To jest dobry artykuł

Pomnik historii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Oficjalne logo pomników historii ustanowione w 2011 roku

Pomnik historii – jedna z form ochrony zabytków w Polsce, określonych w ustawie o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (art. 7)[1]. Status pomnika historii ustanawiany jest w drodze rozporządzenia przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Przyznawany jest zabytkom nieruchomym o szczególnej wartości historycznej, naukowej i artystycznej, utrwalonym w powszechnej świadomości i mającym duże znaczenie dla dziedzictwa kulturalnego Polski.

Lista pomników historii jest otwarta. Zawiera obiekty i obszary reprezentujące najwybitniejszą grupę zabytków, odzwierciedlającą bogactwo i różnorodność dziedzictwa kulturowego w Polsce. Należą do nich oprócz pojedynczych obiektów także zespoły staromiejskie, komponowane krajobrazy kulturowe, dzieła budownictwa obronnego, pola bitewne, kanały, zespoły budowlane czy zespoły klasztorne.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pojęcie prawne pomnika historii wprowadziła ustawa o ochronie dóbr kultury, uchwalona 15 lutego 1962 roku[2]. 20 września 1994 roku pierwsze obiekty zostały uznane przez prezydenta Lecha Wałęsę za pomniki historii[3].

W 2016, z okazji zbliżającego się jubileuszu stulecia odzyskania niepodległości przez Polskę, w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego zrodziła się inicjatywa poszerzenia listy Pomników Historii do stu obiektów. W ciągu dwóch lat Narodowy Instytut Dziedzictwa przygotował 46 kompletnych dokumentacji obiektów, które umożliwiły wpisanie ich na listę[4].

10 grudnia 2018 roku w Teatrze Narodowym w Warszawie odbyła się gala „100 Pomników Historii na 100-lecie odzyskania niepodległości”. Na gali, Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Andrzej Duda, wręczył rozporządzenia zarządcom 14 obiektów wpisanych tego dnia na listę Pomników Historii. Zarządcom wszystkich w tym momencie, 105 Pomników Historii, wręczone zostały symboliczne tablice upamiętniające jubileusz odrodzenia niepodległej Polski[5].

Cel i znaczenie[edytuj | edytuj kod]

Celem ustanowienia pomników historii jest wyróżnienie najcenniejszych, najważniejszych obiektów zabytkowych na terenie Polski. Zgodnie z obecnym stanem prawnym przyznanie statusu pomnika historii jest przede wszystkim wydarzeniem prestiżowym[6] i stanowi jedyne odstępstwo od wynikającej z ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami zasady równocenności zabytków[7]. Nie zmienia ono jednak nic w sposobie zarządzania zasobami obiektów zabytkowych, nie nakłada ani nie zwalnia zarządców z żadnych obowiązków, nie ustanawia wzmożonego reżimu ochrony substancji zabytkowej, formalnie nie wiąże się z ułatwieniem otrzymania dofinansowania dla obiektu. Ustawa nie stawia także przed administracją konserwatorską żadnych nowych zadań i nie daje dodatkowych kompetencji, poza tymi które posiada w przypadku każdego innego zabytku nieruchomego[8].

Procedura uznania za pomnik historii[edytuj | edytuj kod]

Proces uznawania obiektu za pomnik historii reguluje obecnie art. 15 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami[1]. Wniosek o uznanie zabytku za pomnik historii składa minister właściwy do spraw dziedzictwa narodowego (obecnie Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego), po uzyskaniu pozytywnej opinii Rady Ochrony Zabytków[9].

Zgodnie z obowiązującą procedurą, opracowaną przez Narodowy Instytut Dziedzictwa (NID), wniosek podpisany przez właściciela obiektu przesyłany jest do Generalnego Konserwatora Zabytków wraz z opinią wystawioną przez odpowiedniego wojewódzkiego konserwatora zabytków. Następnie wniosek jest kierowany do Narodowego Instytutu Dziedzictwa, gdzie określana jest zasadność propozycji. Po uzyskaniu opinii NID-u wniosek przedstawiany jest Radzie Ochrony Zabytków, a następnie Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej. Rekomendacja Rady ma charakter obligatoryjny i wynika bezpośrednio z przepisów ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami[9].

Procedura cofnięcia uznania za pomnik historii jest podobna – poprzez wydanie przez Prezydenta RP rozporządzenia (art. 15 ust. 3)[1].

Kryteria[edytuj | edytuj kod]

Rada Ochrony Zabytków ustaliła warunki przyznawania tytułu. Głównymi kryteriami, które musi spełniać obiekt wyróżniony mianem pomnika historii są[10]:

  • zachowanie pierwotnej kompozycji przestrzennej lub jej nieznaczne przekształcenie;
  • jednorodność stylowa lub zharmonizowana i czytelna mieszanina różnych stylów;
  • należyte wyeksponowanie w przestrzeni miejskiej lub krajobrazie i zachowanie pierwotnych relacji z otoczeniem;
  • obiekt musi być owocem pracy wybitnych twórców, np.: architektów, planistów, architektów krajobrazu, ogrodników;
  • zadowalający stan techniczny lub stan pozwalający na rewaloryzację obiektu;
  • obiekt jest przedmiotem troski konserwatorskiej.

Krytyka[edytuj | edytuj kod]

Obecny charakter wyróżnienia jest krytykowany przez badaczy polskiego dziedzictwa kulturowego i konserwatorów zabytków. W debacie publicznej, prowadzonej na temat nowelizacji ustawy o ochronie zabytków, proponowane jest przez nich wprowadzenie nowych rozwiązań dotyczących tej formy ochrony oraz określenie jasnych celów istnienia wyróżnienia. Postulaty dotyczą także zmian administracyjnych – reformy rejestru zabytków, wprowadzenia wymogu uchwalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla terenów wpisanych i postulowanych do wyróżnienia tytułem oraz finansowych – utworzenie odrębnej jednostki budżetowej odpowiedzialnej za finansowanie obiektów posiadających status pomnika historii[6][11][12].

Lista pomników historii[edytuj | edytuj kod]

Miejscowość Obiekt[a] Województwo Data[b] Źródło
Białystok Zespół kościoła pod wezwaniem Chrystusa Króla i św. Rocha podlaskie 2019-01-1717 stycznia 2019 [13]
Biskupin rezerwat archeologiczny Biskupin kujawsko-pomorskie 1994-09-1616 września 1994 [14]
Bochnia kopalnia soli Bochnia małopolskie 2000-10-066 października 2000 [15]
Bóbrka Najstarsza kopalnia ropy naftowej podkarpackie 2019-01-1616 stycznia 2019 [16]
Brzeg Zamek Piastów Śląskich z renesansową bramą i kaplicą zamkową pod wezwaniem św. Jadwigi – nekropolią Piastów opolskie 2019-01-1616 stycznia 2019 [17]
Chełmno Stare Miasto kujawsko-pomorskie 2005-04-2020 kwietnia 2005 [18]
Ciechocinek zespół tężni i warzelni soli wraz z parkami Tężniowym i Zdrojowym kujawsko-pomorskie 2017-12-088 grudnia 2017 [19]
Częstochowa Jasna Góra – zespół klasztoru oo. paulinów[c] śląskie 1994-09-1616 września 1994 [20]
Dobrzyca zespół pałacowo-parkowy wielkopolskie 2019-01-011 stycznia 2019 [21]
Duszniki-Zdrój młyn papierniczy dolnośląskie 2011-10-1212 października 2011 [22]
Frombork zespół katedralny warmińsko-mazurskie 1994-09-1616 września 1994 [23]
Gdańsk miasto w zasięgu obwarowań z XVII wieku pomorskie 1994-09-1616 września 1994 [24]
Gdańsk Pole Bitwy na Westerplatte pomorskie 2003-09-011 września 2003 [25]
Gdańsk zespół pocystersko-katedralny pomorskie 2017-12-088 grudnia 2017 [26]
Gdańsk Twierdza Wisłoujście pomorskie 2018-05-2626 maja 2018 [27]
Gdańsk Stocznia Gdańska, miejsce narodzin Solidarności pomorskie 2019-01-011 stycznia 2019 [28]
Gdynia historyczny układ urbanistyczny śródmieścia pomorskie 2015-03-1717 marca 2015 [29]
Gliwice radiostacja śląskie 2017-03-2929 marca 2017 [30]
Głogówko[d] Zespół klasztorny Kongregacji Oratorium św. Filipa Neri wielkopolskie 2008-03-2727 marca 2008 [31]
Gniezno Archikatedra pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Wojciecha wielkopolskie 1994-09-1616 września 1994 [32]
Gościkowo[e] pocysterski zespół klasztorny lubuskie 2017-12-077 grudnia 2017 [33]
Grudziądz zespół zabytkowych spichlerzy wraz z panoramą od strony Wisły kujawsko-pomorskie 2017-12-088 grudnia 2017 [34]
Grunwald pole bitwy pod Grunwaldem w 1410 roku warmińsko-mazurskie 2010-10-044 października 2010 [35]
Jawor kościół ewangelicko-augsburski pod wezwaniem Ducha Świętego, zwany Kościołem Pokoju dolnośląskie 2017-03-3030 marca 2017 [36]
Kalwaria Zebrzydowska krajobrazowy zespół manierystycznego parku pielgrzymkowego małopolskie 2000-11-1717 listopada 2000 [37]
Kamień Pomorski zespół katedralny konkatedry św. Jana Chrzciciela zachodniopomorskie 2005-09-011 września 2005 [38]
Katowice osiedle robotnicze Nikiszowiec śląskie 2011-01-2828 stycznia 2011 [39]
Katowice Gmach Województwa i Sejmu Śląskiego oraz zespół katedralny[f] śląskie 2012-01-1313 stycznia 2012[f] [40][41]
Kazimierz Dolny teren miasta w granicach ochrony konserwatorskiej lubelskie 1994-09-1616 września 1994 [42]
Kielce dawny pałac biskupów i katedra świętokrzyskie 2017-12-088 grudnia 2017 [43]
Klępsk kościół pod wezwaniem Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny lubuskie 2017-04-011 kwietnia 2017 [44]
Kołbacz założenie dawnego klasztoru cystersów, późniejszej letniej rezydencji książąt pomorskich i domeny państwowej zachodniopomorskie 2014-07-2121 lipca 2014 [45]
Koszuty zespół dworsko-parkowy wielkopolskie 2018-05-2424 maja 2018 [46]
Kozłówka zespół pałacowo-parkowy lubelskie 2007-05-1616 maja 2007 [47]
Kórnik zespół zamkowo-parkowy wraz z kościołem parafialnym – nekropolią właścicieli wielkopolskie 2011-07-1111 lipca 2011 [48]
Kraków historyczny zespół miasta małopolskie 1994-09-1616 września 1994 [49]
Kraków[g] zespół opactwa benedyktynów małopolskie 2017-03-3030 marca 2017 [50]
Kraków Kopiec Kościuszki z otoczeniem małopolskie 2017-12-088 grudnia 2017 [51]
Krasiczyn zespół zamkowo-parkowy podkarpackie 2018-05-2424 maja 2018 [52]
Krzeszów zespół dawnego opactwa cystersów dolnośląskie 2004-05-011 maja 2004 [53]
Kwidzyn zespół katedralno-zamkowy pomorskie 2018-05-1818 maja 2018 [54]
Ląd zespół dawnego opactwa cysterskiego wielkopolskie 2009-07-011 lipca 2009 [55]
Lednogóra wyspa Ostrów Lednicki na Jeziorze Lednickim wielkopolskie 1994-09-1616 września 1994 [56]
Legnickie Pole pobenedyktyński zespół klasztorny dolnośląskie 2004-05-011 maja 2004 [57]
Leżajsk zespół klasztorny oo. bernardynów podkarpackie 2005-04-2020 kwietnia 2005 [58]
Lidzbark Warmiński zamek biskupów warmińskich warmińsko-mazurskie 2018-05-1919 maja 2018 [59]
Lubiń zespół opactwa benedyktynów wielkopolskie 2009-12-1616 grudnia 2009 [60]
Lublin historyczny zespół architektoniczno-urbanistyczny lubelskie 2007-05-1616 maja 2007 [61]
Łańcut zespół zamkowo-parkowy podkarpackie 2005-09-011 września 2005 [62]
Łęknica Park Mużakowski, park w stylu krajobrazowym lubuskie 2004-05-011 maja 2004 [63]
Łowicz Bazylika Katedralna (dawna Kolegiata Prymasowska) pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny łódzkie 2012-11-1313 listopada 2012 [64]
Łódź wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego łódzkie 2015-03-077 marca 2015 [65]
Malbork zespół zamku krzyżackiego pomorskie 1994-09-1616 września 1994 [66]
Nysa zespół kościoła farnego pod wezwaniem św. Jakuba Starszego Apostoła i św. Agnieszki Dziewicy i Męczennicy opolskie 2011-02-2828 lutego 2011 [67]
Oblęgorek Pałacyk Henryka Sienkiewicza wraz z zabytkowym parkiem i aleją lipową świętokrzyskie 2019-01-1616 stycznia 2019 [68]
Olesno kościół odpustowy pod wezwaniem św. Anny opolskie 2018-12-2828 grudnia 2018 [69]
Ozimek żelazny łańcuchowy most wiszący na rzece Mała Panew opolskie 2017-03-3030 marca 2017 [70]
Paczków zespół staromiejski ze średniowiecznym systemem fortyfikacji opolskie 2012-11-1313 listopada 2012 [71]
Pelplin zespół pocystersko-katedralny pomorskie 2014-05-1515 maja 2014 [72]
Płock Wzgórze Tumskie mazowieckie 2018-05-2525 maja 2018 [73]
Poznań historyczny zespół miasta z Ostrowem Tumskim, Zagórzem, Chwaliszewem i lewobrzeżnym Starym Miastem lokacyjnym ze średniowiecznymi osadami podmiejskimi oraz założeniem urbanistyczno-architektonicznym projektu Josefa Stübbena z początku XX w., a także Fortem Winiary, obecnie Parkiem Cytadela wielkopolskie 2008-11-2828 listopada 2008 [74]
Przemyśl zespół staromiejski podkarpackie 2018-12-2828 grudnia 2018 [75]
Pułtusk kolegiata pod wezwaniem Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny mazowieckie 2018-12-3030 grudnia 2018 [76]
Racławice teren historycznej Bitwy Racławickiej małopolskie 2004-05-011 maja 2004 [77]
Radruż zespół cerkiewny podkarpackie 2017-12-077 grudnia 2017 [78]
Rydzyna założenie rezydencjonalno-urbanistyczne wielkopolskie 2017-03-2929 marca 2017 [79]
Rytwiany pokamedulski zespół klasztorny Pustelnia Złotego Lasu świętokrzyskie 2018-12-2828 grudnia 2018 [80]
Rogalin zespół pałacowy z ogrodem i parkiem wielkopolskie 2018-05-1818 maja 2018 [81]
Sandomierz historyczny zespół architektoniczno-krajobrazowy świętokrzyskie 2017-12-088 grudnia 2017 [82]
Srebrna Góra Twierdza Srebrnogórska, nowożytna warownia górska z XVIII wieku dolnośląskie 2004-05-011 maja 2004 [83]
Stargard zespół kościoła pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny Królowej Świata oraz średniowieczne mury obronne miasta zachodniopomorskie 2010-10-044 października 2010 [84]
Stary Sącz zespół staromiejski wraz z klasztorem Sióstr Klarysek małopolskie 2018-12-2828 grudnia 2018 [85]
Strzegom kościół pod wezwaniem św. św. Apostołów Piotra i Pawła dolnośląskie 2012-10-2222 października 2012 [86]
Strzelno zespół dawnego klasztoru Norbertanek[h] kujawsko-pomorskie 2018-05-2424 maja 2018 [87]
Sudół Krzemionki – kopalnie krzemienia z okresu neolitu świętokrzyskie 1994-09-1616 września 1994 [88]
Sulejów zespół opactwa cystersów łódzkie 2012-10-2222 października 2012 [89]
Szalowa kościół parafialny św. Michała Archanioła małopolskie 2017-12-066 grudnia 2017 [90]
Świdnica katedra pod wezwaniem św. Stanisława Biskupa i Męczennika i św. Wacława Męczennika dolnośląskie 2017-03-2929 marca 2017 [91]
Świdnica zespół kościoła ewangelicko-augsburskiego pod wezwaniem Świętej Trójcy, zwany Kościołem Pokoju dolnośląskie 2017-03-3030 marca 2017 [92]
Święta Lipka sanktuarium pielgrzymkowe warmińsko-mazurskie 2018-05-2323 maja 2018 [93]
Święty Krzyż pobenedyktyński zespół klasztorny oraz przedchrześcijańskie obwałowania kamienne na Łysej Górze świętokrzyskie 2017-03-2929 marca 2017 [94]
Tarnowskie Góry podziemia Zabytkowej Kopalni Srebra oraz Sztolni Czarnego Pstrąga śląskie 2004-05-011 maja 2004 [95]
Toruń zespół staromiejski (Stare Miasto, Nowe Miasto, ruiny zamku krzyżackiego) kujawsko-pomorskie 1994-09-1616 września 1994 [96]
Trzebnica zespół dawnego opactwa cysterek dolnośląskie 2014-07-2222 lipca 2014 [97]
Ujazd ruiny zamku Krzyżtopór świętokrzyskie 2018-05-1919 maja 2018 [98]
Warszawa historyczny zespół miasta z Traktem Królewskim i Wilanowem mazowieckie 1994-09-1616 września 1994 [99]
Warszawa Zespół Stacji Filtrów Williama Lindleya mazowieckie 2012-01-1818 stycznia 2012 [100]
Warszawa zespół sześciu zabytkowych cmentarzy wyznaniowych na Powązkach mazowieckie 2014-07-2121 lipca 2014 [101]
Wąchock zespół opactwa cystersów świętokrzyskie 2017-03-3030 marca 2017 [102]
Wieliczka kopalnia soli małopolskie 1994-09-1616 września 1994 [103]
Wiślica zespół kolegiaty pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny wraz z reliktami kościoła pod wezwaniem św. Mikołaja oraz grodzisko świętokrzyskie 2018-12-2828 grudnia 2018 [104]
Włocławek katedra pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny kujawsko-pomorskie 2018-12-2828 grudnia 2018 [105]
Wrocław zespół historycznego centrum dolnośląskie 1994-09-1616 września 1994 [106]
Wrocław Hala Stulecia wraz z zespołem architektonicznym obejmującym Pawilon Czterech Kopuł, Pergolę i Iglicę dolnośląskie 2005-04-2020 kwietnia 2005 [107]
Wygoda[i] stadnina koni lubelskie 2017-12-066 grudnia 2017 [108]
Zamość historyczny zespół miasta w zasięgu obwarowań XIX wieku lubelskie 1994-09-1616 września 1994 [109]
Żagań Poaugustiański zespół klasztorny w Żaganiu z kościołem Wniebowzięcia NMP lubuskie 2011-03-1111 marca 2011 [110]
Żyrardów XIX-wieczna Osada Fabryczna mazowieckie 2012-01-1717 stycznia 2012 [111]
Wpisy obejmujące obiekty znajdujące się na terenie więcej niż jednej miejscowości[a]
Bohoniki i Kruszynianymeczety i mizary podlaskie 2012-11-2020 listopada 2012 [112]
Kanał Augustowski podlaskie 2007-05-1616 maja 2007 [113]
Kanał Elbląski warmińsko-mazurskie 2011-01-2828 stycznia 2011 [114]
Komponowany krajobraz kulturowo-przyrodniczy Góry Świętej Anny[j] opolskie 2004-05-011 maja 2004 [115]
Pałace i parki krajobrazowe Kotliny Jeleniogórskiej dolnośląskie 2011-09-2020 września 2011 [116]
Twierdza Przemyśl podkarpackie 2019-01-2929 stycznia 2019 [117]
zespół pałacowo-ogrodowy i ogród sentymentalno-romantyczny[k] łódzkie 2017-12-088 grudnia 2017 [118]

[edytuj | edytuj kod]

W celu wyróżnienia pomnika historii jako marki i ułatwienia działań promocyjnych, w 2011 roku Narodowy Instytut Dziedzictwa opracował logo, które po akceptacji przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego zostało przekazane opiekunom pomników historii[119]. Logiem pomników historii jest godło z motywem gotyckiego łuku[120], dostępne jest ono w kilku wersjach kolorystycznych. Szczegółowe informacje dotyczące warunków korzystania z logo, jak również wzór tablic, służących do oznakowania obiektów uznanych za pomnik historii udostępnione są na stronie internetowej NID[119].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Nazwa obiektu w brzmieniu podanym w zarządzeniu lub rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.
  2. Data wejścia w życie zarządzenia lub rozporządzenia.
  3. Wraz z parkami podjasnogórskimi.
  4. W tytule Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej widnieje nazwa Gostyń-Głogówko a w samym rozporządzeniu znajduje się informacja że obiekt położony jest w mieście Gostyń, podczas gdy cały obiekt położony jest na terenie sąsiadującej osady Głogówko.
  5. W tytule Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej widnieje nazwa Gościkowo-Paradyż, Paradyż jest dawną nazwą miejscowości.
  6. a b Wpis Gmach Województwa i Sejmu Śląskiego z 2012 roku został rozszerzony w 2017 o zespół katedralny. Zmiana weszła w życie 6 grudnia 2017.
  7. W tytule Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej widnieje nazwa części miasta Krakowa – Tyniec, dawniej samodzielnej wsi.
  8. Wraz z kościołem pod wezwaniem Świętej Trójcy i NMP oraz rotundą św. Prokopa.
  9. W tytule Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej widnieje nazwa miasta Janów Podlaski, od którego pochodzi nazwa stadniny.
  10. Na terenie wsi Góra Świętej Anny i Poręba.
  11. Na terenie wsi Nieborów i Arkadia.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. z 2018 r. poz. 2067).
  2. Ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury (Dz.U. z 1962 r. nr 10, poz. 48).
  3. Lech Wałęsa: Przemówienie z okazji nadania piętnastu zabytkom architektury miana „Pomników historii” (pol.). walesa.tv. [dostęp 2016-02-26].
  4. 100 Pomników Historii na 100-lecie odzyskania niepodległości (pol.). Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, 2018-12-10. [dostęp 2019-01-29].
  5. 100 Pomników Historii na Stulecie Odzyskania przez Polskę Niepodległości (pol.). Oficjalna strona Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, 2018-12-10. [dostęp 2019-01-29].
  6. a b Minister Maciej Klimczak o Forum Debaty Publicznej (pol.). prezydent.pl, 2011-06-23. [dostęp 2013-03-22].
  7. Waloryzacja dziedzictwa architektonicznego w systemie ochrony zabytków. W: Bogusław Szmygin: Systemy ochrony zabytków w Polsce – analiza, diagnoza, propozycje. Piotr Molski. s. 56.
  8. Prawo ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce – próba oceny i wnioski. W: Bogusław Szmygin: Systemy ochrony zabytków w Polsce – analiza, diagnoza, propozycje. Wojciech Kowalski, Katarzyna Zalasińska. s. 20.
  9. a b Procedura (pol.). Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 2014-01-06].
  10. Kryteria wyboru ustalone przez Radę Ochrony Zabytków (pol.). Oficjalny serwis Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. [dostęp 2013-12-27].
  11. Pomniki Historii – źródło dziedzictwa kultury.
  12. Kierunki zmian w Polskim systemie ochrony zabytków. W: Bogusław Szmygin: Systemy ochrony zabytków w Polsce – analiza, diagnoza, propozycje. Piotr Dobosz. s. 114.
  13. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 10 grudnia 2018 (Dz.U. z 2019 r. poz. 86).
  14. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. nr 50, poz. 412).
  15. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 26 września 2000 (Dz.U. z 2000 r. nr 83, poz. 938).
  16. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 10 grudnia 2018 (Dz.U. z 2019 r. poz. 75).
  17. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 10 grudnia 2018 (Dz.U. z 2019 r. poz. 71).
  18. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 13 kwietnia 2005 (Dz.U. z 2005 r. nr 64, poz. 568).
  19. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 listopada 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 2276).
  20. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. nr 50, poz. 413).
  21. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 10 grudnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 2493).
  22. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 20 września 2011 (Dz.U. z 2011 r. nr 217, poz. 1282).
  23. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. nr 50, poz. 414).
  24. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. nr 50, poz. 415).
  25. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 sierpnia 2003 (Dz.U. z 2003 r. nr 148, poz. 1448).
  26. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 listopada 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 2277).
  27. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 20 kwietnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 1008).
  28. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 10 grudnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 2506).
  29. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 23 lutego 2015 (Dz.U. z 2015 r. poz. 356).
  30. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 15 marca 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 654).
  31. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 26 lutego 2008 (Dz.U. z 2008 r. nr 52, poz. 306).
  32. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. nr 50, poz. 416).
  33. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 listopada 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 2256).
  34. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 listopada 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 2271).
  35. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 17 września 2010 (Dz.U. z 2010 r. nr 184, poz. 1235).
  36. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 15 marca 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 673).
  37. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 października 2000 (Dz.U. z 2000 r. nr 98, poz. 1062).
  38. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 25 sierpnia 2005 (Dz.U. z 2005 r. nr 167, poz. 1401).
  39. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 stycznia 2011 (Dz.U. z 2011 r. nr 20, poz. 101).
  40. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 października 2012 (Dz.U. z 2012 r. poz. 1243).
  41. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 23 listopada 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 2252).
  42. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. nr 50, poz. 417).
  43. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 listopada 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 2275).
  44. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 15 marca 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 688).
  45. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 3 lipca 2014 (Dz.U. z 2014 r. poz. 955).
  46. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 20 kwietnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 977).
  47. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 25 kwietnia 2007 (Dz.U. z 2007 r. nr 86, poz. 573).
  48. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 15 czerwca 2011 (Dz.U. z 2011 r. nr 143, poz. 836).
  49. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. nr 50, poz. 418).
  50. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 15 marca 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 667).
  51. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 listopada 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 2267).
  52. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 20 kwietnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 988).
  53. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 kwietnia 2004 (Dz.U. z 2004 r. nr 102, poz. 1057).
  54. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 20 kwietnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 930).
  55. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 17 czerwca 2009 (Dz.U. z 2009 r. nr 104, poz. 861).
  56. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. nr 50, poz. 421).
  57. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 kwietnia 2004 (Dz.U. z 2004 r. nr 102, poz. 1056).
  58. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 13 kwietnia 2005 (Dz.U. z 2005 r. nr 64, poz. 569).
  59. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 20 kwietnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 944).
  60. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 9 grudnia 2009 (Dz.U. z 2009 r. nr 214, poz. 1659).
  61. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 25 kwietnia 2007 (Dz.U. z 2007 r. nr 86, poz. 574).
  62. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 25 sierpnia 2005 (Dz.U. z 2005 r. nr 167, poz. 1402).
  63. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 kwietnia 2004 (Dz.U. z 2004 r. nr 102, poz. 1059).
  64. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 października 2012 (Dz.U. z 2012 r. poz. 1239).
  65. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 16 lutego 2015 (Dz.U. z 2015 r. poz. 315).
  66. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. nr 50, poz. 420).
  67. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 28 lutego 2011 (Dz.U. z 2011 r. nr 54, poz. 279).
  68. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 10 grudnia 2018 (Dz.U. z 2019 r. poz. 73).
  69. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 10 grudnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 2420).
  70. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 15 marca 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 675).
  71. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 października 2012 (Dz.U. z 2012 r. poz. 1240).
  72. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 23 kwietnia 2014 (Dz.U. z 2014 r. poz. 614).
  73. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 20 kwietnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 1003).
  74. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 28 listopada 2008 (Dz.U. z 2008 r. nr 219, poz. 1401).
  75. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 10 grudnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 2419).
  76. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 10 grudnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 2462).
  77. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 14 kwietnia 2004 (Dz.U. z 2004 r. nr 102, poz. 1060).
  78. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 listopada 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 2253).
  79. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 15 marca 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 662).
  80. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 10 grudnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 2413).
  81. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 20 kwietnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 929).
  82. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 listopada 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 2273).
  83. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 14 kwietnia 2004 (Dz.U. z 2004 r. nr 102, poz. 1058).
  84. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 17 września 2010 (Dz.U. z 2010 r. nr 184, poz. 1236).
  85. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 10 grudnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 2415).
  86. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 października 2012 (Dz.U. z 2012 r. poz. 1241).
  87. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 20 kwietnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 981).
  88. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. nr 50, poz. 419).
  89. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 października 2012 (Dz.U. z 2012 r. poz. 1242).
  90. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 listopada 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 2251).
  91. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 15 marca 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 655).
  92. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 15 marca 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 672).
  93. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 20 kwietnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 961).
  94. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 15 marca 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 663).
  95. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 kwietnia 2004 (Dz.U. z 2004 r. nr 102, poz. 1062).
  96. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. nr 50, poz. 422).
  97. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 4 lipca 2014 (Dz.U. z 2014 r. poz. 957).
  98. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 20 kwietnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 943).
  99. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. nr 50, poz. 423).
  100. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 4 stycznia 2012 (Dz.U. z 2012 r. poz. 64).
  101. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 3 lipca 2014 (Dz.U. z 2014 r. poz. 956).
  102. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 15 marca 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 674).
  103. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. nr 50, poz. 424).
  104. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 10 grudnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 2418).
  105. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 10 grudnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 2421).
  106. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. nr 50, poz. 425).
  107. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 13 kwietnia 2005 (Dz.U. z 2005 r. nr 64, poz. 570).
  108. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 listopada 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 2250).
  109. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. nr 50, poz. 426).
  110. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 28 lutego 2011 (Dz.U. z 2011 r. nr 54, poz. 280).
  111. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 4 stycznia 2012 (Dz.U. z 2012 r. poz. 59).
  112. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 października 2012 (Dz.U. z 2012 r. poz. 1275).
  113. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 25 kwietnia 2007 (Dz.U. z 2007 r. nr 86, poz. 572).
  114. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 stycznia 2011 (Dz.U. z 2011 r. nr 20, poz. 100).
  115. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 kwietnia 2004 (Dz.U. z 2004 r. nr 102, poz. 1061).
  116. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 20 września 2011 (Dz.U. z 2011 r. nr 217, poz. 1283).
  117. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 10 grudnia 2018 (Dz.U. z 2019 r. poz. 159).
  118. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 listopada 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 2274)
  119. a b Identyfikacja wizualna (pol.). Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 2014-01-06].
  120. Pomniki historii będą miały swoje logo (pol.). rp.pl, 2011-06-02. [dostęp 2014-01-05].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Scale of justice gold.png Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć prawnych w Wikipedii.