Lubrza (województwo lubuskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, szukaj
Lubrza
Herb
Herb Lubrzy
Państwo  Polska
Województwo lubuskie
Powiat świebodziński
Gmina Lubrza
Liczba ludności (2010) 1010
Strefa numeracyjna (+48) 68
Kod pocztowy 66-218
Tablice rejestracyjne FSW
SIMC 0910914
Położenie na mapie Polski
Poland location map.svg
"Lubrza"
Lubrza
52°18′20″N 15°26′34″E / 52.30556, 15.44278Na mapach: 52°18′20″N 15°26′34″E / 52.30556, 15.44278
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa miejscowości

Lubrza (niem. Liebenau) – wieś w zachodniej Polsce, położona w województwie lubuskim, w powiecie świebodzińskim. Siedziba gminy Lubrza. Według danych z 31 grudnia 2010 roku, wieś miała 1010 mieszkańców[1]. Dodatkowo do sołectwa w Lubrzy należą dwa przysiółki Romanówek z 41 mieszkańcami, oraz Chałupczyn z 11 mieszkańcami[2].

Miejscowość o charakterze turystycznym[3]. Położona nad jeziorami Goszcza, Lubie oraz Lubrza, w pobliżu licznych obiektów południowego odcinka MRU, zwanego umownie Pętlą Boryszyńską. Przez wieś przepływa rzeka Rakownik[4][5].

Pierwsza wzmianka o Lubrzy pochodzi z 1249 roku. Miejscowość posiadała prawa miejskie od 1319 do XVII wieku oraz 1857-1945[6].

Spis treści

[edytuj] Położenie

Lubrza położona jest wśród wzgórz morenowych o wysokości dochodzącej do 130 m n.p.m.[7][8], na Pojezierzu Lubuskim, dokładniej na Pojezierzu Łagowskim, w dorzeczu Obry, nad trzema jeziorami: Goszcza (48 ha, głęb. 20,2 m), Lubie (28,4 ha, głęb. do 35 m) oraz Lubrza. Krajobraz okolic wsi został ukształtowany w plejstocenie przez zlodowacenie środkowopolskie i bałtyckie[9].

Geograficznie w zachodniej Polsce, administracyjnie w województwie lubuskim, historycznie na północnych krańcach Dolnego Śląska, dokładniej na ziemi świebodzińskiej, w pobliżu granicy z Wielkopolską[10][11]. Miejscowość leży 52 km na północ od Zielonej Góry, 62 km na południe od Gorzowa Wielkopolskiego, najbliższym miastem jest Świebodzin, położony 9 kilometrów na południe od Lubrzy.

[edytuj] Środowisko naturalne

Rynek, widok latem
Śluza forteczna oraz przystań kajakowa

Lubrza położona jest w zasięgu śląsko-wielkopolskiego regionu klimatycznego. Klimat z przewagą, wpływów oceanicznych, mniejsze od przeciętnych amplitudy temperatur. Sumy opadów wahają się pomiędzy 550 mm a 600 mm rocznie. Wartości te są nieco wyższe od średniej w województwie lubuskim, co jest spowodowane położeniem wśród wzniesień morenowych[12]. Wiatry wieją głównie z kierunków zachodnich i północno-zachodnich[13]. Wiosna i lato wczesne, długie i ciepłe. Zima łagodna i krótka[14].

[edytuj] Przyroda

Dwa kilometry na południe od Lubrzy znajduje się rezerwat przyrody Pniewski Ług, gdzie spotkać można chronione gatunki roślin w tym: rosiczkę okrągłolistną, bagnice torfową oraz przygiełkę białą[15]. W pobliżu rezerwatu położony jest pomnik przyrody Krzeczkowskie Bagno, który został utworzony w celu ochrony źródlisk z śródleśnym torfowiskiem wysokim[16]. Okolice miejscowości porośnięte są lasami sosnowymi[8].

[edytuj] Historia

[edytuj] Średniowiecze

Urząd gminy w Lubrzy
Mapa Lubrzy i najbliższych okolic z 1936 roku

Lubrza po raz pierwszy pojawia się w źródłach historycznych w 1249 roku, z tego roku zachowały się dwa uznane za autentyczne dokumenty, które dotyczą nadań w Lubrzy, dla klasztoru cystersów w Paradyżu[17]. Wiadomo, iż w XIII wieku, Lubrza była typowa osadą rycerską z ośrodkiem grodowym, rozwijającym się obok dóbr klasztoru cystersów w Paradyżu. W XIII i XIV wieku nastąpił dynamiczny rozwój miejscowości wiążący się z jej położeniem, na szlaku handlowym ze Świebodzina do Gorzowa, takie położenie zapewniało, również połączenie z Frankfurtem oraz Poznaniem. Cystersi zarządzając wsią, stawiali głównie na uprawę roli oraz hodowlę, stosując przy tym trójpolówkę, nawożenie, oraz meliorację. W 1312 roku, Lubrza była już centrum administracyjnym jednego z dystryktów księstwa głogowskiego, będąc siedzibą jego zarządcy, czyli ówczesnego landwójta[18]. Dopiero przechodząc całkowicie na własność klasztoru cysterskiego w Paradyzu w 1322 roku, Lubrza straciła znaczenie polityczno-administracyjne, na rzecz rozwijającego się prężniej świeckiego Świebodzina[18].

[edytuj] Czasy nowożytne

W XVI wieku prowadzono tu produkcję własnego piwa oraz sukna. Od 1613 roku przysługiwał dla miasta przywilej organizowania 3 jarmarków w roku, a w 1616 roku miejscowy cech szewców otrzymał nowy wilkierz[18]. Pozostałe cechy rzemieślnicze, z czasem traciły znaczenie i zostały podporządkowane cechom świebodzińskim. Mimo to nawet w XVII wieku istniały w Lubrzy mocne rzemieślnicze cechy: szewski, kowalski, kołodziejów i krawców. Lubrza w tym czasie otrzymała status małego ośrodka miejskiego[19]. Miejscowość rozwijała się mimo trudności wojny trzydziestoletniej. W 1762 miał miejsce duży pożar, którego pozytywnym skutkiem była odbudowa miejscowości nadająca jej bardziej miejski charakter. XVIII wiek to także stopniowe zmniejszanie się roli handlu na rzecz rzemieślnictwa, w konsekwencji czego część rynku została przeznaczona pod zabudowę mieszkalną[20]. Część domów była już wówczas murowana, poza tym w Lubrzy funkcjonowały dwie szkoły wyznaniowe, dwa młyny, oraz folwark zakonny[18]. Lubrza w XVIII wieku posiadała zwarte założenie z małym rynkiem pośrodku. Własność klasztoru paradyskiego utrzymała się do 1810 roku, kiedy to na mocy rozporządzeń królewskich zsekularyzowano dobra klasztorów w Prusach. Dzięki temu pełnię praw uzyskał samorząd lokalny z burmistrzem na czele. Ta zmiana pobudziła miejscowość do dalszego rozwoju. W 1824 roku podczas drążenia studni, przypadkowo odnaleziono, pokłady węgla brunatnego. Późniejsze wydobycie tego surowca w okolicy Lubrzy spowodowało rozwój gospodarczy oraz związany z nim przyrost liczby ludności[21]. W 1910 roku miasto zamieszkiwało 1148 osób, z czego 701 było wyznania ewangelickiego, 446 było katolikami, a jedna osoba była wyznania mojżeszowego[22].

[edytuj] Historia najnowsza

W 1933 roku miasto liczyło około 1250 obywateli[18]. Liczba ta obniżyła się do 1170 mieszkańców w 1939 roku, na skutek migracji rdzennych mieszkańców za zachód Niemiec, tzw. Ostflucht[23]. W 1940 roku w Lubrzy utworzono dwa obozy pracy, Liebenau I i Liebenau II, w których wykorzystywano żydowskich więźniów, do budowy pobliskiej autostrady[24]. W styczniu 1945 roku pod Lubrzą miało miejsce ostateczne przełamanie umocnień Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego[25], skutkiem czego zabudowa miejscowości została zniszczona w około 40%, co było najwyższym wskaźnikiem, obok Sulechowa, na terenie przedwojennego powiatu świebodzińskiego[26][27] (m.in. kościół katolicki z 1776 roku, należąca do niego plebania, hotele, część zabudowy mieszkalnej w tym drewniana willa przeniesiona z rynku świebodzińskiego pochodząca z XVII w.)[28][29]. Lubrza zajęta przez armię radziecką, przeszła pod administrację polską, jednak w konsekwencji zniszczeń wojennych, straciła prawa miejskie[30]. W okresie PRL w latach 60. wsi przywrócono funkcje turystyczne, wiązało się to z budową ośrodków turystycznych z 250 miejscami noclegowymi, poza tym urządzono wówczas kąpielisko nad jeziorem Goszcza oraz przystań wodną[31]. W latach 70. aż do początku lat 90. ważny ośrodek turystyczny (cztery duże obiekty wypoczynkowe, m.in. ośrodek wczasowy Uniwersytetu Zielonogórskiego oraz Wielkopolskiej Fabryki Maszyn Elektrycznych w Poznaniu "Wiefamel")[32][33][34]. W latach 80 w literaturze turystycznej Lubrza była określana mianem jednej z najlepiej zorganizowanych wsi letniskowych w kraju, docelowo państwo planowało urządzić w jej okolicach 8-10 tysięcy miejsc wypoczynkowych. Plany miały zostać zrealizowane po 1990 roku, jednak już w połowie lat 80-tych zaprzestano realizowania nowych inwestycji w infrastrukturę turystyczną[35]. W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa zielonogórskiego. Od 1999 roku wieś należy do województwa lubuskiego.

Ulica Świebodzińska, widok na południe
Kościół parafialny pw. św. Jana Chrzciciela
Odrestaurowany bunkier na północnym krańcu wsi

[edytuj] Architektura

[edytuj] Układ wsi

Lubrza jest przykładem zespołu urbanistycznego o średniowiecznym rozplanowaniu opartym na dawnej drodze tranzytowej ze Świebodzina do Międzyrzecza, obecnie ulica Świebodzińska. Interesujący jest położony centralnie rynek, obecnie plac Wdzięczności[36], oraz murowane mieszkalne budynki z końca XIX i pocz. XX w. szczególnie na ulicy 3 Maja, Zamkowej, Klasztornej oraz Krzywej. Wieś zabudowana jest na linii prostej skierowanej z południa na północ. Kilkadziesiąt metrów na zachód od miejscowości znajduje się jezioro Goszcza. Południowe krańce wsi sięgają jeziora Lubie, natomiast północne jeziora Lubrza.

[edytuj] Zabytki

Jedynym zabytkiem we wsi jest kościół św. Jana Chrzciciela z 1848 roku, będący neoromańską budowlą murowaną, z jedną nawą, półkolistą absydą od zachodu i wysmukłą wieżą od wschodu[37]. Kościół jest siedzibą tutejszej parafii św. Jana Chrzciciela.

We wsi znajduje się poza tym:

  • Cmentarz katolicki z końca XIX wieku – przy ulicy Świebodzińskiej i 3 Maja, nieczynny. Po II wojnie światowej większość starych nagrobków została zdewastowana i w konsekwencji usunięta przez władze komunistyczne by umożliwić pochówek dla nowo przybyłej polskiej społeczności. Obecnie na jego terenie pozostało zaledwie kilka przedwojennych niemieckich nagrobków. Jeszcze w latach 60. na terenie cmentarza znajdowała się dobrze zachowana ruina uszkodzonego w czasie wojny barokowego kościoła katolickiego zbudowanego w 1776 roku[38]. Oficjalnie została ona usunięta z powodu zagrożenia katastrofą budowlaną, choć według świadków tego wydarzenia kościół pozostawał w stanie umożliwiającym jego odrestaurowanie[39]. Dziś po świątyni pozostały jedynie fundamenty przykryte warstwą ziemi, a na jej miejscu miejscowi duchowni urządzili ołtarz polowy. Cmentarz w całości otoczony jest przedwojennym ceglanym murem cmentarnym.
  • Młyn Miejski – budynek sięgający tradycją czasów średniowiecznych, obecnie dostosowany do potrzeb studia nagraniowego, jednak podczas remontu z zewnątrz zostały zachowane detale świadczące o jego przeszłości[40].
  • Średniowieczne grodzisko[41], z reliktami wieży rycerskiej – znajduje się za zabudowaniami przy ulicy Zamkowej. Obecnie nie wyeksponowane, porośnięte drzewami.
  • Pomnik z PT-76 – w centralnym miejscu placu Wdzięczności, na betonowym cokole do lat 90. stało działo samobieżne SU-76, które ze względu na powstanie w czasie drugiej wojny światowej zostało podarowane przez władze gminy dla Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie[42]. Początkowo pomnik zastąpiono armatką ciągnioną kaliber 76, jednak szybko została ona zastąpiona, lekkim czołgiem pływającym PT-76, stojącym na cokole do dziś.

W pobliżu wsi znajduje się Międzyrzecki Rejon Umocniony, będącym systemem fortyfikacji wybudowanym przez Niemców w latach 1933-1945. W miejscowości znajduje się jaz 709, śluza forteczna 708, oraz odrestaurowany Pz.W. 694.

[edytuj] Demografia

Liczba ludności według materiałów źródłowych.

Tabela przedstawiająca liczbę ludności Lubrzy w latach 1787-2010.

[edytuj] Gospodarka

Gospodarka w Lubrzy ma charakter handlowo-usługowy (sklepy, zakłady mechaniki pojazdowej, zespół muzyczny, studio nagrań, firmy budowlane, punkt apteczny, hurtownia wyrobów z wikliny, usługi ślusarskie, lecznica zwierząt, filia banku spółdzielczego z Krosna Odrzańskiego)[2]. Coraz większego znaczenia nabiera również sektor związany z turystyką[43], a szczególnie spływ kajakowy rzeką Rakownik uznany w 2008 roku za siódmy cud województwa lubuskiego w rankingu Gazety Lubuskiej[44], poza tym we wsi istnieją: dwa ośrodki wypoczynkowe, wypożyczalnia sprzętu wodnego, przedsiębiorstwa zajmujące się organizowaniem wypoczynku (zwiedzanie obiektów MRU, punkty gastronomiczne i kwatery prywatne)[45]. Charakter prowadzonej działalności na terenie wsi, jest mało uciążliwy dla środowiska[46].

Stadion Zjednoczonych Lubrza

[edytuj] Sport

Na terenie miejscowości działa klub piłkarski Zjednoczeni Lubrza[47]. Klub został założony w 1961 roku, aktualnie występuje w klasie okręgowej, w grupie Zielona Góra. Zespół ma barwy żółto-zielone. Przy klubie działa sekcja juniorów.

Przy szkole podstawowej w Lubrzy znajduje się sala gimnastyczna, z której korzystają uczniowie, sportowcy, oraz zorganizowane grupy mieszkańców z całej gminy Lubrza. W październiku 2009 roku na terenie przylegającym do szkoły podstawowej otwarto zespół boisk Orlik 2012[48].

[edytuj] Turystyka

Plaża nad Goszczą

Lubrza posiadała cechy miejscowości turystycznej jeszcze przed II wojną światową[31]. Ze względu na łagodny klimat znajdowała się tu stacja klimatyczna[31]. Do dziś zachowało się wiele przedwojennych pocztówek, które podkreślały walory krajobrazowe miasta[49]. W czasie wojny zniszczeniu uległa cała infrastruktura turystyczna, a polscy osadnicy nie podjęli prób jej odbudowy[31].

Po wojnie turystyka w Lubrzy była rozwijana od lat 60. XX wieku, kiedy to zbudowano pierwsze ośrodki wypoczynkowe[31]. Obecnie w Lubrzy znajdują się dwa czynne ośrodki wypoczynkowe[50] (w sumie 300 miejsc noclegowych), kilkanaście kwater prywatnych, a w okresie wakacyjnym w zespole szkół samorządowych organizowane są kolonie o charakterze obozów przygotowawczych dla młodych sportowców. W sezonie letnim działają również cztery obiekty gastronomiczne.

Walorami turystycznymi miejscowości są: położenie między trzema jeziorami, łagodny klimat, plaża nad jeziorem Goszcza z wyremontowanym w 2008 roku pomostem[51], głębokie jezioro Lubie wykorzystywane do nurkowania, rybne jeziora, strome wzgórza morenowe, położenie wśród lasów obfitujących w grzyby, jagody oraz poziomki, duża odległość od głównych szlaków komunikacyjnych.

Do atrakcji turystycznych w Lubrzy można zaliczyć: zabytkowy neoromański kościół z 1848 roku, rynek z pomnikiem czołgu, znajdujące się we wsi obiekty Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego. W miejscowości w okresie letnim organizowana jest impreza plenerowa Noc Nenufarów.

Do aktywnych form spędzania czasu w miejscowości należą: spływ kajakowy rzeką Rakownik, spacery i wycieczki rowerowe po okolicznych lasach oraz wzdłuż linii brzegowych jeziora Goszcza i Lubie, możliwość nurkowania, rajdy w trudnym terenie wypożyczonymi samochodami terenowymi oraz quadami, tyrolka. Ponadto przez cały rok istnieje możliwość wędkowania, a jesienią zbierania grzybów i owoców runa leśnego.

[edytuj] Szlaki turystyczne

Przez wieś przechodzi szlak turystyczny PTTK, oraz trzy szlaki utworzone przez władze gminy:

Tablica z planem Lubrzy znajduje się w pobliżu rynku. W miejscowości działa punkt informacji turystycznej, zlokalizowany w gminnej bibliotece.

[edytuj] Kultura i edukacja

Zespół Szkół Samorządowych w Lubrzy
  • Publiczne Gimnazjum w Lubrzy – powstało po reformie oświaty we wrześniu 1999 roku, liczba uczniów w roku szkolnym 2009/2010 to 120[57][58].
  • Publiczna Szkoła Podstawowa w Lubrzy – została założona już w 1945 roku, pierwszy rok szkolny rozpoczął się 4 września 1945 roku[59]. Obecnie do szkoły uczęszczają dzieci z miejscowości: Bucze, Buczyna, Nowa Wioska i Zagaje. W roku szkolnym 2007/2008 w szkole jest 7 oddziałów, w których uczy się 159 uczniów[60].
  • Niepubliczne Przedszkole w Lubrzy im. Kubusia Puchatka

Szkoła podstawowa jak i gimnazjum znajdują się w budynku z lat 80., tworząc razem Zespół Szkół Samorządowych w Lubrzy.

We wsi znajduje się także Gminna Biblioteka, oraz remiza Ochotniczej Straży Pożarnej. Najważniejsze imprezy kulturalne w Lubrzy to obchody Święta Konstytucji 3 Maja, najczęściej uświetniane przez występy orkiestr dętych w Gminnym Ośrodku Kultury, oraz Noc Nenufarów znana impreza plenerowa[50], która co roku przyciąga nawet 10 tysięcy osób[61].

W Lubrzy znajduje się siedziba parafii rzymskokatolickiej św. Jana Chrzciciela, należącej do diecezji zielonogórsko-gorzowskiej[62] . Przy parafii działają m.in. Ruch Światło-Życie[63] i Oratorium Świętego Jana Bosko[64]. Dom parafialny prowadzą księża salezjanie. Budynki parafialne, dysponują 49 miejscami noclegowymi[64].

W XIX wieku urodził się w Lubrzy Alexander Tietze, niemiecki chirurg, który opisał zespół objawów zwany dziś zespołem Tietzego[65].

[edytuj] Infrastruktura

[edytuj] Komunikacja

We wsi znajdują się dwa przystanki autobusowe, obsługiwane przez autobusy PKS Zielona Góra. Większość połączeń prowadzi do Świebodzina, jednak istnieją bezpośrednie połączenia również do Zielonej Góry, oraz Sulęcina[66].

Najbliższa stacja kolejowa znajduje się w Świebodzinie. Bliżej są przystanki kolejowe w Wilkowie oraz w Mostkach, jednak pociągi ekspresowe zatrzymują się jedynie na stacji kolejowej w Świebodzinie[67].

Lubrza nie jest położona bezpośrednio przy żadnej drodze głównej, najbliższy zjazd na drogę krajową nr 92, położony jest około 7 kilometrów na zachód w miejscowości Bucze, oraz 9 kilometrów na południowy wschód przy wjeździe do Świebodzina.

Miejscowość leży względnie daleko, od ważniejszych szlaków komunikacyjnych. Sytuację zmieni powstający w Jordanowie węzeł na autostradzie A2, około 6 kilometrów na wschód od Lubrzy[68].

Oczyszczalnia ścieków w Lubrzy

Najbliższe lotnisko to port lotniczy Zielona Góra-Babimost, znajdujący się w Nowym Kramsku 36 km od Lubrzy[69].

[edytuj] Infrastruktura techniczna

Wieś jest w pełni zelektryfikowana, nadzór nad elektroenergetyczną siecią przesyłową pełni Enea S.A. Ponadto Lubrza posiada własną oczyszczalnię ścieków o przepustowości 600 m³/d, która została zaplanowana w taki sposób, by w przyszłości przyjąć nieczystości z terenu gminy Lubrza[46][70]. Skanalizowanie miejscowości poprawiło jakość wód jezior położonych wokół Lubrzy[71]. We wsi działa również sieć wodociągowa. Od 2006 w Lubrzy istnieje możliwość skorzystania z przyłącza gazowego, które obsługiwane jest przez EWE z siedzibą w Międzyrzeczu[72].

[edytuj] Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ Dane uzyskane w Urzędzie Gminy Lubrza – stan na 31 grudnia 2010, Tabela: Wykaz ilościowy mieszkańców wg Miejscowości
  2. ↑ 2,0 2,1 Plan odnowy miejscowości Lubrza na lata 2008-2014, opracowany przez grupę odnowy miejscowości Lubrza, Lubrza 2008, s.2
  3. ↑ Jacek Bochiński, Jarosław Zawadzki, Polska nowy podział terytorialny, przewodnik encyklopedyczny, Świat Książki, Warszawa 1999, s.93, ISBN 83-7229-259-X
  4. ↑ Tabela 1.Ocena stanu czystości wód rzek w poszczególnych przekrojach pomiarowo – kontrolnych na terenie powiatu świebodzińskiego (pol.). Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Zielonej Górze. [dostęp 25.02.2009].
  5. ↑ Tabela 5, Cieki związane z jeziorem (pol.). Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Zielonej Górze. [dostęp 25.02.2009].
  6. ↑ Lubrza – Historia Gminy (pol.). WLubrza.pl – portal gminy. [dostęp 25.03.2009].
  7. ↑ Liebenau, Meßtischblatt nr. 3658, 1:25 000, 1934
  8. ↑ 8,0 8,1 Antoni Łęszczak, Zbigniew Adamczak, Gmina Lubrza, przewodnik turystyczny, Swarzędz 1998, s.9, ISBN 83-909-176-1-0
  9. ↑ Stanisława Zajchowska, Środowisko Geograficzne, w: Studia nad początkami i rozplanowaniem miast nad środkową Odrą i dolną Wartą, Tom 1, Ziemia Lubuska, Nowa Marchia, Wielkopolska, pod red. Zdzisława Kaczmarczyka i Andrzeja Wędzkiego, Lubuskie Towarzystwo Naukowe, Zielona Góra 1967, s.24-25
  10. ↑ Jacek Bochiński, Jarosław Zawadzki, Polska nowy podział terytorialny, przewodnik encyklopedyczny, Świat Książki, Warszawa 1999, s.88-92, ISBN 83-7229-259-X
  11. ↑ Marek Nowacki, Wydzielenie enklawy Świebodzina w końcu XV wieku, [w:]Materiały pomocnicze do nauczania historii regionu w powiecie świebodzińskim, Marek Nowacki, Adam Gonciarz, Świebodzin 2002, s.71
  12. ↑ Stanisława Zajchowska, Środowisko Geograficzne, w: Studia nad początkami i rozplanowaniem miast nad środkową Odrą i dolną Wartą, Tom 1, Ziemia Lubuska, Nowa Marchia, Wielkopolska, pod red. Zdzisława Kaczmarczyka i Andrzeja Wędzkiego, Lubuskie Towarzystwo Naukowe, Zielona Góra 1967, s.32
  13. ↑ Jan Krajniak, Marek Gielo, Szlaki Wodne Ziemi Lubuskiej, Wydawnictwo Poznańskie, 1971, s.25-26
  14. ↑ Maria Skiba, Geograficzny Atlas Polski, Polskie Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych, Warszawa-Wrocław, 1999, ISBN 83-7000-245-5
  15. ↑ Dział: VII. WALORY PRZYRODNICZE WOJEWÓDZTWA, 2.7 Rezerwaty przyrody. (pol.). Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Zielonej Górze. [dostęp 23.02.2009].
  16. ↑ Rozporządzenie nr. 30 Wojewody lubuskiego z dnia 19 maja 2006 r. w sprawie ustanowienia pomnika przyrody (pol.). Lubuski Urząd Wojewódzki w Gorzowie Wielkopolskim. [dostęp 23.02.2009].
  17. ↑ Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, t. I, Poznań 1877, dok. Nr 280, s.244-245, tłum. M. Nowacki
  18. ↑ 18,0 18,1 18,2 18,3 18,4 Szkic do historii Lubrzy, w: Powiat Świebodziński, Szkice historyczne, Marek Nowacki, Świebodzin 2006, ISBN 83-905943-5-8, s.92-93
  19. ↑ Materiały pomocnicze do nauczania historii regionu w powiecie świebodzińskim, Marek Nowacki, Adam Gonciarz, Świebodzin 2002
  20. ↑ Stanisław Kowalski, Miasta Środkowego Nadodrza – dawniej, Lubuskie Towarzystwo Naukowe, Zielona Góra 1994, s.77
  21. ↑ Węgiel brunatny z okolic Świebodzina, w: Powiat Świebodziński, Szkice historyczne, Marek Nowacki, Świebodzin 2006, ISBN 83-905943-5-8, s.83
  22. ↑ Adressbuch fur die Stadte Schwiebus und Liebenau mit Berucksichtigung der Stadt Zullichau und der Dorfer im Kreise Zullichau-Schwiebus. – Schwiebus : H. Reiche, [1920], s.179
  23. ↑ Bogumił Krygowski, Stanisława Zajchowska, Ziemia Lubuska – opis geograficzny i gospodarczy, Wydawnictwo Instytutu Zachodniego, Poznań 1946, s.63
  24. ↑ B. Biegalski, Losy Żydów na terenie Środkowego Nadodrza w latach 1940-1945, [w:] Prawda i pamięć, pod red J. Benyskiewicza, Zielona Góra 1995, s.101-102
  25. ↑ Bogdan Kucharski, Piotr Maluśkiewicz, Ziemia Lubuska, Wydawnictwo Muza, Warszawa 1996, s.331
  26. ↑ Mapka obrazująca stopień zniszczenia miast ziemi lubuskiej [w]: Ziemia Lubuska, Praca zbiorowa pod red. Michała Szczanieckiego i Stanisławy Zajchowskiej, Instytut Zachodni, Poznań 1950, s.438
  27. ↑ Adam Dubowski, Franciszek Jaśkowiak, Ziemia Lubuska – przewodnik Turystyczny, Spółdzielnia wydawnicza "Sport i Turystyka", Warszawa 1953, s.92
  28. ↑ Jan Muszyński, Z doświadczeń w służbie konserwatorskiej, [w:] Wokół niemieckiego dziedzictwa kulturowego na Ziemiach Zachodnich i Północnych, pod red. Zbigniewa Mazura, Instytut Zachodni, Poznań 1997, s.253, ISBN 83-85003-878
  29. ↑ Gwido Chmarzyński, Kraina krośnieńska: Sztuka [w:] Ziemia Lubuska, Praca zbiorowa pod red. Michała Szczanieckiego i Stanisławy Zajchowskiej, Instytut Zachodni, Poznań 1950, s.424
  30. ↑ Pojezierze Lubuskie, Jan Krajniak, Poznań 1982
  31. ↑ 31,0 31,1 31,2 31,3 31,4 Gustaw Antonowicz, Województwo Zielonogórskie, Krajowa Agencja Wydawnicza, 1981, s.64-65
  32. ↑ Jerzy Zaidlewicz, Świebodzin i okolice, Wydawnictwo Artystyczno-Graficzne, Poznań 1973, s.20
  33. ↑ Bogdan Kucharski, Pojezierze Łagowskie, Wydawnictwo PTTK "Kraj", Warszawa 1986,s.64-65, ISBN 83-7005-020-4
  34. ↑ Pieszo, Rowerem, Kajakiem przez środkowe Nadodrze, Zielonogórski Ośrodek Informacji Turystycznej, Zielona Góra, 1982, s.9
  35. ↑ Gustaw Antonowicz, Województwo Zielonogórskie – Vademecum Turystyczne, Krajowa Agencja Wydawnicza, Poznań 1981, s.35
  36. ↑ Stanisław Kowalski, Staromiejskie zespoły urbanistyczne jako forma ekspozycji, [w:] Rocznik Lubuski, pod red. Andrzeja Toczewskiego, Zielona Góra, 2005, ISSN 0485-3083, s.243
  37. ↑ numer w rejestrze Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków: 1038 z 20.03.1964
  38. ↑ Salezjanie.pl. [dostęp 17.02.2009].
  39. ↑ Eugeniusz Kitzmann, Gwido Chmarzyński, Przed półwieczem... Ziemia lubuska w obiektywie, Instytut Zachodni, Poznań 1997, s.10
  40. ↑ Pojezierze Łagowskie i Równina Torzymska, Piotr Zwoliński, Łagów 1997, ISBN 83-906475-1-6
  41. ↑ Rycina 12, Rozmieszczenie stanowisk archeologicznych Ziemi Lubuskiej w młodszych fazach wczesnego średniowiecza i w początkach późnego średniowiecza(950-1300), Alina Urbańska i Stanisław Kurnatowski, Rozwój terenów osadniczych w północnej części województwa zielonogórskiego od I do XII wieku, w: Studia nad początkami i rozplanowaniem miast nad środkową Odrą i dolną Wartą, Tom 1, Ziemia Lubuska, Nowa Marchia, Wielkopolska, pod red. Zdzisława Kaczmarczyka i Andrzeja Wędzkiego, Lubuskie Towarzystwo Naukowe, Zielona Góra 1967
  42. ↑ Strona Internetowa Muzeum wojska polskiego. [dostęp 10.2.2009].
  43. ↑ Lubuska Regionalna Organizacja Turystyczna LOTur. [dostęp 17.02.2009].
  44. ↑ Strona internetowa Gazety Lubuskiej. [dostęp 09.02.2009].
  45. ↑ Panorama Firm. [dostęp 09.02.2009].
  46. ↑ 46,0 46,1 Informacja o stanie środowiska w powiecie świebodzińskim 2003 rok. [dostęp 09.02.2009].
  47. ↑ Skarb kibica dla zespołu Zjednoczeni Lubrza. [dostęp 14.09.2011].
  48. ↑ Strona Szkoły Podstawowej w Lubrzy. [dostęp 28.10.2009].
  49. ↑ Der Brandenburger Landstreicher (niem.). [dostęp 06.03.2009].
  50. ↑ 50,0 50,1 50,2 50,3 50,4 Edward Gralec, Przewodnik po trasach turystycznych powiatu świebodzińskiego, Zakład Kartograficzny Sygnatura, Zielona Góra-Świebodzin 2005
  51. ↑ Nad jeziorem Goszcza jest nowy pomost (pol.). Gazeta Lubuska. [dostęp 11.03.2009].
  52. ↑ Nizinne szlaki turystyczne w Polsce (pol.). Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. [dostęp 28.02.2009].
  53. ↑ Pojezierze Lubuskie, mapa turystyczna, Zakład Kartograficzny Sygnatura, Wydanie 2, Zielona Góra 2006, 1:100.000, ISBN 83-87873-51-9
  54. ↑ 54,0 54,1 Gmina Lubrza, natura, historia, legenda, Lubrzańskie Stowarzyszenie Turystyczne, ISBN 83-920925-0-3
  55. ↑ 55,0 55,1 Powiat świebodziński, Mapa administracyjno-turystyczna, Zakład Kartograficzny Sygnatura, Wydanie 1, Zielona Góra 2001, 1:100.000, ISBN 83-87873-25-X
  56. ↑ Jerzy Sadowski, Lubrzański szlak fortyfikacji MRU – przewodnik turystyczny, Gliwice 2006, s.14-15, ISBN 83-922687-4-1
  57. ↑ Biuletyn Informacji Publicznej Gminy Lubrza. [dostęp 09.02.2009].
  58. ↑ Publiczne Gimnazjum w Lubrzy. [dostęp 01.04.2010].
  59. ↑ Publiczna Szkoła Podstawowa w Lubrzy. [dostęp 09.02.2009].
  60. ↑ Publiczna Szkoła Podstawowa w Lubrzy. [dostęp 09.02.2009].
  61. ↑ Strona Internetowa TVP 3. [dostęp 10.02.2009].
  62. ↑ Dekanaty i Parafie diecezji (pol.). Diecezja Zielonogórsko-Gorzowska. [dostęp 23.02.2009].
  63. ↑ Lubrza: Oaza Nowej Drogi. [dostęp 23.02.2009].
  64. ↑ 64,0 64,1 Oratorium św. Jana Bosko w Lubrzy. [dostęp 23.02.2009].
  65. ↑ Tietze A. Über eine eigenartige Häufung von Fällen mit Dystrophie der Rippenknorpel. Berliner klinische Wochenschrift, 1921, 58: 829-831.
  66. ↑ PKS Zielona Góra. [dostęp 09.02.2009].
  67. ↑ Polskie Koleje Państwowe. [dostęp 09.02.2009].
  68. ↑ Strona Internetowa Autostrady Wielkopolskiej. [dostęp 13.02.2010].
  69. ↑ Strona Internetowa Portu Lotniczego Zielona Góra-Babimost. [dostęp 2009-03-06].
  70. ↑ Uchwała Budżetowa Gminy Lubrza na rok 2009, Wieloletni plan inwestycyjny, zadania na rok 2009, Dział 010. [dostęp 19.02.2009].
  71. ↑ Dział: 2.2 Jeziora, Monitoring diagnostyczny: Jezioro Goszcza, Jezioro Lubie (pol.). Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Zielonej Górze. [dostęp 19.02.2009].
  72. ↑ Strona Internetowa EWE. [dostęp 13.02.2010].

[edytuj] Bibliografia

  • Szkic do historii Lubrzy, w: Powiat Świebodziński, Szkice historyczne, Marek Nowacki, Świebodzin 2006, Wydaw. Muzeum Regionalnego. ISBN 83-905943-5-8
  • Materiały pomocnicze do nauczania historii regionu w powiecie świebodzińskim, Marek Nowacki, Adam Gonciarz, Świebodzin 2002
  • Lubrzański szlak fortyfikacji MRU – przewodnik turystyczny, Jerzy Sadowski, Gliwice 2006, ISBN 83-922687-4-1

[edytuj] Linki zewnętrzne

Wikisłownik
Zobacz hasło Lubrza w Wikisłowniku
Commons in image icon.svg
  W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Lubrza (województwo lubuskie)
p • d • e
Gmina Lubrza
Siedziba gminy: Lubrza
Sołectwa
Boryszyn • Bucze • Buczyna-Zagaje • Lubrza • Mostki • Nowa Wioska • Przełazy • Staropole • Zagórze
 Herb gminy Lubrza
Miejscowości niesołeckie
Źródło „http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Lubrza_(wojew%C3%B3dztwo_lubuskie)&oldid=29866332”
Osobiste
Przestrzenie nazw

Warianty
Działania
Nawigacja
Dla czytelników
Dla wikipedystów
Narzędzia
Drukuj lub eksportuj
W innych językach