymonta
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła 3960 m ul. Sieradzka
Ikona ulica z prawej.svg światła 4060 m ul. ks. Piotra Skargi
Ikona ulica plac.svg 4150 m pl. Niepodległości
Położenie na mapie Łodzi
Mapa lokalizacyjna Łodzi
ulica  Piotrkowska
ulica Piotrkowska
Położenie na mapie województwa łódzkiego
Mapa lokalizacyjna województwa łódzkiego
ulica  Piotrkowska
ulica Piotrkowska
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
ulica  Piotrkowska
ulica Piotrkowska
Ziemia51°46′34,0″N 19°27′17,0″E/51,776111 19,454722

Ulica Piotrkowska – reprezentacyjna ulica Łodzi, jedna z najdłuższych ulic handlowych w Europie[2] licząca ok. 4,2 km, biegnąca południkowo w linii prostej, pomiędzy pl. Wolności a pl. Niepodległości.

Ulica ta stanowiła od samego początku oś centralną, wokół której rozbudowywało się miasto, a jej rozwój spontanicznie nadał obecny kształt jego centrum. Początkowo ulica stanowiła głównie trakt komunikacyjny[3], jednak z czasem zamieniła się w „wizytówkę miasta”, centrum rozrywki i handlu, gdzie koncentrowało się całe życie rozrastającej się aglomeracji przemysłowej. Ulica podupadła znacznie po II wojnie światowej. Po 1990 roku została poddana stopniowemu remontowi i zamieniona w rodzaj deptaka, który w dużym stopniu pełni rolę podobną do rynku starówki innych miast. Budowle, urbanistyka, instytucje, restauracje, kluby i puby umieszczone w pobliżu tej ulicy tworzą szczególną jej atmosferę o kultowym charakterze, wykraczającym zasięgiem poza Łódź. Ulica jest węższa na początku (plac Wolności) – 17 metrów – a szersza na południu (plac Niepodległości) – 26 metrów.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Plan regulacyjny Łodzi geometry Filipa de Viebig z 1823 roku
Widok ulicy w 1900 roku
Plac Wolności – tu rozpoczyna się Piotrkowska
Obelisk Ulicy Piotrkowskiej, ustawiony 16 maja 2008 roku dla uczczenia 185. rocznicy przekształcenia Traktu Piotrkowskiego w ulicę Piotrkowską
Dom bankowy Wilhelma Landaua przy Piotrkowskiej 29
Pałac Juliusza Heinzla – obecnie Urząd Miasta Łodzi

Początkowo obecna ulica Piotrkowska pełniła funkcję traktu łączącego Piotrków Trybunalski ze Zgierzem, na szlaku którego znajdowała się mała, przydrożna osada miejska Łódź, położona na obszarze zwartej wtedy Puszczy Łódzkiej. Przed 1821 rokiem, przyszła ulica, nazywana była traktem piotrkowskim[3]. W 1821 roku Rajmund Rembieliński – Prezes Komisji Województwa Mazowieckiego – rozpoczął działania zmierzające do regulacji (utworzenia) osady fabrycznej. Nowa osada, nazwana Nowym Miastem, powstała w latach 1821–1823 i znajdowała się na południe od „starej” wiejskiej Łodzi, czyli gruntów Starego Miasta. Rok 1821 przyjmuje się za powstanie ulicy Piotrkowskiej: wyznaczono wówczas nową oś traktu (prostując jego przebieg), ośmioboczny rynek (Rynek Nowego Miasta, obecny Plac Wolności) oraz poszczególne przecznice[4]. Wyznaczenia dokonał Komisarz Wydziału Administracyjnego Komisji Województwa Mazowieckiego, Bonifacy Witkowski, który wydzielił place budowlane i sporządził dokument datowany na 24 maja 1821 roku „Specyfikacya nowo utworzonych na Nowym Mieście Osad dla Sukienników i wyrachowanie potrzebnych do Nich Ogrodów”[5]. Tereny wzdłuż Piotrkowskiej oraz ulic przyległych podzielono na ponad 200 parcel[4].

Plan regulacyjny nowej osady, wraz z oznaczeniem m.in. przebiegu ulicy Piotrkowskiej i poszczególnych parcel, zatytułowany „Plan Sytuacyiny uregulowanych ogrodów sukienniczych Mieście Łodzi położonego w Obwodzie Łęczyckim Woiewództwie Mazowieckim”, wykreślił w 1823 roku (na podkładzie mapy geometry Plebanowskiego) geometra Filip de Viebig, który działał na zlecenie i według instrukcji Rajmunda Rembielińskiego[5]. W tym samym roku, podczas oznaczania nazw nowych ulic przez burmistrza Antoniego Czarkowskiego, po raz pierwszy pojawiła się nazwa „ulica Piotrkowska”[4]. Ówczesna Piotrkowska, jako ulica miejska, od strony północnej zaczynała bieg pomiędzy mostem na rzece Łódce a ulicą Podrzeczną[6], a kończyła na południu przy ulicy Cegielnianej (dzisiejsza ulica Stefana Jaracza). Poprzecinana była ulicami: Północną, Średnią, Południową oraz Cegielnianą (nazwy przecznic po obu stronach Piotrkowskiej były jednakowe)[7]. Pierwszy słup z nazwą ulicy został umieszczony na obecnej ulicy Nowomiejskiej pomiędzy mostem na rzece Łódce a ulicą Podrzeczną[6].

Na wydzielonych parcelach budowano dla sukienników standardowe domy-warsztaty, które lokalizowano frontem do ulicy, resztę zaś poszczególnych działek stanowiły „ogrody” dla rodziny właściciela. Rynek Nowego Miasta pełnił funkcje administracyjne dla osady rzemieślniczej. W tym czasie cały trakt wraz ze Starym Rynkiem i Nowym Rynkiem był drogą łączącą stolicę guberni piotrkowskiej, którą był Piotrków Trybunalski, ze Zgierzem i Łęczycą.

W 1823 roku podjęto decyzję o powiększeniu obszaru przeznaczonego pod zakłady rękodzielnicze[8]. W związku z tym w latach 1824–1828 na południe od Nowego Miasta (na terenach miejskich oraz rządowych) utworzono kolejną osadę przemysłową, przeznaczoną pod osiedlenie przede wszystkim tkaczy lnu i bawełny, którą nazwano Łódka. Osada położona była wzdłuż traktu piotrkowskiego i rzeki Jasień, a także obejmowała wieś rządową Wólka, Zarzew oraz Widzew. W pierwszej kolejności wyznaczono łącznie 230 parcel wzdłuż traktu piotrkowskiego oraz przecznice[9]. Na planie sporządzonym przez geometrę Jana Leśniewskiego w 1825 roku (kopia z 1827 roku) trakt piotrkowski został przedstawiony jako „ulica Piotrkowska”[8][9]. Wraz z parcelacją terenów położonych wzdłuż i na zachód od ulicy Piotrkowskiej, chłopów pańszczyźnianych[9] z terenu wsi Wólka (rejon ulic Piotrkowska – WólczańskaCzerwona) przesiedlono wraz z domostwami (28 „dymów” i około 260 mieszkańców) do wsi rządowych Zarzew i Widzew[8].

Podczas regulacji ulicy Piotrkowskiej na terenie nowej osady, wyznaczono przebieg siedmiu nowych przecznic[9]. Wówczas powstały ulice, podobnie jak na Nowym Mieście mające jednakowe nazwy po wschodniej i zachodniej stronie Piotrkowskiej: Dzielna (obecna przecznica ZielonaNarutowicza)[9], Krótka (6 SierpniaTraugutta), Przejazd (AndrzejaTuwima), Nawrot (Zamenhofa – Nawrot), Główna (MickiewiczaPiłsudskiego), Pusta (Żwirki – Wigury), Boczna (Radwańska – Brzeźna) oraz dochodzące do Piotrkowskiej: Placowa (Skorupki), Przędzalniana (Tymienieckiego), Czerwona, Zarzewska (Przybyszewskiego), a także Górny Rynek (obecny Plac Reymonta) i Rynek Bielnikowy, który miał pełnić funkcję centrum nowej osady (obecnie to skwer znajdujący się przy skrzyżowaniu ulic Piotrkowskiej i Tymienieckiego vis-à-vis łódzkiej katedry)[8].

Po zakończeniu urządzania nowej osady formalnie ulica Piotrkowska składała się z dwóch części: starszej (wyznaczonej w 1821 roku na terenie Nowego Miasta) oraz nowszej (w osadzie Łódka) rozpoczynającej się na południe od Górnego Rynku (obecny Plac Reymonta) w okolicach współczesnego Placu Niepodległości przy granicy z prywatnymi wsiami Rokicie oraz Chojny, i kończącej się na północy na ulicy Dzielnej (obecna przecznica Zielona – Narutowicza). Przerwa pomiędzy przecznicami Cegielnianą na Nowym Mieście a Dzielną w osadzie Łódka (obecnie odpowiednio pary przecznic Jaracza – Więckowskiego i Zielona – Narutowicza) wynikała z faktu, że dwie osady (sukiennicza na północy oraz tkacko-prządnicza na południu) na tym odcinku nie łączyły się – rozdzielał je około dwustumetrowy, nieuregulowany ciąg traktu będący do 1840 roku w rękach kilkunastu osób prywatnych[10]. W 1828 roku pismo rządowe stwierdzało, że „ulica główna Piotrkowska przez osadę sukienniczą Łódź i osadę lniano-bawełnianą Łódka przechodzi”[6].

W 1824 roku rozpoczęto zaludnianie ulicy Piotrkowskiej: w osadzie Nowe Miasto osiedlali się sukiennicy przybywający głównie z Wielkiego Księstwa Poznańskiego i Dolnego Śląska, a w osadzie Łódka tkacze lnu i bawełny z Saksonii, Czech, Dolnego Śląska i Prus. Przybywający otrzymywali parcelę na własność „dziedziczno-czynszową” tytułem użytkowania wieczystego, zapomogę finansową na zagospodarowanie, drewno na budowę domu i zwolnienie z podatków na 6 lat. Przydzielane parcele przy Piotrkowskiej miały zwykle powierzchnię od niecałej morgi do prawie 2 mórg (czyli od 0,5 do 1 ha wg przelicznika morgi nowopolskiej), a ich szerokość przy ulicy wahała się od 17 do 22 metrów. W 1827 roku wschodnia strona ulicy liczyła 143 działki, a zachodnia 153. Oprócz pierwszych domów budowanych przez tkaczy, przy Piotrkowskiej (w okolicach rzeki Jasień nieopodal bielnika przy ulicy Tymienieckiego) zostały wybudowane domy rządowe (12 drewnianych i 28 murowanych) z myślą o ich wynajmie rękodzielnikom. Domy te były znormalizowane i służyły za wzorce, wg których rzemieślnicy winni byli stawiać własne. Pomimo dużych udogodnień zabudowa parcel postępowała wolniej niż zakładano – rzemieślnicy najpierw stawiali małe drewniane budynki na tyłach parcel, pozostawiając fronty od ulicy puste pod przyszłą okazalszą zabudowę. W 1832 roku przy Piotrkowskiej niezabudowanych było 228 działek[11]. W latach 1827–1828 przy Rynku Nowego Miasta u wylotu Piotrkowskiej zostały wybudowane dwa klasycystyczne budynki: ratusz (będący siedzibą władz miejskich w latach 1830–1915) oraz kościół ewangelicki (przebudowany pod koniec XIX wieku), który został wystawiony na żądanie kolonistów (głównie niemieckich tkaczy)[12]. W roku 1839 przy ul. Piotrkowskiej otwarto pierwszą prywatną szkołę elementarną prowadzoną przez Mikołaja Olszewskiego.

W roku 1829 został zaprojektowany na zlecenie władz Królestwa Polskiego tzw. trakt fabryczny, łączący Łowicz (m.in. poprzez Łódź) z Kaliszem. Na Piotrkowskiej budowa traktu została ukończona w 1834 roku, a zwieńczeniem było ustawienie czterech żelaznych słupów wiorstowych wyznaczających odległość do Warszawy. Słup oznaczający 131 wiorstę został postawiony przy Cegielnianej (Jaracza), a ostatni (134 wiorsta) przy moście na rzece Jasień. Trakt został wysypany tłuczonym kamieniem (szabrem), a utrzymaniem nawierzchni zajmował się Zarząd Linii Komunikacyjnych w Warszawie. Trakt miał długość 2898 m, ale nie obejmował Nowego Miasta, na terenie którego ulica została wybrukowana (prace ukończono również w roku 1834) i pozostawała w zarządzie miasta[13]. Rok później ulica została zasadzona topolami włoskimi, których szkółki znajdowały się za parcelami przy Rynku Nowego Miasta oraz za posesją nr 184. Inną formą upiększenia ulicy były powstające ogrody publiczne. Pierwszy z nich został założony przez Jana Adamowskiego (właściciela wybudowanego w 1824 roku drewnianego domu zajezdnego z wyszynkiem przy Rynku Nowomiejskim 16 – obecnie Plac Wolności 9), który na przydzielonych trzech działkach (pod numerem 175a) w 1827 roku wybudował najpierw oficynę z pruskiego muru, następnie kręgielnię (1828) i murowany dom zajezdny (1829), a na tyłach urządził ogród spacerowy w stylu angielskim. Całość założenia architektonicznego nazwał „Paradis”[14].

Pierwsze murowane budynki fabryczne (manufaktury) przy Piotrkowskiej powstały pod koniec lat 20. XIX wieku. W 1827 roku Jan Krystian Rundzieher, na jednym z otrzymanych placów (Piotrkowska 303), wybudował dwupiętrowy dom z przeznaczeniem na przędzalnię lnu. Rok później Jan Traugott Lange wybudował przy Piotrkowskiej 287–301 dwa budynki: farbiarnię oraz drukarnię[15]. W 1828 roku do Łodzi przybył z Saksonii Ludwik Geyer, który najpierw zabudował posesję nr 284–286 trzyizbowym drewnianym domem, w którym uruchomił drukarnię perkali. W 1833 roku nabył posesję nr 282 (od zbankrutowanego drukarza Antoniego Potempy), a siedem lat później kupił na licytacji od rządu dwie nieruchomości: 303–315 (po Rundzieherze) oraz 287–301 (po Langem). W 1833 roku wybudował dworek klasycystyczny pod nr 286, a w 1843 murowany dom piętrowy przy narożniku Piotrkowskiej i Górnego Rynku (również posesja nr 286). Geyer inwestował zyski wystawiając na kupowanych placach m.in. farbiarnię, płóczkarnię i drukarnię. Największą inwestycją Ludwika Geyera było wybudowanie w latach 1835–1837 trzypiętrowego budynku fabrycznego pod numerem 282, w którym umieszczona została parowa przędzalnia oraz mechaniczna tkalnia (tzw. „Biała Fabryka”). Rok później do przędzalni został dobudowany murowany pawilon oraz budynek, w którym (pod koniec 1838 roku) zainstalowano pierwszą w Łodzi maszynę parową, a na posesji pojawił się, również pierwszy w Łodzi, komin fabryczny[16]. W latach 40. XIX wieku była to największa w Królestwie fabryka bawełniana (współcześnie w jej murach znajduje się Centralne Muzeum Włókiennictwa). Kolejna maszyna parowa (wraz z kominem „znakomitej wielkości”) została umieszczona w 1847 roku na terenie drugiego kompleksu fabrycznego Geyera na posesji 303–305[17]. W 1853 roku, przy Piotrkowskiej 268, rozpoczął pracę pierwszy młyn parowy zbudowany przez drukarza perkali, Leonarda Fesslera[18].

W latach 30. XIX wieku odcinek ulicy Piotrkowskiej na Nowym Mieście szybko utracił charakter przemysłowy. Jeszcze przed powstaniem listopadowym w osadzie sukienników występowała duża różnorodność zawodów. Nierzadko przybysze, którzy deklarowali się jako sukiennicy, zmieniali fach na bardziej popłatny – stawali się sklepikarzami, cieślami, murarzami, prowadzili wyszynk lub opuszczali miasto po doświadczeniu niepowodzenia w prowadzeniu warsztatów. Po powstaniu listopadowym, które było ciosem dla rodzącego się przemysłu sukienniczego, warsztat sukiennika był już praktycznie niespotykany: upadek sukiennictwa był związany przede wszystkim z wprowadzeniem nowej taryfy celnej, ograniczającej eksport wyrobów włókienniczych na rynek rosyjski. Natomiast w osadzie Łódka rozwój przemysłu włókienniczego wzdłuż Piotrkowskiej był wyraźnie widoczny – parcele obejmowali wyłącznie tkacze bawełny (w protokółach deklaracyjnych nadających im własność wieczysto-czynszową występuje tylko taki zawód), a w latach 1831–1849 roku inny zawód niż związany bezpośrednio z produkcją włókienniczą na południowym odcinku ulicy był rzadkością. Produkujący wyroby bawełniane (tanie i praktyczne) mieli zapewniony zbyt głównie na terenie Królestwa Polskiego, zatem zmiana taryf celnych nie miała dla nich znaczenia. Od 1831 roku rozwój Łodzi i ulicy Piotrkowskiej był związany z przemysłem bawełnianym[19].

W osadzie Łódka, na odcinku od ulicy Cegielnianej do Czerwonej, od połowy lat 30. XIX wieku, oprócz warsztatów tkaczy, zaczęły powstawać farbiarnie, drukarnie i apretury – pierwszym farbiarzem był August Sanger, który założył warsztat przy Piotrkowskiej 228. Obok tych, które specjalizowały się w jednej dziedzinie, powstawały również farbiarnie i drukarnie uzupełniające produkcję własną. Najczęściej tkacze mieli od jednego do czterech warsztatów tkackich i pracowali na własny rachunek lub wykonując pracę nakładczą: dostarczano im materiał (przędzę) a odbierano gotowe wyroby[20]. Ci, którzy dysponowali większym wkładem finansowym tworzyli stanowiska pracy i zatrudniali innych tkaczy[20], np. tkacz Jan Heinzel, ojciec przyszłego fabrykanta Juliusza Heinzela[21], w rządowym murowanym domu przy Piotrkowskiej 220 umieścił warsztaty, a sam zamieszkał w dwuizbowym drewnianym domku w podwórzu tej posesji[20]. W 1837 roku Zgromadzenie Tkaczy, w którym zarejestrowanych było 560 majstrów i 720 czeladników, zdecydowało się wystawić przy Piotrkowskiej 100 „dom majstrów”. Dom, którego budową kierował Jakub Peters, oddano do użytku dwa lata później[22].

Domy przy ulicy Piotrkowskiej[23]
Rok Drewniane Murowane Razem
1830 73 35 108
1840 204 51 255
1850 200 85 285

W 1850 roku cały front ulicy był zabudowany. Wszystkie budynki drewniane były parterowe, a na 85 murowanych: 10 było jednopiętrowych, 2 budynki dwupiętrowe, fabryczne (Geyera i Vorwerka), oraz 1 trzypiętrowy (przędzalnia Geyera)[24]. Przeważało budownictwo drewniane ze względu na budulec, który był bezpłatny dla osiedlających się tkaczy, a zabudowa, stawiana według znormalizowanych planów rządowych o jednolitych formach architektonicznych, monotonna[25]. Drugą przyczyną przewagi budownictwa drewnianego było ubóstwo przybywających do Łodzi tkaczy, którzy inwestując dużą część środków w budynki nie mieli odpowiedniego kapitału obrotowego na pokrycie prowadzenia działalności, co skutkowało bankructwami. Biorąc powyższe pod uwagę prezydent Franciszek Traeger zezwalał na niestosowanie się do instrukcji budowlanej nakazującej zabudowę parcel przy głównych ulicach i rynkach budynkami murowanymi. W 1850 roku władze pozwoliły tkaczom na wznoszenie budynków drewnianych również przy przecznicach ulicy Piotrkowskiej[25].

Obok jatek i sklepików, dla zapewnienia potrzeb gospodarczych, zlokalizowano przy Piotrkowskiej trzy rynki, na których odbywały się targi i jarmarki. Pierwszy, Rynek Nowego Miasta pełniący funkcję centralnego punktu miasta (z ratuszem i kościołem ewangelickim i pierwszą apteką oraz szkołą), został założony w latach 1821–1823 w ramach tworzenia osady sukienniczej. Drugi, Górny Rynek (współcześnie Plac Reymonta), został wytyczony w 1825 roku podczas regulacji osady Łódka. Trzecim był rynek zwany Fabrycznym (współcześnie w tym miejscu znajduje się łódzka katedra). Pierwotnie plac ten Rembieliński zachował dla siebie z myślą o wystawieniu domu mieszkalnego z ogrodem, ale po wybudowaniu stajni, wozowni, mieszkania dla służby oraz fundamentów domu odstąpił plac Tytusowi Kopischowi, a ten z kolei (na początku lat 40. XIX wieku) odstąpił plac miastu. Od 1842 roku na placu tym odbywały się targi[26]. Pomimo faktu, że Piotrkowska była osią miasta i najdłuższą jego ulicą, na której szybko wzrastał ruch uliczny i zaludnienie, sklepów było nieproporcjonalnie mało – w 1850 roku na łączną liczbę 120 sklepików w Łodzi, tylko 24 znajdowały się przy ulicy Piotrkowskiej. Najczęściej były to sklepiki wielobranżowe, w których sprzedawano nie tylko „towary korzenne” i inne produkty niezbędne w gospodarstwie domowym, ale także materiały farbiarskie, przędzę czy gotowe wyroby włókiennicze, a handlarzami byli nierzadko dawni tkacze[27].

Lata 1835–1865 charakteryzowały się dużymi zmianami właścicielskimi domów – jedynie 43, na ogólną liczbę 260 domów będących w posiadaniu wieczysto-czynszowym, nie zmieniły właściciela. Zgodnie z obowiązującymi przepisami użytkowanie wieczysto-czynszowe trwało 30 lat (z możliwością przedłużenia po wniesieniu opłaty nadzwyczajnej – laudemium). Do 20 roku użytkowania tkacz mógł odstąpić swoją posesję jedynie innemu tkaczowi (za pozwoleniem Komisji Wojewódzkiej), a po 20 latach (za zgodą władz miasta i dokonaniu zmian w rejestrze czynszowym) również osobie o innej profesji. Prawa nabywania posesji byli pozbawieni Żydzi. Nowy właściciel przejmował wszystkie zobowiązania prawne i musiał wnieść do kasy miasta laudemium równe rocznemu czynszowi. Od 1870 roku, w ramach trwałego uregulowania praw własnościowych, zezwolono na znoszenie dzierżawy wieczysto-czynszowej na rzecz pełnej własności gruntów. Dokonywano tego poprzez wykup czynszów (zapłatę miastu dwudziestu rocznych czynszów oraz laudemium). Zainteresowanie wykupem było duże, gdyż dotychczasowi dzierżawcy stawali się właścicielami działek w centrum miasta (czyli o dużej wartości) za niewielką cenę – wysokość czynszu rocznego była niezmienna od lat 20. XIX wieku. Jednomorgowy (około pół hektara) plac, o rocznym czynszu 1,5 rubla, był przejmowany na własność za niecałe 31 rubli (kwota ta stanowiła wówczas wartość siedmiu korcy żyta), co było doskonałym interesem[28].

Od połowy XIX wieku rozpoczął się proces zmiany charakteru ulicy – z fabrycznej na handlową: do magistratu zaczęły wpływać liczne podania o pozwolenie na zmianę fasady budynków poprzez przerobienie okien na drzwi sklepowe i tym samym zmianę użytkowania lokali znajdujących się na parterze[29]. Obok sklepików powstawały również szynki. Pierwszym budynkiem postawionym przy Rynku Nowego Miasta (podczas regulacji ulicy Piotrkowskiej i osady sukienniczej Nowe Miasto w latach 1821–1823) był szynk z zajazdem. Natomiast pierwszym w osadzie Łódka był wystawiony w 1827 roku przy Piotrkowskiej 45. W latach 40. XIX wieku przy ulicy działało łącznie 30 lokali, których właścicielami byli w większości dawni tkacze. Większość szynków miało kręgielnie i bilardy (spełniając funkcję miejsc rozrywki, zebrań i spotkań towarzyskich), a część z szynków było jednocześnie traktierniami (oberżami), w których można było oprócz konsumpcji wódki lub piwa zjeść ciepły posiłek[30]. Obok szynków powstawały również bawarie (które umiejscowione były przy narożnikach przecznic Piotrkowskiej)[31] oraz restauracje[32]. Pierwsza restauracja przy Piotrkowskiej (pod numerem 11) została założona przez Adolfa Manteuffla w roku 1862[32]. Uzupełnienie oferty gastronomicznej stanowiły cukiernie. Pierwsze informacje o nich pochodzą z 1843 roku, kiedy to istniała cukiernia przy Piotrkowskiej 5, a w 1848 pod nr 13 i 160. Nie były to jednak samodzielne lokale, gdyż funkcjonowały w ramach prowadzonych szynków. Pierwszą, z prawdziwego zdarzenia, była cukiernia założona w 1853 roku przez Fryderyka Sellina w parterowym murowanym domu Jana Lebelta (przy Piotrkowskiej 47). Oprócz sprzedawanych tam wyrobów cukierniczych lokal pełnił funkcję kawiarni[33].

Rozwój miasta położonego przy ruchliwym trakcie piotrkowskim rodził popyt na miejsca noclegowe dla przyjezdnych. W 1853 roku, przy Piotrkowskiej 3, na miejscu drewnianego parterowego domu o pięciu izbach ze sklepem, właściciel posesji Antoni Engel, wystawił jednopiętrowy murowany zajazd, który wraz z oficynami dysponował 30 pokojami dla 60 gości[34]. Był to najokazalszy zajazd w Łodzi uważany za pierwszy łódzki hotel – Hotel de Pologne[35][36]. W 1853 roku w Łodzi było 9 zajazdów, w tym 2 na Piotrkowskiej[34]. Wzmożony ruch i potrzeby komunikacyjne coraz ludniejszego miasta oraz powiększenie jego terytorium spowodowały wprowadzenie, wzorem Warszawy, dorożek konnych. Pierwszą koncesję na przewóz osób czterema dorożkami udzielono Julianowi Czajkowskiemu i w 1840 roku na Piotrkowskiej pojawiły się przystanki przy nr 175 i 282 (a także na rynkach Starego i Nowego Miasta)[37].

W 1835 roku ulica, jako pierwsza w mieście, uzyskała oświetlenie olejowymi latarniami rewerberowymi[38], a w 1841 (przy Piotrkowskiej 124) została ulokowana miejska (publiczna) studnia – początkowo odkryta z żurawiem, a od 1845 z ręczną pompą[39]. Od połowy lat 30. XIX rozpoczęto brukowanie ulicy kamieniem polnym. Początkowo brukowano krótkie odcinki – w tych miejscach, którymi przejazd był utrudniony podczas deszczu, oraz w tych gdzie panował wzmożony ruch. Rynek Nowego Miasta wybrukowano w połowie lat 40. XIX wieku, a Górny i Fabryczny w 1860 roku nie były zabrukowane. Utrzymaniem porządku pod względem sanitarnym magistrat zajął się w 1842 roku wynajmując osobę do oczyszczania bruków i wywożenia śmieci z ulicy dwa razy w tygodniu[40]. W 1860 roku zlikwidowano drewniane mostki przed domami oraz zasypano boczne ziemne rowy odprowadzające wodę z posesji, a w ich miejsce ułożono wybrukowane rynsztoki, co przyczyniło się do zmiany wyglądu i podniesienia prestiżu ulicy[41].

Od 1836 roku władze miasta zbierały fundusze na budowę pierwszego miejskiego szpitala, który był niezbędny dla rozwijającego się miasta. Na jego lokalizację wybrano Rynek Fabryczny znajdujący się przy ulicy Piotrkowskiej (współczesny Plac Katedralny). Budową kierowała Rada Szczegółowa Opiekuńcza. Jednopiętrowy murowany budynek kryty dachówką, według planu architekta Henryka Marconiego, wzniesiono w latach 1842–1845 na tyłach placu frontem do Piotrkowskiej[42]. Szpital otrzymał nazwę św. Aleksandra[43] i funkcjonował do 1921 roku, kiedy to znaleziono dla niego nowe lokum przy ul. Aleksandrowskiej, a budynek przekazano na potrzeby utworzenia Wyższego Seminarium Duchownego[44].

Trakt piotrkowski w „nowej” Łodzi do roku 1865, tj. czasu połączenia Łodzi linią kolejową z Koluszkami i Koleją Warszawsko-Wiedeńską, był głównym połączeniem komunikacyjnym pomiędzy Łodzią i Piotrkowem Trybunalskim, którym toczył się konny ruch osobowy i towarowy z użyciem wielkich wozów i dyliżansów. Część tych wozów skręcała w ulicę Główną („główną” przecznicę Piotrkowskiej – dziś aleję Piłsudskiego), kierując się na szosę rokicińską do Rokicin, w których mieściła się najbliższa stacja kolejowa. Jednocześnie pełnił trakt rolę wewnętrznej drogi łączącej poszczególne warsztaty rzemieślników tkackich różnych specjalności, wymieniających swe półprodukty, i ogniskującej życie wewnętrzne powstającego miasta przemysłowego. Ulica Piotrkowska stanowiła zatem rodzaj wewnętrznego dziedzińca i rynku dla wielkiej „manufaktury łódzkiej”, jaką w całości było Nowe Miasto. Tą jej funkcją jest tłumaczony fakt, że w Łodzi nigdy nie ukształtowało się klasyczne centrum miejskie z centralnie położonym rynkiem i współśrodkowo rozrastającymi się instytucjami handlowymi i życia publicznego, a jego zadania przejęła ul. Piotrkowska.

1914
Orbis-Grand przy ulicy Piotrkowskiej 72

13 lipca 1869 roku Łódzkie Towarzystwo Gazowe po raz pierwszy uruchomiło gazowe oświetlenie ulicy. W 1876 roku wybrukowano całą ulicę tzw. „kocimi łbami”. W 1887 miała miejsce przebudowa budynku fabryki wyrobów wełnianych Ludwika Meyera na Hotel Grand. W roku 1888 przy ul. Piotrkowskiej 67 otwarto teatr „Victoria” (przekształcony po II wojnie światowej w kino o nazwie „Polonia”). 23 grudnia 1898 odbył się pierwszy kurs tramwaju elektrycznego po ulicy Piotrkowskiej. W 1899 roku miało miejsce otworzenie przez Władysława i Antoniego Krzemińskich – przy ul. Piotrkowskiej 120 – pierwszego na ziemiach polskich stałego kina, zwanego „Teatrem Żywych Fotografii” (stosowano aparat projekcyjny systemu braci Lumiére). W latach 1901–1912 trwała budowa największego neogotyckiego kościoła katolickiego w Łodzi – przy ul. Piotrkowskiej 273, wzniesionego według projektu spółki „Wende Zarske” (z pewnymi korektami Józefa Dziekońskiego i Sławomira Odrzywolskiego). Kościół w 1920 roku został podniesiony do godności katedry, zaś w 1992 uznany archikatedrą. W roku 1909 rozpoczęto budowę neoromańskiej świątyni luterańskiej pw. św. Mateusza przy ul. Piotrkowskiej 283. W czasie II wojny światowej, 11 kwietnia 1940, rozkazem Adolfa Hitlera nadano miastu nazwę Litzmannstadt, a ul. Piotrkowskiej Adolf Hitler Straße[45].

W 1960 roku utworzono Muzeum Historii Włókiennictwa (obecnie Centralne Muzeum Włókiennictwa) w zabytkowym gmachu Białej Fabryki Ludwika Geyera przy Piotrkowskiej 282/284. W latach 1992–1997 trwała przebudowa północnego odcinka ulicy na strefę pieszą dokonana w czterech odcinkach realizacyjnych na podstawie projektu Włodzimierza Nowakowskiego. 4 czerwca 2000 odsłonięto pomnik Jana Pawła II autorstwa Krystyny Fałdygi-Solskiej. 1 sierpnia 2002 otwarto na ul. Piotrkowskiej Pomnik Łodzian Przełomu Tysiącleci – czyli imiennej nawierzchni pokrywającej fragment głównej ulicy miasta (od ul. Tuwima do Nawrot). 16 maja 2008 ustawiono pionowy obelisk upamiętniający 185. rocznicę przemianowania starego traktu piotrkowskiego na ulicę Piotrkowską. Każdy pręt (obelisku) o grubości 1 cm symbolizuje jeden rok od tego wydarzenia[46] (pomysłodawcą był Marek Janiak, ówczesny prezes Fundacji Ulicy Piotrkowskiej).

W 2015 ulica Piotrkowska została uznana pomnikiem historii[47].

Remont Piotrkowskiej w latach 1990–1997[edytuj | edytuj kod]

Przed 1990 ul. Piotrkowska, mimo że stanowiła najważniejszą ulicę w mieście, nie wyróżniała się szczególnie swoim wystrojem od innych ulic. Plany zamienienia jej w deptak po II wojnie światowej, zakończyły się tylko przeniesieniem tramwajów na równoległą Promenadę (obecnie al. Kościuszki).

Przed tą zmianą Promenada odgrywała rolę bulwaru spacerowego. Jej środkiem prowadził szeroki pas zieleni, który został przeznaczony na trasę tramwajową. Na faktyczną zamianę Piotrkowskiej na deptak nie starczyło już woli politycznej, choć pomysł od czasu do czasu powracał. Wstępem do tego było stopniowe ograniczanie ruchu na ulicy poprzez wprowadzenie zakazu parkowania i postawienia znaków nakazu skrętu na prawie wszystkich skrzyżowaniach na odcinku od al. Mickiewicza do placu Niepodległości.

W latach 1945–1990 ulica ulegała postępującej degradacji. Do połowy lat 70. XX w. stare, eklektyczne kamienice nie były uważane przez ówczesną władzę za zabytki. Kilkanaście z nich zostało wyburzonych, pod budowę biurowców i domów handlowych budowanych zwykle w stylu międzynarodowym. Jeszcze w latach 80. odpadające, grożące przechodniom elementy zdobnicze elewacji niszczejących kamienic były często po prostu skuwane ze ścian, choć zaczęto już wówczas renowację kilku wybranych obiektów.

Charakter ulicy zmienił się dopiero po 1990, kiedy to, z inicjatywy architekta Marka Janiaka, członka grupy artystycznej Łódź Kaliska, powstała Fundacja Ulicy Piotrkowskiej, która za cel obrała sobie modernizację tej ulicy i zrealizowanie idei deptaka. Jako pierwszy, w 1992 został wyłączony z ruchu odcinek od Al. Piłsudskiego do ul. Tuwima. Został on wyłożony kolorową kostką i zaopatrzony w modernistyczne latarnie i inne elementy małej architektury. Był on mocno krytykowany przez konserwatorów i historyków kultury, jako nie przystający do ogólnego klimatu tej ulicy.

Kolejne części ulicy w kierunku północnym, aż do Placu Wolności były przebudowywane i wyłączane z ruchu w latach 1993–1997. Były one wykładane szarą kostką lub kostką imitującą dawny bruk i zaopatrywane w coraz ładniejsze, stylowe elementy małej architektury. Każdy kolejno oddawany odcinek ma jednak inną powierzchnię i inny styl dodatków, co również bywa krytykowane.

Jeszcze przed oddaniem ostatniego odcinka przeznaczonego na deptak, kostka na pierwszym odcinku uległa daleko idącemu zniszczeniu. Od 1995 była ona stopniowo wymieniana na bardziej szarą i solidniejszą kostkę, w którą przy okazji wbudowano Pomnik Łodzian Przełomu Tysiącleci.

Wraz ze zmianą wystroju ulicy, remontowane były także stojące przy niej kamienice i pałacyki, do których wprowadzały się puby, restauracje, sklepy i kawiarnie. Początkowo remontowano głównie fasady kamienic, jednak ze wzrostem popularności ulicy i zajęciem większości najbardziej atrakcyjnych lokali frontowych, rewitalizacja stopniowo zaczęła też dochodzić do podwórek i oficyn. Obecnie, jakkolwiek nie wszystkie, to jednak znaczny odsetek podwórek również jest wyłożony kostką i wykorzystany do prowadzenia handlu i gastronomii.

Remont Piotrkowskiej w latach 2012–2014[edytuj | edytuj kod]

Ulica Piotrkowska po remoncie

W 2012 roku postanowiono ponownie wyremontować ulicę Piotrkowską na odcinku od Placu Wolności do skrzyżowania z alejami: Piłsudskiego oraz Mickiewicza, gdyż kostka betonowa była w coraz gorszym stanie. Remont został podzielony na etapy, celem było ujednolicenie nawierzchni na całym odcinku – kostkę betonową zamieniono na płyty granitowe, wymieniono latarnie, a także zwężono jezdnię. Największą zmianą są jednak meble miejskie – pojawiły się ławki, stojaki i kosze, wszystkie koloru antracytowego. Remont zakończono w lipcu 2014 r.

Obecnie[edytuj | edytuj kod]

Dziś Piotrkowska to oś aglomeracji łódzkiej. To tu, lub w jej pobliżu znajdują się niemal wszystkie najważniejsze urzędy administracji publicznej, siedziby banków, sklepy, restauracje i mnóstwo pubów. To tu odbywa się większość łódzkich imprez, festynów, marszów i uroczystości państwowych.

Zamknięta dla ruchu część ulicy Piotrkowskiej (deptak) nazywana była przez łodzian „biglem”[48]. Teraz (cała) ulica zdecydowanie częściej określana jest mianem „Pietryny”. Jest to centrum kulturalne, polityczne, sentymentalne, handlowe i biznesowe Łodzi.

Po wybudowaniu blisko południowego końca deptakowej części Piotrkowskiej, centrum handlowego Galeria Łódzka z ulicy tej wyprowadziło się wiele sklepów, co spowodowało jej wyraźny regres. Po ok. roku, lokale po opuszczonych sklepach zaczęły się jednak stopniowo ponownie zapełniać, choć niektóre, na początku 2006 stały nadal puste. Podobny proces był obserwowany po uruchomieniu kolejnego centrum handlowego, blisko północnego końca ulicy – Centrum Manufaktury.

Pomiędzy ul. Tuwima a Nawrot znajduje się Pomnik Łodzian Przełomu Tysiącleci, czyli imienna nawierzchnia pokrywająca fragment ul. Piotrkowskiej; prawdopodobnie jest to jedyny tego typu pomnik na świecie, zawierający obecnie 13454 imienne kostki.

Od 1 czerwca 2009 roku na ulicy Piotrkowskiej znajdują się zdroje uliczne, czyli seria obiektów małej architektury, powstała dzięki inicjatywie Zakładu Wodociągów i Kanalizacji w Łodzi w ramach projektu „Fontanny dla Łodzi”. Zdroje, w formie granitowych kolumn z rzeźbami dzieci i ryb, dostarczają wody pitnej przechodniom. Ich twórcami są łódzcy rzeźbiarze, Magdalena Walczak i Marcin Mielczarek, autorstwa których jest także Pomnik Misia Uszatka, znajdujący się przy ulicy Piotrkowskiej 87.

Ruch uliczny[edytuj | edytuj kod]

Od placu Niepodległości do skrzyżowania z aleją Mickiewicza i aleją Piłsudskiego obowiązuje normalny ruch uliczny. Ta część ulicy jest wyłożona asfaltem i chodnikami z płyt betonowych. Na odcinku od placu Niepodległości do skrzyżowania z ulicami Żwirki oraz Wigury utrzymywany jest intensywny ruch tramwajów i autobusów. Mimo to, również na tym odcinku ulicy funkcjonuje wiele sklepów, restauracji i pubów, aczkolwiek nie mają one tak reprezentacyjnego charakteru, jak na deptakowej jej części.

Od alei Piłsudskiego do placu Wolności (z wyjątkiem odcinków Moniuszki-Traugutta i Roosevelta-Piłsudskiego) ulica jest wyłączona z normalnego ruchu samochodowego. Prawo wjazdu mają osoby posiadające odpowiednie identyfikatory ZDiT (mieszkańcy, osoby prowadzące sklepy i puby, pojazdy ochrony, taksówki i wielu notabli) oraz dostawcy[49]. Przez całą dobę obowiązuje tu ograniczenie prędkości do 20 km/h. Na każdym skrzyżowaniu są ustawione nakazy skrętu.

Jarmark Francuski na Piotrkowskiej w 2015r

Piotrkowska nie jest formalnie deptakiem. Sytuacja ta zmienia się tylko w trakcie imprez masowych, kiedy to ulica jest skutecznie wyłączana z ruchu, np. w trakcie „Dni Łodzi”. Piotrkowska nie jest oznakowana jako strefa piesza, ale jest ulicą o ograniczonym i uspokojonym ruchu samochodowym. Ze względu na długość tego odcinka i brak wzdłuż niego typowej, publicznej komunikacji kołowej, jej rolę w dużym stopniu przejęły riksze. Riksze na Piotrkowskiej zostały zainaugurowane w 1993 z inicjatywy Fundacji Ulicy Piotrkowskiej, która wywalczyła prawo do jazdy rowerami wzdłuż całej ulicy, oraz wspierała powstawanie przedsiębiorstw organizujących ten rodzaj transportu.

Riksze na Piotrkowskiej

Początkowo transport ten nie był koncesjonowany, ale w 2000 roku przeprowadzono kontrolę riksz i rozpoczęto ich koncesjonowanie, co znacznie podwyższyło jakość oferowanych przez nie usług. W marcu 2006 po Piotrkowskiej jeździło ok. 100 riksz, z których połowa była zrzeszona w dwóch dużych korporacjach, a reszta stanowiła własność osób nimi jeżdżących. Łódź, jest jednym z nielicznych miast w Europie, w którym transport rikszami przyjął się na stałe i spełnia praktyczne funkcje transportowe, a nie stanowi wyłącznie atrakcji turystycznej. Riksze jeżdżą po Piotrkowskiej przez cały rok. Większość riksz jest zaopatrzona w daszki i osłony przeciwwiatrowe, co umożliwia ich eksploatację także w trudnych warunkach atmosferycznych. Łódzkie riksze są produkowane między innymi przed łódzkie przedsiębiorstwo „Riksza SC”, które zaopatruje w te pojazdy także inne miasta w Polsce, Londyn, Frankfurt nad Menem i kilka innych dużych miast w Europie.

W 2003 jako alternatywa dla riksz, został uruchomiony tzw. trambus – powolny, nieprzekraczający prędkości 20 km/h autobus, będący atrapą zabytkowego tramwaju Herbrand „na gumowych kołach”. Jednakże z powodu remontu ulicy kursowanie trambusa po Piotrkowskiej zostało zawieszone, a po zakończeniu prac nie przywrócone[50].

W okresie wiosenno-jesiennym, część jezdni jest zajmowana przez ogródki prowadzone przez restauracje, kawiarnie i puby. Największe ich zagęszczenie występuje na odcinku od ulicy Roosevelta do ulicy Jaracza. Ten fragment Piotrkowskiej pełni taką rolę, jaka w innych miastach jest realizowana przez rynki starówek.

Galeria Wielkich Łodzian[edytuj | edytuj kod]

Od 1999 ul. Piotrkowska jest dekorowana wykonywanymi w brązie rzeźbami plenerowymi stojącymi na jej chodnikach, upamiętniającymi sławne osoby związane z Łodzią, które tworzą tzw. Galerię Wielkich Łodzian.

 Osobny artykuł: Galeria Wielkich Łodzian.

Aleja Gwiazd[edytuj | edytuj kod]

Na ul. Piotrkowskiej między ul. 6 Sierpnia a pasażem Rubinsteina znajduje się Aleja Gwiazd. Pomysłodawcą alei, na wzór hollywoodzki, w 1996 roku był Jan Machulski. Pierwsza mosiężna gwiazda – dla aktora Andrzeja Seweryna – została wmurowana dwa lata później. Po stronie parzystej (wschodniej) są gwiazdy reżyserów, po stronie nieparzystej znajdują się płaskorzeźby aktorów.

Ważniejsze obiekty i miejsca[edytuj | edytuj kod]

Synagogi i prywatne domy modlitewne[edytuj | edytuj kod]

Przy Piotrkowskiej nigdy nie istniała synagoga (był tylko jeden dom handlowy, pełniący przez krótki czas rolę bożnicy, przez co przez wielu jest często mylony z synagogą). Wielu Żydów udostępniało jednak również swoje mieszkania do celów modlitewnych jako prywatne domy modlitewne.

Fraszka[edytuj | edytuj kod]

To największą Łodzi troską,
aby Łódź całą – zmieścić na Piotrkowską.

vel

Jest Łodzian największą troską,
by zmieścić wszystko na Piotrkowską.

Jan Sztaudynger

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo łódzkie. 2018-06-30. s. 42. [dostęp 2013-03-03].
  2. Ulica Piotrkowska. W: Urząd Miasta Łodzi [on-line]. turystyczna.lodz.pl. [dostęp 2016-06-21].
  3. a b Rynkowska 1970 ↓, s. 5.
  4. a b c Rynkowska 1970 ↓, s. 6.
  5. a b Czochański i Kowalski 2010 ↓, s. 49–51.
  6. a b c Rynkowska 1970 ↓, s. 8.
  7. Rynkowska 1970 ↓, s. 6–7.
  8. a b c d Janik i in. 2012 ↓, s. 39.
  9. a b c d e Rynkowska 1970 ↓, s. 7.
  10. Rynkowska 1970 ↓, s. 7–8.
  11. Rynkowska 1970 ↓, s. 9–15.
  12. Rynkowska 1970 ↓, s. 22.
  13. Rynkowska 1970 ↓, s. 18–19.
  14. Rynkowska 1970 ↓, s. 21–22.
  15. Rynkowska 1970 ↓, s. 27–28.
  16. Rynkowska 1970 ↓, s. 28–30.
  17. Rynkowska 1970 ↓, s. 30.
  18. Rynkowska 1970 ↓, s. 76.
  19. Rynkowska 1970 ↓, s. 16–17, 28, 35–36.
  20. a b c Rynkowska 1970 ↓, s. 36.
  21. Leszek Skrzydło: Rody fabrykanckie. Łódź: Oficyna Bibliofilów, 1999, s. 17–18, 73–77, 80. ISBN 83-87522-23-6.
  22. Rynkowska 1970 ↓, s. 37–38.
  23. Rynkowska 1970 ↓, s. 84.
  24. Rynkowska 1970 ↓, s. 85–87.
  25. a b Rynkowska 1970 ↓, s. 87.
  26. Rynkowska 1970 ↓, s. 39–40.
  27. Rynkowska 1970 ↓, s. 42–43.
  28. Rynkowska 1970 ↓, s. 91–92.
  29. Rynkowska 1970 ↓, s. 43.
  30. Rynkowska 1970 ↓, s. 44–46.
  31. Rynkowska 1970 ↓, s. 44.
  32. a b Rynkowska 1970 ↓, s. 46.
  33. Rynkowska 1970 ↓, s. 48–49.
  34. a b Rynkowska 1970 ↓, s. 47.
  35. Aleksandra Hac, irk: Pasaż Róży Joanny Rajkowskiej w miejscu pierwszego łódzkiego hotelu. lodz.gazeta.pl, 2014-07-09. [dostęp 2018-08-12].
  36. Igor Rakowski-Kłos, Aleksandra Hac. Pasaż będzie popularny jak woonerf. „Gazeta Wyborcza Łódź”, s. 2, 17 października 2014. Agora. ISSN 0860-908x. 
  37. Rynkowska 1970 ↓, s. 63.
  38. Rynkowska 1970 ↓, s. 52.
  39. Rynkowska 1970 ↓, s. 53.
  40. Rynkowska 1970 ↓, s. 54–55.
  41. Rynkowska 1970 ↓, s. 57.
  42. Rynkowska 1970 ↓, s. 59–60.
  43. Rynkowska 1970 ↓, s. 60.
  44. Dominik Sujecki, Wyższe Seminarium Duchowne w Łodzi. Historia. Lata 1921–1975, Wyższe Seminarium Duchowne w Łodzi [dostęp 2018-08-18].
  45. II Wojna Światowa. uml.lodz.pl. [dostęp 2018-01-06].
  46. Wiesław Pierzchała: Pomnik Ulicy Piotrkowskiej urósł o kolejny centymetr. lodz.naszemiasto.pl, 2017-05-16. [dostęp 2018-05-19].
  47. Aleksandra Hac: Prezydent Komorowski: Łódzkie zabytki pomnikami historii. lodz.gazeta.pl, 2015-02-17. [dostęp 2018-02-22].
  48. Słowo na piątek. Bigiel. „„Gazeta Wyborcza”, dodatek „Magazyn Łódź””. Piątek, 20 listopada 2015. s. 20. Łódź. 
  49. Zasady organizacji ruchu na ulicy Piotrkowskiej. zdit.uml.lodz.pl. [dostęp 2016-09-15].
  50. Trambus (linia autobusowa A – linia zawieszona do odwołania). cit.lodz.pl. [dostęp 2015-05-12].
  51. Pasaż będzie popularny jak woonerf?. „Gazeta Wyborcza Łódź”, s. 2, 17 października 2014. ISSN 0860-908x. 
  52. Historia fabryki.
  53. a b c d e f g h i j Spacer Drugi. Ulica Piotrkowska. Sławomir Krajewski, Jacek Kusiński, Ryszard Bonisławski, Instytut Europejski, wyd. I, Warszawa 2007, ​ISBN 978-83-924446-3-3​.
  54. Fabryka króla bawełny kontra koparki i buldożery. naszemiasto.pl, 2008-11-18. [dostęp 2013-09-02].
  55. Wiesław Pierzchała: Czerwona Księga łódzkich zabytków. naszemiasto.pl, 2009-01-07. [dostęp 2012-07-02].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]