Enver Hodża

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Enver Hodża
Enver Hodża
Data i miejsce urodzenia 16 października 1908
Gjirokastër
Data i miejsce śmierci 11 kwietnia 1985
Tirana
I sekretarz Albańskiej Partii Pracy
Przynależność polityczna Albańska Partia Pracy
Okres urzędowania od 8 listopada 1944
do 11 kwietnia 1985
Następca Ramiz Alia
Premier Albanii
Przynależność polityczna Albańska Partia Pracy
Okres urzędowania od 22 października 1944
do 19 lipca 1954
Poprzednik Ibrahim Biçaku
Następca Mehmet Shehu
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Dom w Gjirokastrze, w którym urodził się Enver Hodża

Enver Hodża (Hoxha) (ur. 16 października 1908 w Gjirokastrze, zm. 11 kwietnia 1985) – w latach okupacji lider ruchu oporu, od końca II wojny światowej aż do śmierci w 1985 przywódca i dyktator Albanii, przewodniczący Frontu Demokratycznego Albanii oraz pierwszy sekretarz komunistycznej Albańskiej Partii Pracy. Był także premierem Albanii w latach 1944-1954, ministrem spraw zagranicznych w latach 1946-1953 a od 1944 roku dowódcą naczelnych sił zbrojnych. Niemal półwiecze rządów Hodży, charakteryzujące się izolacją, agresywnym ateizmem państwowym i ścisłym stosowaniem się do stalinizmu.

W okresie wojny stanął na czele ruchu oporu. Dzięki jego staraniom i samodzielnemu wyzwoleniu kraju, Albania stała się jedynym krajem który po wojnie nie był zagrożony ograniczeniem jego niezależności przez któreś z mocarstw.

W okresie jego rządów Albania stała się krajem uprzemysłowionym, nastąpił gwałtowny wzrost gospodarki jak i bezprecedensowy postęp w dziedzinie edukacji i zdrowia. Zaraz po wojnie skupił się na odbudowie kraju, zbudował pierwszą linię kolejową w historii kraju, wyeliminował analfabetyzm i poprowadził kraj w kierunku rolniczo-samowystarczalnym[1]. Z drugiej strony rząd eliminował opozycję a w kraju rozwinęła się sieć tajnej policji Sigurimi.

W okresie rozłamu chińsko-radzieckiego poparł maoizm. Rząd Hodży począwszy od połowy lat 70. prezentował antyrewizjonistyczny marksizm-leninizm zwany hodżyzmem, nurt ten przyjęły liczne partie maoistowskie. Do dziś działa Międzynarodowa Konferencja Marksistowsko-Leninowskich Partii i Organizacji (hodżystowska).

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Młodość[edytuj | edytuj kod]

Enver Hodża w wieku 18 lat

Hodża urodził się w Gjirokastrze, mieście w południowej Albanii (ówczesne Imperium Osmańskie). Był synem muzułmańskiego handlarza suknem, Halila Hodży, który w czasie dzieciństwa Envera dużo podróżował po Europie. Matką Envera była Gjylihan (Gjylo) Hodża[2]. Rodzina Hodżów posługiwała się dialektem toskijskim języka albańskiego. Z powodu częstych wyjazdów Halili, duży wpływ na Envera w tym czasie miał stryj, Hysen Hoxha. Hysen Hodża był bojownikiem walczącym o niepodległość Albanii – która stała się faktem, gdy Enver miał 4 lata - i sprzeciwiał się rządowi powstałemu po odzyskaniu niepodległości.

Hodża w wieku 16 lat współtworzył i został sekretarzem Towarzystwa Studentów Gjirokastry. Towarzystwo było jednym z organów opozycji względem monarchistycznego rządu Zogu I. Reżim zamknął Towarzystwo a młody Enver przeniósł się do Korczy, gdzie kontynuował naukę w liceum francuskim. W liceum uczył się on historii Francji, literatury i filozofii. W czasie pobytu w Korczy, po raz pierwszy przeczytał Manifest Komunistyczny[3].

W 1930 wyjechał na studia na Uniwersytet Montpellier we Francji. Zdobył stypendium państwowe Królowej Matki Sadij Toptani na wydziale nauk przyrodniczych. Uczęszczał na konferencje organizowane przez Stowarzyszenie Robotnicze związane z Francuską Partią Komunistyczną. Po roku nauki, Hodża porzucił swoje zainteresowania biologią i wyjechał do Paryża w nadziei na dalsze studia. Brał kursy filozofii na Sorbonie i współpracował z pismem L'Humanité dla którego pod pseudonimem Lulo Malësori pisał artykuły na temat sytuacji w Albanii. Pod okiem uczącego go prawa profesora Llazara Fundy, zaangażował się on w działalność grupy albańskich komunistów[4].

Studia rzucił raz jeszcze w celu podjęcia pracy w albańskim konsulacie w Brukseli w którym objął urząd sekretarza. Pracował tam na przełomie lat 1934-36, dołączył do biura personalnego Sadij Toptani. Został zwolniony po tym gdy inny pracownik odkrył że Hodża przechowuje w swoim biurze książki i materiały o charakter markistowskim. Do Albanii powrócił w 1936 roku. Na miejscu został nauczycielem w liceum francuskim w Korczy. W chwili zakończenia edukacji posługiwał się biegle językiem francuskim, ponadto znał włoski, serbski, angielski i rosyjski. Jako lider, często odwoływał się do Le Monde i International Herald Tribune[5].

Działalność w ruchu oporu[edytuj | edytuj kod]

Hodża został pozbawiony pracy po włoskiej inwazji w 1939 po tym gdy odmówił wstąpienia do Albańskiej Partii Faszystowskiej[6]. Albania stała się obszarem satelickim Włoch[7]. Premierem rządu kolaboracyjnego został Mustafa Merlika.

Przyjechał do Tirany, gdzie zamieszkał w domu swojego krewnego. Tam też poznał środowisko albańskich komunistów. 8 listopada 1941, jako reprezentant grupy korczańskiej, został wybrany na tymczasowego I sekretarza Albańskiej Partii Komunistycznej i jednego z siedmiu członków Komitetu Centralnego, utworzonej tego dnia z inspiracji komunistów jugosłowiańskich poprzez zjednoczenie większości albańskich konspiracyjnych grup komunistycznych.

Otworzył własny sklep z tytoniem o nazwie Flora, gdzie też spotykała się grupa komunistów. Potem jednak sklep został zamknięty przez rząd[8]. Jeden z jego współpracowników, Nako Spiru, charakteryzował go wówczas w ten sposób: ... średnia inteligencja. Średnie osiągnięcia zarówno jako student za granicą, jak i jako nauczyciel. W okresie przed utworzeniem partii wiódł nieuporządkowane życie. Jest sekciarzem wewnątrz partii. (...) Ma kompleks niższości. Ludzie nie mają pojęcia, kim jest, a ci którzy go znają, nie oceniają go wysoko.

Od 8 do 11 kwietnia 1942 roku w Tiranie trwała pierwsza narada konsultacyjna działaczy Komunistycznej Partii Albanii. 8 kwietnia wydał główny raport ze spotkania[9].

W lipcu napisał i wydał w imieniu partii komunistycznej "apel do albańskich chłopów"[10]. Jego apel miał na celu pozyskanie wsparcia chłopskiego do wojny z okupantami. Hodża zachęcał chłopów do gromadzenia zboża, odmowy płacenia podatków i opłat zwierzęcych[11].

Hodża jako partyzant w 1944 roku

Był inicjatorem powołania na konferencji we wsi Peza 16 października 1942 roku Frontu Wyzwolenia Narodowego skupiającego siły antyfaszystowskie niezależnie od ideologii lub klasy. W marcu 1943 formalnie już został wybrany I sekretarzem przez I Krajową Konferencję Partii Komunistycznej. Front i jego siły zbrojne których był komisarzem politycznym występujące od 10 lipca 1943 pod nazwą UNC-Armia Wyzwolenia Narodowego stał się najsilniejszą siłą polityczną i wojskową kraju już w połowie 1944 roku kontrolując 75% terytorium Albanii. Dowódcą armii został przedwojenny oficer Spiro Moisiu. Armia Wyzwolenia Narodowego dysponowała własnymi batalionami i brygadami, otrzymywała wsparcie od brytyjskiego wywiadu Secret Intelligence Service[12]. W maju 1944 roku na mocy uchwał odbywającego się w Përmecie kongresu Hodża został mianowany dowódcą UNC w stopniu generała-pułkownika oraz przewodniczącym Antyfaszystowskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. 23 października 1944 roku został mianowany premierem.

Rola ZSRR w wyzwoleniu kraju była znikoma, dzięki temu Albania stała się jedynym krajem którego niezależność po II wojnie światowej nie była zagrożona przez żadne z mocarstw[13].

Information icon.svg Osobny artykuł: Armia Wyzwolenia Narodowego.

Albania miała ciągłe trudności w komunikacji między grupami partyzantów walczących z najeźdźcą. W czasie wojny podejmowano powtarzające się próby współpracy. W sierpniu 1943 roku w Mukje odbyło się tajne spotkanie między Komunistyczną Partią Albanii a antykomunistyczną organizacją Balli Kombëtar (Front Narodowy). Rezultatem spotkania była zgoda obu ugrupowań na:

1.Zjednoczenie się we wspólnej walce z faszystowskim najeźdźcą;

2.Zaprzestanie walk między stronami podpisującymi umowę;

3. Utworzenie wspólnych personelów operacyjnych do koordynacji działań wojskowych;

4.Uznano że demokratyczne wybrane rady krajowe są władzę państwową;

5.Ustalono że powojennym celem jest niezależność i demokratyczna forma rządów w której to ludzie będą sami decydować o formie rządów;

6.Wyrażenie poparcia i poszanowania rezultatów Karty Atlantyckiej między Wielką Brytanią, ZSRR a USA. W odniesieniu do Kosowa i Czamerii ustalono iż mieszkańcy tych regionów sami zdecydują o swojej przynależności;

7.Zjednoczenie każdej grupy politycznej we wspólnym wysiłku wojennym, niezależnie od ich ideologii;

8.Komunistyczna Partia Albanii opowiedziała się za brakiem współpracy z każdą grupą Balii Kombëtar która będzie kolaborować z najeźdźcą;

9. Partia Komunistyczna zjednoczy się z każdą grupą która kiedyś współpracowała z faszystami jednak zakończyła te kontakty i wyraziła gotowość do walki z okupantem, jedynym warunkiem było to iż grupy te nie są odpowiedzialne za żadne zbrodnie[14].

Zachęcone przez Balli Kombëtar grupy wielkoalbańskie z Kosowa i Czamerii również podpisały umowę[15].

Koalicja albańskich sił antyfaszystowskich i jej siła zbrojna Armia Wyzwolenia Narodowego liczyła jesienią 1944 roku 70 tysięcy partyzantów zorganizowanych w 3 korpusy (8 dywizji i 26 brygad).

Konflikt z komunistami jugosłowiańskimi[edytuj | edytuj kod]

Między komunistami albańskimi a jugosłowiańskimi doszło pod koniec wojny do sporu. Jugosłowianie nie zgodzili się na projekt Wielkiej Albanii i apelowali do komunistów albańskich o wycofanie swojego poparcia dla tejże koncepcji. Według samego Hodży, Tito zgodził się "aby Kosowo było albańskie", jak się jednak okazało serbski sprzeciw wobec tego pomysłu był zbyt silny[16]. Po tym gdy albańscy komuniści zgodzili się odrzucić projekt Wielkiej Albanii, Balli Kombëtar obróciła się przeciwko komunistom, którzy z kolei oskarżyli Balli Kombëtar o kolaborację z Włochami. Balli Kombëtar znalazła się w trudnej sytuacji ze względu na brak poparcia społecznego. Po tym gdy Balli Kombëtar uznała komunistów za główne zagrożenie, rozpoczęła kolaborację z hitlerowcami tym samym organizacja śmiertelnie załamała swój wizerunek wśród tych którzy walczyli z okupantem. Dzięki podjęciu się kolaboracji przez konkurencyjną organizację, komuniści znaleźli się w centrum uwagi i ostatecznie stali się centralnym punktem walki o wyzwolenie[17].

W tym czasie odbył się w Permer Zjazd Krajowy na którym postulowano utworzenie "nowej demokratycznej Albanii dla ludu". Chociaż formalnie monarchia nie została zniesiona to królowi Zogowi zabroniono powrotu do kraju co zwiększyło kontrolę komunistów nad krajem. Pod przewodnictwem Hodży powołano Antyfaszystowski Komitet Wyzwolenia Narodowego. 22 października po spotkaniu w Berat, Komitet stał się demokratycznym rządem Albanii z Hodża jako premierem. Powołano Trybunały mające karać potencjalnych zbrodniarzy wojennych którzy zostali uznani za "wrogów ludu"[18], przewodniczącym tych instancji został Koçi Xoxe.

Po wyzwoleniu spod okupacji w dniu 29 listopada 1944 roku, kilka albańskich oddziałów partyzanckich przekroczyło granicę z okupowaną przez Niemców Jugosławią i włączyło się do walki u boku partyzantów Tity i Armii Czerwonej. Marszałek Tito w późniejszych latach, podziękował Hodży za okazaną Jugosławii pomoc.

Uprzednio demokratyczny rząd zdominowany przez partię komunistyczną przeorganizował się w sierpniu 1945 roku w Front Wyzwolenia Narodowego. Pierwsze powojenne wybory w Albanii odbyły się 2 grudnia i jak poinformował rząd 93% Albańczyków głosowało na przedstawicieli FWN[19]. 11 stycznia 1946 roku, Zog został oficjalnie obalony a Albania została przemianowana na Ludową Republikę Albanii (od 1976 roku Ludowa Socjalistyczna Republika Albanii). Jako pierwszy sekretarz, Hodża był de facto głową państwa[20].

Albańczycy wcześniej świętowali swój dzień niepodległości w dniu 28 listopada w którym to kraj ogłosił w 1912 roku swoją niezależność od Imperium Osmańskiego, w okresie Ludowej Republiki Albanii za święto narodowe przyjęto 29 listopada a więc dzień wyzwolenia spod okupacji włoskiej. Aktualnie oba dnie są świętami państwowymi.

Rządy[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy okres (1946-65)[edytuj | edytuj kod]

Jak sam mówił w trakcie wojny z miliona obywateli kraju, zginęło 28000 osób, 12.600 zostało rannych a 10.000 więźniów politycznych zostało straconych we Włoszech i Niemczech, 35.000 osób trafiło do obozów pracy przymusowej a wszystkie instalacje elektroenergetyczne, porty i kopalnie zostały zniszczone. Oprócz tego gospodarka narodowa została rozbita a rolnictwo i hodowla zostały splądrowane[21].

Hodża odwoływał się do marksizmu-leninizmu i wyrażał podziw względem radzieckiego przywódcy, Józefa Stalina. W okresie rządów 1945-50, przyjął zasady mające skonsolidować jego rządy. W sierpniu 1945 przeprowadził konfiskatę gospodarstw rolnych i połączenie ich w spółdzielnie produkcyjne (kooperatywy), co miało pozwolić Albanii osiągnięcie samowystarczalności żywnościowej. Ziemie właścicieli ziemskich i panów feudalnych (bej) do których należało 52% wszystkich gruntów rozdystrybuowano między chłopów, po wejściu ustawy procent ziemi należących do ziemian wynosił 16%[22]. Wielką wagę przykładał do elektryfikacji i industrializacji. Analfabetyzm który w 1939 roku na obszarach wiejskich wynosił 90-95% spadł w 1950 roku do 30% a w 1985 roku był już równy krajom Zachodu[23].

W 1957 roku utworzył Państwowy Uniwersytet Tirany - pierwszy tego rodzaju obiekt w Albanii. Zakazana została średniowieczna Gjakmarrja czyli praktyka tzw. morderstwa honorowego.

W okresie jego rządów nastąpił duży postęp w dziedzinie służby zdrowia. Historycznym problem Albanii była malaria[24], problem tej choroby rozwiązano wraz z rozpowszechnieniem w okresie Hodży dichlorodifenylotrichloroetanu, do 1985 roku choroba została wytępiona podczas gdy wcześniej Albania miała największą liczbę zakażonych pacjentów w całej Europie[25]. Przypadku zachorowania na kiłę nie było w Albanii przez 30 lat[26].

W celu likwidacji podziału na Ghegów i Tosków, zdecydowano o pisaniu książek w dialekcie toskijskim w którym mówiła większość mieszkańców południa Albanii a zarazem działaczy rządzącej partii.

W 1949 roku brytyjskie organizacje wywiadowcze i Stany Zjednoczone Ameryki współdziałały z królem Zogiem. Służby tych państw zatrudniły albańskich uchodźców i emigrantów z Egiptu, Włoch i Grecji gdzie po przeszkoleniu ich na Malcie, Cyprze i Niemczech Zachodnich, służby przerzuciły ich do Albanii. W 1950 i 1952 roku przeszkoleni agenci próbowali tworzyć jednostki partyzanckie zostali jednak zabici lub schwytani przez albańskie siły bezpieczeństwa. Pomocny w rozbiciu siatek szpiegowskich okazał się brytyjski a zarazem radziecki agent, Kim Philby pełniący funkcję oficera łącznikowego pomiędzy wywiadem brytyjskim a CIA. Philby przedstawił zachodni plan infiltracji Moskwie co umożliwiło likwidację ok. 300 szpiegów[27].

Relacje z Jugosławią[edytuj | edytuj kod]

Gdy w 1948 doszło do rozłamu w bloku wschodnim, opowiedział się za Związkiem Radzieckim przeciwko sąsiedniej Jugosławii, chcąc uniknąć w ten sposób spłaty długów wobec Jugosławii.

Relacje z Jugosławią pogorszyły się jeszcze w 1944 roku. 20 października tego roku odbyła się II sesja plenarna KPA, dotycząca problemów z którymi będzie się musiał zetknąć rząd po uzyskaniu niepodległości. Na plenum delegacja jugosłowiańska na czele z Velimir Stoinićem, oskarżyła partię i Hodżę o "sekciarstwo i oportunizm". Stoinić stwierdził również, że partyzanci jugosłowiańscy stali na czele partyzantki albańskiej[28].

Antyjugosłowiańscy członkowie KP Albanii zaczęli oskarżać Titę o destabilizację partii. Koci Xoxe, Sejfulla Malëshova i inni politycy którzy popierali Jugosławię byli podejrzliwie obserwowani. Tito uważał że Albania jest zbyt słaba aby być niezależna i dlatego powinna stać się częścią Jugosławii. Hodża uważał, że Tito zawarł z nim układ o przyjaźni, współpracy i wzajemnej pomocy z 1946 roku w celu przyszłej aneksji jego kraju. W tym czasie, w Albanii pojawiły się głosy jakoby traktat był mocno przechylony w kierunku interesów Jugosławii, co miało być analogiczne do traktatu króla Zoga z Albanią który doprowadził do uzależnienia kraju od Włoch[29].

Pierwszą sporną kwestią było to, że albański lek (waluta) został przeszacowany w kategoriach dinara jugosłowiańskiego a na nowo utworzonej unii celnej i planie gospodarczym Albanii zdecydowanie więcej zyskała Jugosławia[30]. Według albańskich ekonomistów, H. Banji i V. Toçi stosunki między Albanią i Jugosławii w tym okresie były oparte na wyzysku i że stanowiły próby uczynienia z gospodarki Albanii "dodatku" do gospodarki jugosłowiańskiej[31]. W rezultacie Hodża zaczął oskarżać Jugosławię o nierzetelność, stwierdził że kraj ten wymaga od Albanii produkowania surowców które są potrzebne Jugosłowianom. Hodża oskarżył Jugosławię o próbę uzależnienia Albanii i sprzedaży Albanii przetworzonych w Jugosławii towarów pochodzących z albańskich surowców po zawyżonych cenach[32].

Józef Stalin ostrzegł Hodżę, że Jugosłowianie mogą próbować aneksji Albanii. Stwierdził on że Jugosławia pod pretekstem obrony kraju przed atakiem ze strony Grecji chciała wprowadzić jednostki swojej armii do Albanii i oświadczył, że próby te były tajne i zmierzały do obalenia ustroju albańskiego[33]. W czerwcu 1947 roku Komitet Centralny Jugosławii zaczął publicznie potępiać Hodżę, oskarżając go o indywidualizm i linię antymarksistowską. Gdy Albania zawarła umowę z ZSRR o zakupie dostaw maszyn rolniczych, rząd Jugosławii stwierdził że Albania nie może zawierać umów z innymi krajami, bez jugosłowiańskiego zatwierdzenia[34].

Koci Xoxe próbował zatrzymać Hodżę przed poprawą stosunków z Bułgarią, argumentując to tym, iż Albania miała być bardziej stabilna poprzez handel z jednym partnerem (Jugosławią). Koncepcję Xoxy, skrytykował Nako Spiru, antyjugosłowiański działaczy partii. W listopadzie Spiru w obawie przed utratę przez Albanię niezależności popełnił samobójstwo[35].

Na VIII Plenum KC Partii trwającym od 26 lutego do 8 marca 1948 roku, Xoxe był zamieszany w spisek mający na celu odizolowanie Hodży i konsolidację władzy we własnych rękach. Oskarżył on Hodżę o odpowiedzialność odnośnie nagłego pogorszenia relacji z Jugosławią i stwierdził, że radziecka misja wojskowa powinna być wydalona z kraju na rzecz jugosłowiańskiego odpowiednika. Gdy Jugosławia publicznie zerwała z ZSRR, baza wsparcia Hodży została wzmocniona. 1 lipca 1948 roku, Tirana wezwała wszystkich jugosłowiańskich doradców technicznych do opuszczenia kraju i jednostronnie uznała wszystkie traktaty i porozumienia z tym kraju za nieaktualne. Xoxe został wykluczony z partii a dnia 13 czerwca 1949 roku został stracony przez pluton egzekucyjny[36].

Relacje ze Związkiem Radzieckim[edytuj | edytuj kod]

Po rozłamie z Jugosławią, sprzymierzył się z ZSRR dla którego to wyrażał wielki podziw. Od 1948 do 1960 roku uzyskał na rozbudowę techniczną i infrastruktury 200 milionów dolarów pomocy radzieckiej. Albania w dniu 22 lutego 1949 r. została przyjęta do Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej. Albania wywierała nacisk na Jugosławię oraz pełniła rolę proradzieckiej siły na Morzu Adriatyckim. Na wyspie Sazan w pobliżu Vlory zbudowana została baza okrętów podwodnych, mająca stwarzać zagrożenie dla VI Floty Stanów Zjednoczonych. Relacje między Albanią a Związkiem Radzieckim pozostawały bliskie aż do śmierci Stalina 5 marca 1953 roku. Z okazji jego śmierci ogłoszono w kraju żałobę narodową[37].

W okresie Nikity Chruszczowa i jego referatu o destalinizacji, pomoc do Albanii została ograniczona a rząd radziecki zachęcał Hodżę do przyjęcia bardziej rewizjonistycznego kursu. W ramach tej polityki Albania miałaby zwiększyć produkcję rolną i eksport takich produktów do krajów Układu Warszawskiego, rząd Albanii natomiast wolał rozwijać przemysł a polityka którą chciała narzucić mu ZSRR mogłaby zmniejszyć albański potencjał przemysłowy[38].

Od 16 maja do 17 czerwca, Jugosławię odwiedził Nikołaj Bułganin i Anastas Mikojan, którzy cofnęli wydalenie Jugosławii z bloku wschodniego. Chruszczow zaczął też odnosić się pozytywnie do teorii policentryzmu autorstwa włoskiego komunisty Palmiro Togliattiego. Chruszczow nie konsultował tych spraw z Hodżą przez co ten czuł się obrażony. Ponadto Jugosławia zaczęła się domagać od albańskiego rządu odbudowy wizerunku Koci Xoxe i jego rehabilitacji, co zostało przez Hodżę stanowczo odrzucone. Gdy w 1956 roku na XX Zjeździe KP Związku Radzieckiego Chruszczow potępił kult jednostki, który został zbudowany wokół Józefa Stalina, a także oskarżył zmarłego dyktatora o wiele poważnych błędów, Hodża czuł wobec niego coraz większą niechęć. Hodża z gniewem przyjął teorię pokojowego współistnienia. Instytut Studiów Marksistowsko-Leninowskich prowadzony przez Nexhmiję Hodżę, cytował za Włodzimierzem Leninem iż: "podstawową zasadą polityki zagranicznej państwa socjalistycznego i partii komunistycznej jest internacjonalizm proletariacki, a nie pokojowe współistnienie"[39]. Hodża zajął ostre stanowisko wobec poglądów które uważał za rewizjonizm.

Na skutek destalinizacji w bloku wschodnim, jedność Albańskiej Partii Pracy zaczęła spadać, w w kwietniu 1956 roku zorganizował w Tiranie specjalne spotkanie z 450 delegatami partii. Delegaci skrytykowali panujące w partii warunki i brak demokracji socjalistycznej. Delegaci wezwali do dyskusji na temat kultu jednostki i XX Kongresu KPZR[40].

Przejście w stronę Chin i maoizmu[edytuj | edytuj kod]

Hodża wezwał do uchwały która podtrzymała by dotychczasowe kierownictwo partii. Rezolucję przyjęto a wszystkich delegatów, którzy opowiedzieli się za destalinizacją i dalszym członkostwem w bloku wschodnim wydalono z partii i uwięziono. Hodża zadeklarował że rozłam w partii był kolejną próbą obalenia systemu albańskiego zorganizowany przez Jugosławię. Incydent doprowadził do dalszej konsolidacji władzy Hodży co tym samym wykluczyło realizację programu reform forsowanych przez Chruszczowa. W tym samym roku, Hodża odwiedził Chiny gdzie spotkał się z Mao Zedongiem. Stosunki z Chinami znacznie się polepszyły o czym świadczy chińska pomoc dla Albanii która w 1955 roku (przed wizytą) wynosiła 4,2% a w 1957 wzrosła do 21,6%[41].

Także ZSRR w celu utrzymania Albanii w bloku wschodnim, zwiększyło pomoc dla tego kraju. Nie zatrzymało to jednak kierunku Albanii ku Chinom. Stosunki z ZSRR pozostały na tym samym poziomie do 1960 r., kiedy Chruszczow spotkał się z Sofoklesem Venizelosem - greckim politykiem lewicy. W trakcie spotkania Chruszczow sympatyzował z koncepcją nadania greckiemu Północnemu Epirowi statusu autonomii i liczył na użycie wpływów Grecji do utrzymania Albanii w bloku demokracji ludowych[42].

W trakcie jednego ze spotkań działaczy komunistycznych, po przemówieniu hiszpańskiej komunistki Dolores Ibarruri, Chruszczow wstał z krzesła i stwierdził że Hodża był jak pies, który gryzie karmiącą rękę i że zachował się bardziej "bezwstydnie" niż Mao Zedong[43].

Rozłam z ZSRR[edytuj | edytuj kod]

Stosunki z ZSRR gwałtownie się pogorszyły. ZSRR zmniejszyły przesyłki pomocy do Albanii, w tym dostawy ziarna. W lipcu 1960 roku odkryto spisek mający zmierzać do obalenia rządu Hodży. Zamach miał być przygotowany przez Związek Radziecki i albańskiego kontradmirała Teme Sejko. Z partii wydalono też dwóch proradzieckich polityków - Liri Belishova i Koço Tashke[44].

W sierpniu, KC PPA wysłał poprzez sowieckiego ambasadora w Tiranie, list protestacyjny do KPC KP ZSRR. IV Zjazd Partii w dniach od 13 do 20 lutego 1961 był ostatnim zjazdem PPA w którym uczestniczyli goście z ZSRR innych krajów Europy Środkowo-Wschodniej. Podczas kongresu, potępiono ZSRR i pochwalono Chiny. Mehmet Shehu stwierdził że Albania w przeciwieństwie do ZSRR jest prawdziwie marksistowska.

ZSRR zagroził Albanii "poważnymi konsekwencjami". Kilka dni później, Chruszczow i prezydent Czechosłowacji Antonín Novotný (Czechosłowacja była największym źródłem pomocy do Albanii za wyłączeniem ZSRR), zagroził odcięciem pomocy gospodarczej. W marcu, Albania nie została zaproszona do udziału w spotkaniu narodów Układu Warszawskiego (Albania była jednym z jego założycieli w 1955 roku) a w kwietniu wszyscy doradcy radzieccy zostali wycofani z kraju. W maju wycofano oddziały radzieckie przebywające w bazach albańskich.

7 listopada 1961 r., Hodża wygłosił przemówienie w którym nazwał Chruszczowa rewizjonistą i antymarksistą. Jako ostatniego przywódcę KPZR przedstawił Józefa Stalina i zaczął coraz częściej podkreślać niezaangażowanie Albanii[45]. Do dnia 11 listopada ZSRR i każdy inny kraj Układu Warszawskiego, zerwał stosunki z Albanią. Albania została nieoficjalnie wyłączona (poprzez niezapraszanie jej na spotkania) zarówno z RWPG i Układu Warszawskiego.

Późniejsze rządy[edytuj | edytuj kod]

Jako przywódca Hodża pełnił coraz bardziej teoretyczną rolę. Napisał prace teoretyczne w których krytykował bieżące wydarzenia a także przedstawiał własne teorie. Popularna stało się zwłaszcza jego potępienie maoizmu po 1978 roku (Imperializm i Rewolucja)[46].

Równouprawnienie kobiet[edytuj | edytuj kod]

Głównym osiągnięciem jego rządów był postęp w prawach kobiet. Albania historycznie była jednym z najbardziej, jeśli nie najbardziej patriarchalnym krajem Europy.

Według pochodzącego ze średniowiecza Kanun Leki Dukagjiniego który regulował status kobiet, kobieta była workiem który miał przetrwać tak długo jak żyje w domu męża[47]. Kobiety nie mogły dawniej dziedziczyć od swoich rodziców niczego. Zamordowana kobieta w ciąży była rozcinana w celu sprawdzenia czy płód jest chłopcem czy dziewczynką - jest był to chłopiec to morderca musiał zapłacić trzy torebki [dawna waluta] za krew kobiety i 6 torebek za krew chłopca. Jeśli płód był dziewczynką to morderca zapłacić musiał po trzy torebki za matkę i córkę[48]. Rozwody kobiet były zakazane, a rodzice żony byli zobowiązani do jej zwrotu w przypadku ucieczki do ich domu. Pozostawienie córki w domu sprowadzało na rodzinę wstyd, który trwał przez całe pokolenia i wywoływał krwawe porachunki między rodzinami.

Już w trakcie wojny albańscy komuniści zachęcali kobiety do udziału w partyzantce[49]. Po wojnie rząd zachęcał kobiety do podejmowania pracy jako funkcjonariuszki, jednakże zawodowy wymagające wyższego wykształcenia dalej były poza zasięgiem większości kobiet które przed wojną miały mocno utrudnioną naukę. W 1938 roku, 4% kobiet pracowało w różnych sektorach gospodarki, w 1970 ta liczba wzrosła do 38% a w 1982 do 46%[50].

W czasie Rewolucji Kulturalnej i Ideologicznej (omówienie poniżej), kobiety były zachęcane do podejmowania wszelkich zawodów, w tym stanowisk rządowych. 40,7% kobiet objęło miejsca w Radach Ludowych a 30,4% w Zgromadzeniu Ludowym. Dwie kobiety wstąpiły do Komitetu Centralnego w 1985 roku[51]. W 1978 r., 15,1 razy więcej kobiet w wieku ośmiu lat uczęszczało do szkoły (od 1938 roku) i 175,7 razy więcej kobiet uczęszczało do szkół średnich. W roku 1978, 101,9 razy więcej kobiet studiowało w szkołach wyższych niż miało to miejsce w 1957 r.[52].

Polityka podatkowa, zdrowotna, wojskowość i elektryfikacja[edytuj | edytuj kod]

W 1969 roku całkowicie zniesiono opodatkowanie bezpośrednie[53]. W tym okresie zwiększyła się jakość edukacji i opieki zwrotnej. W 1960 roku rozpoczęto kampanię elektryfikacji w wyniku której cały naród do 1985 roku posiadał już elektryczność - jednak już 25 października 1970 roku Albania stała się pierwszym krajem z pełną elektryfikacją na całym świecie[54]. W czasie Rewolucji Kulturalnej i Ideologicznej w latach 1967-68 tradycyjne elementy wojskowości zmieniono na taktykę armii komunistycznej i zastosowano się do maoistowskiej strategii znanej jako wojna ludowa. W jej ramach zniesiono rangi wojskowe które zostały w pełni przywrócone po 1991 roku[55].

Według danych przedstawianych przez rząd w 1960 Albania miała jednego lekarza na każde 3360 mieszkańców, w 1978 był to już jeden lekarz na każde 687 mieszkańców (należy też brać pod uwagę szybki wzrost populacji). Służba zdrowia była bezpłatna i powszechna, po raz pierwszy trafiła do najodleglejszych wiosek. Przyrost naturalny ludności był 3,5 razy wyższy niż średnia roczna krajów europejskich. śmiertelność była o 37% niższa od średniego poziomu umieralności w pozostałych krajach Europy. Średnia długość życia wzrosła od około 38 lat do 69 w latach 70 - średnio o każdy rok rządów Hodży długość rosła o 11 miesięcy[56].

Przerażony perspektywą inwazji sił radzieckich, rozkazał w latach 60. wybudować tysiące bunkrów na terenie całej Albanii (powstało ich ok. 600 tys.-750 tys.[57] - jeden na 4 Albańczyków).

Rząd stale utrzymywał wysoki przyrost naturalny. Na przykład kobieta, która urodziła ponadprzeciętną ilość dzieci otrzymywała rządową nagrodę Bohaterki Matki (po albańsku: Nënë Heroinë) oraz nagrodę pieniężną[58]. Zasadniczo ograniczono aborcję z wyjątkiem przypadków gdy poród stanowił zagrożenie dla życia matki. Aborcja była decyzją należącą do powiatowych komisji lekarskich[59].

Styl rządów[edytuj | edytuj kod]

W polityce wewnętrznej odwoływał się często do swoistego kultu jednostki utrzymanego w stylu stalinowskim. Niekiedy kult osiągnął intensywność zbliżoną do kultu Kim Ir Sena (którego sam Hodża potępił[60]). Przywódca Albanii był przedstawiany jako geniusz komentujący praktycznie wszystkie aspekty życia, od kultury do ekonomii po sprawy wojskowości. Każda książka posiadała co najmniej jeden lub kilka cytatów zaczerpniętych z badań prowadzonych przez Hodżę[61].

Relacje z Chinami[edytuj | edytuj kod]

W trakcie realizacji trzeciego albańskiego planu pięcioletniego, Chiny obiecały Albanii pożyczki w wysokości 125 milionów dolarów na budowę dwudziestu pięciu fabryk chemicznych, hut i instalacji elektrycznych. Albania przeżywała wówczas trudny okres przejściowy - chińscy technicy byli mniej doświadczeni niż ci radzieccy a ponadto odległość między Albanią i ChRL oraz złe stosunki Albanii z sąsiadami bardzo skomplikowały współpracę obu państw. W porównaniu do Jugosławii i ZSRR, Chiny miały najmniejszy wpływ ekonomiczny w Albanii. W poprzednich piętnastu latach (1946-61) udział handlu zagranicznego w ramach gospodarki albańskiej wynosił co najmniej 50%[62].

Na mocy Konstytucji z 1976 roku pomoc zagraniczna i takowe inwestycje zostały zakazane. Albania mimo braków w nowoczesnych technologiach miała stać się krajem samowystarczalnym. Ideologicznie, Hodża początkowo popierał poglądy Mao. Mao potępiał bowiem rzekomy rewizjonizm Chruszczowa i odnosił się krytycznie do Jugosławii. Pomoc przyznana z Chin była nieoprocentowana i nie musiała być spłacona, dopóki Albania nie mogła sobie na to pozwolić[63].

Chiny nigdy nie interweniowały w produkcję gospodarczą Albanii, technicy chińscy pracowali wedle tych samych płac co pracownicy albańscy, było to więc przeciwieństwo techników sowieckich którzy niekiedy przyjmowali ponad trzykrotnie wynagrodzenie samego Hodży[64]. Albańskie gazety były przedrukowywane w gazetach chińskich i czytane w tamtejszym radiu. Albania poparła ChRL w jego staraniach o miejsce w ONZ co udało się w 1971 roku gdy ChRL zastąpiło Republikę Chińską na Tajwanie[65].

W tym okresie, Albania stała się drugim co do wielkości producentem chromu na świecie.

Pod względem strategicznym Adriatyk był atrakcyjny dla Chin, Chińczycy wierzyli że pozwoli on im na zdobycie z pomocą Albanii nowych sojuszników w Europie Wschodniej, co ostatecznie się nie udało. W styczniu 1964 roku Albanię odwiedził Zhou Enlai. 9 stycznia podpisano w Tiranie wspólne oświadczenie chińsko-albańskie[66]. W trakcie oświadczono że stosunki między krajami socjalistycznymi muszą opierać się na zasadach pełnej równości, poszanowania suwerenności terytorialnej i niepodległościowej oraz nie integracji w sprawy wewnętrzne państw. Pomoc powinna być oparta na zasadach proletariackiego internacjonalizmu. Postulowano sprzeciwienie się szowinizmowi i narodowemu egoizmowi w stosunkach między krajami socjalistycznymi[67].

Zarówno Albania jak i Chiny broniły "czystości" marksizmu-leninizmu, atakując zarówno "amerykański imperializm" jak i "radziecki i jugosłowiański rewizjonizm". W "teorii podwójnego przeciwnika", Jugosławia postrzegana była jako oddział amerykańskiego imperializmu i sabotażyści wobec światowej rewolucji[68]. Poglądy te przyczyniły się do pogorszenia wzajemnych relacji gdy Chiny zaczęły odchodzić od tejże polityki[69]. W przeciwieństwie do sojuszu z ZSRR lub Jugosławią, sojuszowi z Chinami, brakowało organizacyjnej platformy regulacji i koordynacji polityki.

3 listopada 1966 roku Mao wygłosił przemówienie w którym nazwał Albanię jedynym państwem marksistowsko-leninowskim w Europie. Ostrzegł że atak na Albanię ze strony "imperialistów amerykańskich" lub "rewizjonistów radzieckich" spotka z kontrakcją ze strony Chin[70]. Także i Hodża wygłosił przemówienie zachowane w podobnym tonie[71].

Zwrot po rewolucji kulturalnej[edytuj | edytuj kod]

Albańskie bunkry

Po rewolucji kulturalnej, Chiny wkroczyły w czteroletni okres względnej izolacji dyplomatycznej. W tym momencie stosunki chińsko-albańskie osiągnęły moment zenitu. W dniu 20 sierpnia 1968 r., Albania potępiła interwencję Układu Warszawskiego w Czechosłowacji i doktrynę Breżniewa. 5 września Albania oficjalnie wycofała się z Układu Warszawskiego.

Stosunki z ChRL zaczęły się pogarszać po 15 lipca 1971 roku gdy Chiny odwiedził prezydent Stanów Zjednoczonych Richard Nixon. Nixon w Chinach spotkał się z Zhou Enlaiem. Hodża poczuł się zdradzony a rząd był w stanie szoku. 6 sierpnia wysłał pismo KC Albańskiej Partii Pracy do KC Komunistycznej Partii Chin w którym nazwał Nixona "szalonym antykomunistą"[72]. W odpowiedzi dowiedział się że Chiny ograniczą pomoc na rzecz gospodarki Albanii[73].

W odpowiedzi na to Albania zwiększyła wymianę handlową z krajami RWPG (z wyjątkiem ZSRR) i Jugosławią. Prowadzono też handel z Trzecim Światem - w 1973 roku wart on był 0,5 miliona dolarów a rok później już 8.300.000 dolarów. Wskaźnik handlu wzrósł z 0,1% do 1,6%[74]. Po śmierci Mao w dniu 9 września 1976 roku, Hodża (który sam uczestniczył w pogrzebie Mao w Pekinie) wierzył w poprawę stosunków z Chinami, jednak w sierpniu 1977 nowy przywódca Chin, Hua Guofeng stwierdził że teoria Trzech Światów Mao stanie się oficjalną, chińską polityką zagraniczną. Hodża widział w tej koncepcji zbliżenie się Chin do USA i obawiał się że Chiny staną się kolejnym supermocarstwem i staną na czele państw niezaangażowanych i trzeciego świata[75]. W dniach od 30 sierpnia do 7 września 1977 odwiedził Pekin i został przyjęty przez chińskich przywódców. W tym samym momencie, Albańska Partia Pracy oświadczyła, że Chiny to państwo rewizjonistyczne zbliżone do Związku Radzieckiego i Jugosławii, a Albania jest jedynym państwem marksistowsko-leninowskim na świecie.

13 lipca 1978 roku, Chiny ogłosiły odcięcie wszelkiej pomocy do Albanii. Po raz pierwszy w nowożytnej historii, Albania nie miała żadnego sprzymierzeńca. W trakcie wojny wietnamsko-kambodżańskiej w 1978 Hodża poparł stanowisko Wietnamu i oskarżył Chiny o imperialistyczny sojusz z USA w obronie reżymu Pol Pota w Kambodży[76].

Prawa człowieka[edytuj | edytuj kod]

Niektóre klauzule konstytucji 1976 r. skutecznie ograniczały swobody polityczne które interpretowane były jako sprzeczne z ustalonym porządkiem[77]. Media były kontrolowane przez rząd. Służby specjalne Sigurimi, stosowały represyjne metody NKWD, MGB, KGB i wschodnioniemieckiej Stasi. Po 1968 roku zabraniano obywatelom wyjeżdżać za granicę a wyjazdy mogły być wedle prawa potraktowane jako zdrada[78].

Kultura zachodnia traktowana była z głęboką podejrzliwością a pochodzące z zachodu nieautoryzowane materiały były rekwirowane[79]. Według wzorców hodżystowskich sztuka miała być zgodna z socrealizmem[80].

Według organizacji praw człowieka dochodziło do różnych form tortur psychicznych i fizycznych[81]. W kraju znajdowało się czternaście więzień czy obozów pracy gdzie obok siebie siedzieli pospolici przestępcy i więźniowie polityczni[82].

Religia[edytuj | edytuj kod]

Albania była najbardziej muzułmańskim krajem Europy co było w dużej mierze związane z tureckimi wpływami w regionie. W ówczesnym regionie religia była wyznacznikiem narodowości - muzułmanie postrzegani byli jako Turcy a prawosławni jako Grecy. Hodża widział w tym poważny problem - uważał on że taki podział napędza greckich separatystów w Północnym Epirze i dzieli naród albański. W okresie jego rządów prowadzono oficjalną politykę ateizmu państwowego.

Już reforma rolna z 1945 roku przyczyniła się do skonfiskowania dużej części mienia kościelnego w tym kraju. To właśnie Kościół katolicki objęły pierwsze działania antyreligijne rządu Hodży, Watykan postrzegany był bowiem przez niego jako ośrodek faszyzmu i antykomunizmu[83].

Partia prowadziła w szkołach edukację utrzymaną w ateistycznym stylu. Taktyka ta była skuteczna głównie ze względu na wysoki wskaźnik urodzeń okresu powojennego. Dużą kampanię antyreligijną rozpoczęto 6 lutego 1967 roku, akcja nosiła nazwę "Rewolucji Ideologicznej i Kulturalnej" i była inspirowana chińską rewolucją kulturalną. Sam Hodża wystrzegał się przy tym stosowania przemocy[84] (choć wcześniej stosowano przemoc wobec duchownych[85]).

Kultywowanie nacjonalizmu[edytuj | edytuj kod]

Patriotyczna mozaika z okresu hodżystowskiego

W trakcie kampanii antyreligijnej stwierdził iż "jedyną religią Albanii jest albanizm"[86] - cytat ten pochodził od XIX-wiecznego pisarza albańskiego, Pashko Vasy.

Według znanego albańskiego archeologa Muzafer Korkuti, częścią nacjonalistycznej polityki rządu były usilne badania dotyczące języków bałkańskich[87]. W badaniach koncentrowano się na kwestii ciągłości między Albańczykami a Ilirami (przy czym starano się pomijać koncepcję zakładającą pochodzenie od Pelazgów[88]). Popularyzowano imiona mającą rzekomo pochodzić z czasów iliryjskich[89]. Stanowisko odwołujące się do Ilirów zostało przyjęte w program edukacji[90] - stanowiło to zwrot w nacjonalizmie - wcześni pisarze nacjonalistyczni byli zdania że przodkami Albańczyków byli Pelazgowie[91].

Teoria iliryjska szybko stała się jednym z filarów albańskiego nacjonalizmu, teza ta stała się popularna ze względu na m.in. to że mogła ona dostarczyć dowody na ciągłość albańskiej obecności w Kosowie i południowej Albanii - a więc miejscach konfliktu etnicznego między Serbami, Grekami a Albańczykami[92].

W okresie jego rządów starano się również wykazać że Albańczycy pod względem antropologicznym i fizycznymi byli inni od pozostałych populacji indoeuropejskich. Teoria ta została jednak współcześnie obalona[93][94]. Twierdzono również że Iliryjczycy byli najstarszym ludem Bałkanów[95] i starano się znacznie wydłużyć czas posługiwania się językiem iliryjskim[96][97].

Ostatnie lata życia i śmierć[edytuj | edytuj kod]

Nowa konstytucja[edytuj | edytuj kod]

Na Siódmym Kongresie Albańskiej Partii Pracy w dniach 1-7 listopada 1976 roku zadecydowano o opracowaniu nowej konstytucji. Według samego Hodży, stara konstytucja budowała podstawy socjalizmu, nowa natomiast miała stanowić kompletną budowę społeczeństwa socjalistycznego[98].

Nowa konstytucja podkreślała niezależność Albanii w większym stopniu niż żadna z poprzednich. Obywatele zachęcani byli do szkoleń w zakresie korzystania z broni, a działalność ta była również przedmiotem nauczania w szkole. Miało to posłużyć możliwości spontanicznego tworzenia oddziałów partyzanckich[99].

Pożyczki i inwestycje zagraniczne były zakazane na mocy artykułu 26 Konstytucji[100]. Sam Hodża uważał że nawiązanie kredytów od państw burżuazyjnych czy rewizjonistycznych włączy Albanię do światowego systemu gospodarki kapitalistycznej a każde takie powiązanie otwiera drzwi do działań kapitalizmu i degenerację ustroju socjalistycznego. Takie zmiany były według niego przywróceniem kapitalizmu do czego dojść miało w innych krajach socjalistycznych[101].

Albania miała minimalny dług zagraniczny. W 1983 roku Albania importowała towary o wartości 280.000.000 dolarów i eksportowała towary o wartości 290.000.000 dolarów co tworzyło nadwyżkę handlową dziesięciu milionów dolarów[102]. Izolacja z drugiej strony zaowocowała niższym niż europejskie standardami życia oraz zaległościami technicznymi kraju[103].

W 1981 r. przeprowadził czystkę w rządzie i wydalił z partii kilku działaczy. Drugi najpotężniejszy polityk Albanii, Mehmet Shehu popełnił samobójstwo w grudniu 1981 roku. Już po tym uznany został za zdrajcę i oskarżony o działanie w służbie wielu agencji wywiadowczych. Uważa się że mógł zostać zabity lub zastrzelił się w wyniku walki o władzę nad polityką zagraniczną kraju[104].

Hodża napisał w tym czasie szereg książek - 65 dzieł zostało zebranych w sześciu tomach zbiorczych[105].

Choroba i śmierć[edytuj | edytuj kod]

W 1992 roku zwłoki Envera Hodży zostały ekshumowane i nieformalnie pochowane po raz drugi na cmentarzu Shatrri, na przedmieściach stolicy. Na ilustracji jego obecne miejsce spoczynku na cmentarzu Shatrri w Tiranie

Ataku serca doznał w 1973 roku, po którym już nigdy nie odzyskał pełni zdrowia. Od końca lat 70. oddał większość funkcji państwowych w ręce Ramiza Ali. Na ostatnim etapie życia jeździł na wózku inwalidzkim. Od 1948 roku cierpiał też na cukrzycę a od 1983 na niedokrwienie mózgu. Zmarł na skutek migotania komór wczesnym rankiem 11 kwietnia 1985[106].

Jego następca, Ramiza Ali nie był jednak w stanie stawić czoła przemianom w Europie. Proces demokratyzacji rozpoczął się w 1991 roku. Symbolem przemian było obalenie przez tłum pomnika Hodży w Tiranie 20 lutego tego roku, a miesiąc później odbyły się pierwsze wolne wybory, które wygrała partia komunistyczna. Władzę utraciła w 1992 po zwycięstwie wyborczym opozycji.

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Nazwisko Hodża jest albańskim wariantem tytułu Hodja - został on nadany przodkom Envera ze względu na ich wysiłki w nauczanie Albańczyków nt. islamu[107].

Rodzicami Envera byli Halili i Gjylihan (Gjylo). Miał trójkę sióstr - Fahrije, Haxhire i Sanije. Wujek Envera, Hysen Hodża ([hyˈsɛn ˈhɔdʒa]), był jednym z uczestników i dowódców kampanii o niepodległość Albanii (kraj uzyskał niepodległość gdy Enver miał cztery lata). Dziadek Envera, Beqir uczestniczył w Lidze Prizreńskiej[108].

Syn Envera, Sokol Hodża, był prezesem Albańskiej Poczty i Usług Telekomunikacyjnej. Sokol ożenił się z Lilianą która przyjęła jego nazwisko[109]. W późniejszym okresie, prawicowy prezydent Albanii Sali Berisha postrzegany był jako bliski przyjaciel Sokola (a także innych krewnych byłych komunistycznych dygnitarzy)[110].

Córka Hodży, Pranvera, jest architektem. Wraz z mężem, Klementem Kolaneci, projektowała muzeum ojca w Tiranie. Muzeum otwarte zostało w 1988 roku (trzy lata po śmierci Hodży). Budynek mieści obecnie Międzynarodowe Centrum Kultury[111].

Zamach[edytuj | edytuj kod]

W 1982 roku rozbita została Banda Mustafaj, grupa albańskich emigrantów na czele z Xhevdetem Mustafą. Grupa próbowała dokonać zamachu na życie Hodży. Plan się nie powiódł, a dwóch członków grupy zostało zabitych, trzeci został natomiast aresztowany. Grupa stworzyła jedyny realny plan zabicia albańskiego przywódcy[112][113].

Spór o Hodżę[edytuj | edytuj kod]

W 2004 r. wdowa po E. Hodży - Nexhmije starała się o przyznanie pośmiertnie jej mężowi statusu weterana wojennego. Listy kierowane przez nią do władz w tej kwestii pozostały bez odpowiedzi. W liście do ówczesnego prezydenta Albanii, Alfreda Moisiu, wdowa po Hodży przypomniała, że jego ojciec spał pod tym samym kocem, co E. Hodża, kiedy walczył w ruchu oporu.

Teksty E. Hodży w języku polskim[edytuj | edytuj kod]

  • Albańska Partia Pracy w walce o zbudowanie podstaw socjalizmu, O trwały pokój 1952/15, s.3.
  • Fiasko planu kolonizatorów Tito w Albanii, O trwały pokój 1949/15, s.2.
  • Nowe życie kobiet Albanii, /fragment przemówienia/, Nasza Praca 1956/2, s.16‑17, il.,
  • Referat sprawozdawczy o działalności KC Albańskiej Partii Pracy wygłoszony na IV Zjeździe APP przez Envera Hodżę w dniu 13 lutego 1961, KiW, Warszawa 1961

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 40 Years of Socialist Albania, Dhimiter Picani
  2. Biography of Baba Rexheb: "[Enver Hoxha was] from the Gjirokastër area and [he] came from [a family] that [was] attached to the Bektashi tradition. In fact, fourteen years before Enver set off for France to study, his father brought him to seek the blessing of Baba Selim. The baba was not one to refuse the request of a petitioner and he made a benediction over the boy."
  3. A Coming of Age: Albania under Enver Hoxha, James S. O'Donnell, New York 1999, s. 193.
  4. Hamm, Harry. Albania – China's Beachhead in Europe. New York: Frederick A. Praeger, Inc., 1963., s. 84, 93.
  5. O'Donnell, s. 196. He is described as "by far the best-read head of state in Eastern Europe."
  6. See note 1 on page 32 of the Selected Works of Enver Hoxha: Volume I (Tirana: 8 Nëntori Publishing House) s. 32.
  7. Selected Works of Enver Hoxha: Volume I, s.34 i s. 35
  8. The Albanians: An Ethnographic History from Prehistoric Times to the Present Vol. II, Edwin E. Jacques, North Carolina 1995, s. 416.
  9. Enver Hoxha, "Report Delivered to the 1st Consultative Meeting of the Activists of the Communist Party of Albania" contained in the Selected Works of Enver Hoxha: Volume I, s. 3–30.
  10. Enver Hoxha, "Call to the Albanian Peasantry" contained in the Sellected Works of Enver Hoxha: Volume I, s. 31–38.
  11. Enver Hoxha, "Call to the Albanian Peasantry" contained in the Selected Works of Enver Hoxha: Volume I, s. 36.
  12. Bernd J Fischer. “Resistance in Albania during the Second World War: Partisans, Nationalists and the S.O.E.”, East European Quarterly 25 (1991)
  13. Of Enver Hoxha And Major Ivanov, New York Times, 28 kwietnia 1985
  14. Enver Hoxha, "Letter from the Central Committee of the Communist Party of Albania to the Vlora Regional Committee of the Communist Party of Albania" dated 17 August 1943 contained in the Selected Works of Enver Hoxha: Volume I, s. 167–168.
  15. O'Donnell, s. 9.
  16. Nora Beloff, Tito's Flawed Legacy (Boulder: Westview Press, 1985), 192.
  17. O'Donnell, s. 10–11. Jacques, pp. 421–423.
  18. O'Donnell, s. 12.
  19. Jacques. s. 433. Miranda Vickers. The Albanians: A Modern History. New York: I.B. Tauris, 2000. s. 164.
  20. Taylor & Francis Group (2004-09). Europa World Year. Taylor & Francis. s. 441. ISBN 978-1-85743-254-1.
  21. Enver Hoxha, Selected Works, 1941–1948, vol. I (Tirana: 8 Nëntori Publishing House, 1974, 599–600.
  22. Ramadan Marmullaku, Albania and the Albanians, trans. Margot and Bosko Milosavljević (Hamden, Connecticut: Archon Books, 1975, 93–94.
  23. Library of Congress Country Studies
  24. Gjonça, Arjan. Communism, Health, and Lifestyle: The Paradox of Mortality Transition in Albania, 1950–1990. Connecticut: Greenwood Press, 2001., p. 15. "20.1% of the population was infected."
  25. Cikuli, Health Care in the People's Republic of Albania, s. 33.
  26. Cikuli, Health Care in the People's Republic of Albania, s. 33.
  27. Jacques, s. 473.
  28. O'Donnell, s. 19.
  29. O'Donnell, s. 19.
  30. See Nicholas C. Pano, The People's Republic of Albania (Baltimore: The Johns Hopkins Press, 1968), 101.
  31. H. Banja and V. Toçi, Socialist Albania on the Road to Industrialization (Tirana: 8 Nëntori Publishing House, 1979), 66. "...Albania didn't need to create its national industry, but should limit her production to agricultural and mineral raw materials, which were to be sent for industrial processing to Yugoslavia. In other words, they wanted the Albanian economy to be a mere appendage of the Yugoslav economy."
  32. Ranko Petković, "Yugoslavia and Albania," in Yugoslav-Albanian Relations, trans. Zvonko Petnicki and Darinka Petković (Belgrade: Review of International Affairs, 1984, 274–275.
  33. Enver Hoxha, With Stalin (Tirana: 8 Nëntori Publishing House, 1979, 92.
  34. O'Donnell, s. 22.
  35. O'Donnell, s. 22.
  36. Jacques, s. 467.
  37. The Economist 179 (16 lipca 1956): 110.
  38. On the "socialist division of labor" see: The International Socialist Division of Labor (7 June 1962), German History in Documents and Images.
  39. The Institute of Marxist-Leninist Studies at the Central Committee of the Party of Labour of Albania. History of the Party of Labor of Albania, 2nd ed. Tiranë: 8 Nëntori Publishing House, 1982. s. 296.
  40. William Griffith, author of Albania and the Sino-Soviet Rift, s. 22
  41. Elez Biberaj, Albania and China (Boulder: Westview Press, 1986), s. 27.
  42. O'Donnell, s. 46.
  43. Khrushchev Remembers, trans. Strobe Talbott (Boston: Little Brown and Co., 1970), 475–476
  44. Albania Challenges Khrushchev Revisionism (New York: Gamma Publishing, 1976), 109–110n. Enver Hoxha stated: "This ridiculous action of Koço Tashko made it quite evident that the text of his contribution had been dictated by an official of the Soviet Embassy and during the translation he had become confused, failing to distinguish between the text and the punctuation marks."
  45. The Institute of Marxist-Leninist Studies at the Central Committee of the Party of Labour of Albania. s. 359. "...the Albanian people and their Party of Labour will even live on grass if need be, but they will never sell themselves 'for 30 pieces of silver', ... They would rather die honourably on their feet than live in shame on their knees."
  46. Imperialism and the Revolution (1978), Hoxha's work condemning Maoism
  47. Kanuni i Lekë Dukagjinit [The Code of Lekë Dukagjini] (Prishtinë, Kosove: Rilindja, 1972): bk. 3, chap. 5, no. 29, 38.
  48. Kanuni i Lekë Dukagjinit [The Code of Lekë Dukagjini], bk. 10, chap. 22, no. 130, secs. 936–937, 178.
  49. Harilla Papajorgi, Our Friends Ask (Tirana: The Naim Frashëri Publishing House, 1970), 130.
  50. Ksanthipi Begeja, The Family in the People's Socialist Republic of Albania, (Tirana: 8 Nëntori Publishing House, 1984), 61.
  51. Jacques, s. 557.
  52. The Directorate of Statistics at the State Planning Commission, 35 Years of Socialist Albania (Tirana: 8 Nëntori Publishing House, 1981), 129.
  53. An Outline of the People's Socialist Republic of Albania. Tirana: The 8 Nëntori Publishing House, 1978.
  54. Pollo and Puto, The History of Albania, s. 280.
  55. Vickers, s. 224.
  56. Mehmet Shehu, "The Magnificent Balance of Victories in the Course of 35 Years of Socialist Albania", Speech (Tirana: 8 Nëntori Publishing House, 1979), s. 21.
  57. "Nieodkryta perełka Bałkanów" "Express Bydgoski", dodatek Informator Wakacyjny, 31 lipca 2013
  58. Medals of the World
  59. William Ash. Pickaxe and Rifle: The Story of the Albanian People. London: Howard Baker Press Ltd. 1974. s. 238.
  60. Radio Free Europe Research 17 December 1979 quoting Hoxha's Reflections on China Volume II: "In Pyongyang, I believe that even Tito will be astonished at the proportions of the cult of his host, which has reached a level unheard of anywhere else, either in past or present times, let alone in a country which calls itself socialist."
  61. Kosta Koçi, wywiad z Jamesem S. O'Donnellem, A Coming of Age: Albania under Enver Hoxha, Tape recording, Tirana, 12 kwietnia 1994.
  62. Elez Biberaj, Albania and China (Boulder: Westview Press, 1986), 40.
  63. Hamm, 45.
  64. Hamm, 45.
  65. Owen Pearson. Albania in the Twentieth Century: A History Vol. III. New York: St. Martin's Press. 2006. s. 628.
  66. Biberaj, 48.
  67. "Sino-Albanian Joint Statement," Peking Review (17 stycznia 1964) 17.
  68. O'Donnell, s. 68.
  69. Biberaj, 49.
  70. Hamm, 43.
  71. Biberaj, 58.
  72. Enver Hoxha, Selected Works: 1966–1975, vol. 4 (Tirana: 8 Nëntori Publishing House, 1982), 666–667, 668.
  73. Biberaj, 90.
  74. Biberaj, 98.99.
  75. Enver Hoxha, Reflections on China, vol. 2: (Toronto: Norman Bethune Institute, 1979), 656.
  76. http://espressostalinist.com/2011/10/26/enver-hoxha-on-pol-pot/ Enver Hoxha on Pol Pot
  77. O'Donnell, s. 129.
  78. Minnesota International Human Rights Committee, s. 136.
  79. Dance fever reaches Albania "The former student, now the mayor of Tirana, said that he would cower beneath the bedclothes at night listening to foreign radio stations, an activity punishable by a long stretch in a labour camp. He became fascinated by the saxophone. Yet, as such instruments were considered to be an evil influence and were banned, he had never seen one. "
  80. Keefe, Eugene K. Area Handbook for Albania. Washington, D.C.: The American University (Foreign Area Studies), 1971.
  81. Minnesota International Human Rights Committee, 46–47.
  82. O'Donnell, A Coming of Age, s. 134.
  83. Anton Logoreci, The Albanians: Europe's Forgotten Survivors (Boulder: Westview Press, 1977), 154.
  84. Enver Hoxha, "The Communists Lead by Means of Example, Sacrifices, Abnegation: Discussion in the Organization of the Party, Sector C, of the 'Enver' Plant", 2 March 1967, in Hoxha, E., Vepra, n. 35, Tirana, 1982, s. 130–1. "In this matter violence, exaggerated or inflated actions must be condemned. Here it is necessary to use persuasion and only persuasion, political and ideological work, so that the ground is prepared for each concrete action against religion."
  85. Henry Kamm, "Albania's Clerics Lead a Rebirth," New York Times, 27 marca 1992, s. A3.
  86. One World Divisible: A Global History Since 1945 (The Global Century Series) by David Reynolds, 2001, page 233: "... the country." Henceforth, Hoxha announced, the only religion would be "Albanianism. ..."
  87. Michael L. Galaty,Charles Watkinson Archaeology Under Dictatorship, Rozdział 1, s. 9
  88. Stephanie Schwandner-Sievers, Bernd Jürgen Fischer, Albanian Identities: Myth and History, Indiana University Press, 2002, ISBN 978-0-253-34189-1, s. 96, "but when Enver Hoxha declared that their origin was Illyrian (without denying their Pelasgian roots), no one dared participate in further discussion of the question".
  89. ISBN 960-210-279-9 Miranda Vickers, The Albanians Chapter 9. "Albania Isolates itself" s.196, "From tim<e to time the state gave out lists with pagan, supposed Illyrian or newly constructed names that would be proper for the new generation of revolutionaries."
  90. Madrugearu A, Gordon M. The wars of the Balkan peninsula. Rowman & Littlefield, 2007. s.146.
  91. Stephanie Schwandner-Sievers, Bernd Jürgen Fischer, Albanian Identities: Myth and History, Indiana University Press, 2002, ISBN 978-0-253-34189-1, s.96, "but when Enver Hoxha declared that their origin was Illyrian (without denying their Pelasgian roots), no one dared participate in further discussion of the question".
  92. Stephanie Schwandner-Sievers, Bernd Jürgen Fischer, Albanian Identities: Myth and History, Indiana University Press, 2002, ISBN 978-0-253-34189-1, s. 118.
  93. The practice of Archaeology under dictatorship, Michael L. Galary & Charles Watkinson, Chapter 1, s. 8–17,2
  94. Belledi et al. (2000) Maternal and paternal lineages in Albania and the genetic structure of Indo-European populations
  95. The Balkans – a post-communist history by Robert Bideleux & Ian Jeffries, Routledge, 2007, ISBN 0-415-22962-6, s.23, "they thus claim to be the oldest indigenous people of the western Balkans".
  96. The practice of Archaeology under dictatorship, Michael L. Galary & Charles Watkinson, Chapter 1, s.8–17,2
  97. The Balkans – a post-communist history by Robert Bideleux & Ian Jeffries, Routledge, 2007, ISBN 0-415-22962-6, s.26.
  98. Enver Hoxha, Report on the Activity of the Central Committee of the Party of Labour of Albania (Tirana: 8 Nëntori Publishing House, 1977), 12
  99. Letter from Albania: Enver Hoxha's legacy, and the question of tourism: "The bunkers were just one component of Hoxha's aim to arm the entire country against enemy invaders. Gun training used to be a part of school, I was told, and every family was expected to have a cache of weapons. Soon, Albania became awash in guns and other armaments – and the country is still dealing with that today, not just in its reputation as a center for weapons trading but in its efforts to finally decommission huge stockpiles of ammunition as part of its new NATO obligations."
  100. Elez Biberaj, Albania and China (Boulder: Westview Press, 1986)
  101. Hoxha, Report on the Activity of the Central Committee of the Party of Labour of Albania, 8.
  102. The Directorate of the Intelligence of the Central Intelligence Agency, The World Factbook (Washington: Government Printing Office, 1986), 3.
  103. On Eagle's Wings: The Albanian Economy in Transition, s. vii
  104. O'Donnell, pp. 198–201. Vickers, pp. 207–208. Jacques, s. 510–512.
  105. NYtimes.com "Hoxha, who died in 1985, was one of the most verbose statesmen of modern times and pressed more than 50 volumes of opinions, diaries and dogma on his long-suffering people, the poorest in Europe."
  106. Jacques, s. 520. "... there was a detailed medical report by a distinguished medical team. Enver Hoxha had suffered since 1948 with diabetes which gradually caused widespread damage to the blood vessels, heart, kidneys and certain other organs. In 1973 as a consequence of this damage a myocardial infarction occurred with rhythmic irregularity. During the following years a serious heart disorder developed. On the morning of 9 April 1985, an unexpected ventricular fibrillation occurred. Despite intensive medication, repeated fibrillation and its irreversible consequences in the brain and kidneys caused death at 2:15 am on 11 April 1985."
  107. "Ju Tregoj Pemën e Familjes të Enver Hoxhës," Tirana Observer
  108. Pero Zlatar. Albanija u eri Envera Hoxhe Vol. II. Zagreb: Grafički zavod Hrvatske. 1984. s. 23–24.
  109. Liliana Hoxha personal website.
  110. [http://www.albanian.com/v4/showthread.php?t=30610
  111. Wheeler, Tony (2010). Lonely Planet Badlands: A Tourist on the Axis of Evil. Victoria: Lonely Planet. s. 49–50. ISBN 978-1-74220-104-7.
  112. "Zbulohen dokumentet e CIA-s dhe FBI-se per Xhevdet Mustafen". Shqiperia.com.
  113. "Zbuluesi ushtarak: Xhevdet Mustafa do vendoste monarkinë". Zeriikosoves.or