Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Naszywka noszona przez żołnierzy PSZ na Zachodzie na rękawach kurtek i płaszczy.
Naczelny Wódz, generał broni Władysław Sikorski
Guzik żołnierza WP we Francji, 1940
Winston Churchill wizytuje w towarzystwie Władysława Sikorskiego jednostkę Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie
1 Dywizja Pancerna gen. Maczka w Haddington 1943
Universal Carrier Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie (rekonstrukcja)
Mundur żołnierza Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich

Polskie Siły Zbrojne – zorganizowane formacje wojskowe, utworzone jesienią 1939 poza granicami Polski, na podstawie międzysojuszniczych umów podpisanych przez Wielką Brytanię i Francję. Polskimi Siłami Zbrojnymi dowodził Naczelny Wódz.

Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie były częścią Sił Zbrojnych II Rzeczypospolitej pozostającą w latach 1939-1990 poza granicami Polski i podporządkowaną jej legalnym władzom na uchodźstwie. Drugą częścią Wojska Polskiego były „Siły Zbrojne w Kraju”, czyli Armia Krajowa.

Wojsko Polskie we Francji[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze oddziały Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie wówczas pod nazwą Armia Polska we Francji zaczęto tworzyć już we wrześniu 1939 roku na terytorium francuskim spośród Polaków przebywających we Francji, Belgii, Holandii i Wielkiej Brytanii.

Podstawę formowania polskich wojsk stanowiła polsko-francuska umowa z 9 września 1939 w sprawie utworzenia dywizji polskiej we Francji, a następnie umowa z 4 stycznia 1940 o tworzeniu tam Wojska Polskiego. Na mocy tejże umowy, od stycznia 1940 roku ze zmobilizowanych ochotników zaczęto formować jednostki wojsk lądowych, lotnictwa i marynarki wojennej, działającej w składzie armii francuskiej. Łącznie Armia Polska we Francji liczyła w 1940 ok. 85 000[1] żołnierzy. Podczas formowania jednostek odtwarzanego Wojska Polskiego brano pod uwagę doświadczenia z przegranej kampanii w Polsce. Dotyczyło to m.in. silniejszego wyposażenia oddziałów w broń przeciwpancerną.

W okresie od listopada 1939 roku rozpoczęto formowanie czterech dywizji piechoty (1 Dywizja Grenadierów, 2 Dywizja Strzelców Pieszych, 3 Dywizja Piechoty, 4 Dywizja Piechoty) oraz jednej brygady pancerno-motorowej (10 Brygada Kawalerii Pancernej). Ze sformowanych oddziałów wydzielono część sił i utworzono Samodzielną Brygadę Strzelców Podhalańskich.

Ponadto formowano szereg oddziałów lotnictwa oraz wsparcia. Organizacja oddziałów była utrudniona wskutek braku uzbrojenia i sprzętu. W efekcie w obronie Francji w 1940 wzięło udział ok. 50 000[2] polskich żołnierzy z tych oddziałów. Straty podczas tych działań wyniosły 1 400 (inne źródła 4 000) poległych, a ponad 4 500 (ok. 5000) rannych. W czasie walk na froncie francuskim polscy piloci myśliwców zestrzelili ok. 50 samolotów niemieckich, a 5 prawdopodobnie.

W kampanii norweskiej uczestniczyła Samodzielna Brygada Strzelców Podhalańskich (bitwa o Narwik, maj 1940) oraz okręty Polskiej Marynarki Wojennej. Natomiast w kampanii francuskiej (czerwiec 1940) brały udział następujące związki taktyczne: 1 Dywizja Grenadierów, 2 Dywizja Strzelców Pieszych i 10 Brygada Kawalerii Pancernej.

W Syrii formowano Samodzielną Brygadę Strzelców Karpackich (dowódca płk później gen. Stanisław Kopański).

Po klęsce Francji udało się ewakuować około 27 000[1] żołnierzy i oficerów PSZ do Palestyny i Wielkiej Brytanii.

Polskie Siły Zbrojne w Wielkiej Brytanii[edytuj | edytuj kod]

W Wielkiej Brytanii powstał I Korpus Polski. Polacy otrzymali tam zadanie zorganizowania obrony wschodniego wybrzeża Szkocji.

Od lipca do października 1940 polscy piloci, w liczbie 2226 lotników, w tym 243 oficerów, uczestniczyli w powietrznej obronie Wielkiej Brytanii.

Polskie Siły Powietrzne podlegały operacyjnie Royal Air Force zaś Polska Marynarka Wojenna Royal Navy. Cały sprzęt PSZ oprócz kilku należących przed wojną do Polski okrętów wojennych został wydzierżawiony od Brytyjczyków i z wyjątkiem zniszczonego w czasie działań bojowych podlegał zwrotowi po zakończeniu wojny. Rozwój liczebny i organizacyjny PSZ skupiających w czerwcu 1941 roku 22,5 tysięcy żołnierzy i oficerów niemal całkowicie pozbawionych wówczas możliwości uzyskania uzupełnień nastąpił po agresji Niemiec na ZSRR i zawarciu układu Sikorski-Majski.

W 1942 generał Stanisław Maczek został dowódcą nowo sformowanej 1 Dywizji Pancernej, wchodzącej w skład 1 Korpusu.

Polscy piloci brali też udział w bombardowaniu Niemiec oraz niemieckich obiektów wojskowych w krajach okupowanych. Polskie dywizjony 300 i 301 w dniu 22 grudnia 1940 dokonały nalotu na rafinerię ropy naftowej w Antwerpii, a 1 stycznia 1941 zbombardowały miasto Bremę. Także 23 marca 1941 polskie jednostki lotnicze wzięły udział w nalotach bombowych na Berlin, oraz kolejno na Mannheim, Kolonię, oraz inne miasta niemieckie, porty francuskie Brest i Hawr, gdzie marynarka niemiecka otworzyła bazy morskie. Od czerwca 1944 całe lotnictwo polskie w składzie RAF wspierało inwazję wojsk alianckich w Europie Zachodniej. Polska Marynarka Wojenna uczestniczyła w 787 konwojach, w walkach o Atlantyk oraz operacjach na Morzu Śródziemnym.

W latach 1943-1945 podstawowym źródłem uzupełnień dla PSZ na zachodzie stali się jeńcy wojenni oraz 89 600[3] żołnierzy narodowości polskiej którym udało się zdezerterować z Wehrmachtu (spośród 250 087 osób narodowości polskiej wcielonych przymusowo do Wehrmachtu[3], jako zakwalifikowanych przymusowo do III i IV kategorii niemieckiej listy narodowościowej), przekazani przez Anglosasów z obozów jenieckich. W mniejszym stopniu mobilizacja Polonii francuskiej natomiast nikłe rezultaty (kilkusetosobowe grupy ochotników zamiast spodziewanych dziesiątków tysięcy) przyniósł zaciąg do PSZ prowadzony wśród Polonii w USA, Kanadzie i Ameryce Południowej.

Polskie Siły Zbrojne w ZSRR[edytuj | edytuj kod]

Na podstawie umowy o pomocy w wojnie przeciw Niemcom hitlerowskim z 1941 oraz polsko-radzieckiej umowy wojskowej z 14 sierpnia 1941 utworzono Armię Polską w ZSRR (dowódca gen. Władysław Anders), której stan osiągnął w marcu 1942 ok. 70 tys. żołnierzy. W marcu i kwietniu oraz od czerwca do sierpnia 1942 w porozumieniu z władzami radzieckimi ewakuowano tę armię do Iraku (ogółem ok. 78 tys. żołnierzy i ok. 35 tys. osób cywilnych)

Armia Polska na Bliskim i Środkowym Wschodzie[edytuj | edytuj kod]

Polska jednostka wojskowa walczyła także na Bliskim Wschodzie. Brygada Strzelców Karpackich brała udział w walkach w Syrii, Palestynie i w Egipcie. Od lipca 1941 uczestniczyła w operacjach na obszarze Libii (m.in. wsławiła się w obronie Tobruku), będąc w latach 1941-1942 jedyną jednostką wojsk lądowych PSZ zaangażowaną w działania bojowe.

Armia Polska na Wschodzie[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Armia Polska na Wschodzie.

Utworzona została na podstawie rozkazu Naczelnego Wodza PSZ, gen. broni Władysława Sikorskiego z 12 września 1942, w Iraku, Iranie i Palestynie z połączenia Wojska Polskiego na Środkowym Wschodzie i Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR.

W 1943 roku w Iraku powstał 2 Korpus Polski.

PSZ w ramach kampanii apenińskiej i frontu zachodniego[edytuj | edytuj kod]

W latach 1944-1945 jednostki Polskich Sił Zbrojnych walczyły na terenie Włoch, Francji, Holandii, Belgii i Niemiec.

2 Korpus Polski, liczący w maju 1945 roku 78 000 żołnierzy, brał udział w składzie brytyjskiej 8 Armii w kampanii włoskiej. Największym i najkrwawszym bojem formacji była bitwa o Monte Cassino, w wyniku której została przełamana Linia Gustawa. Następnie uczestniczył on w walkach o Ankonę i w zdobyciu Bolonii.

Licząca 16 000 żołnierzy 1 Dywizja Pancerna walczyła natomiast na froncie zachodnim w składzie II Korpusu Kanadyjskiego. Jej szlak bojowy wiódł przez Francję, Belgię, Holandię i Niemcy. Największą batalią dywizji, a zarazem jej chrztem bojowym, była bitwa pod Falaise.

Licząca 2 200 żołnierzy 1 Samodzielna Brygada Spadochronowa walczyła w składzie brytyjskiego 1 Korpusu Powietrznodesantowego pod Arnhem, w ramach operacji Market Garden.

Kilka tysięcy polskich lotników i marynarzy walczyło w składzie RAF i Royal Navy.

6 maja 1945 w Wilhelmshaven generał Stanisław Maczek jako dowódca 1 Dywizji Pancernej przyjął kapitulację dowództwa twierdzy, bazy Kriegsmarine, floty "Ostfriesland", liczącej dziesięć dywizji piechoty oraz osiem pułków piechoty i artylerii.

Pod koniec maja 1945 roku liczebność PSZ wynosiła od 200 000[1] do 210 000[4] żołnierzy, zaś wiosną 1946 roku ponad 240 tysięcy.

Rozformowanie PSZ[edytuj | edytuj kod]

Po zakończeniu wojny w latach 1946-1947 żołnierze polscy pełnili służbę w okupowanych Niemczech i we Włoszech, aż do rozbrojenia a następnie rozwiązania PSZ przez Brytyjczyków w 1947. Specjalnie dla Polaków, którzy nie chcieli wracać do komunistycznej Polski alianci utworzyli Polski Korpus Przysposobienia i Rozmieszczenia. Część z żołnierzy powróciła do kraju, często padając ofiarami terroru stalinowskiego, część pozostała na emigracji. Ogółem do Polski repatriowało się 105 000 żołnierzy i oficerów, większość pozostała na emigracji (w tym 90% składu 2 Korpusu). Spośród kadry dowódczej za granicą pozostało 106 generałów, a 20 zdecydowało się na powrót do kraju.

3 września 1946 roku Rada Ministrów urlopowała bezterminowo żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych.

22 stycznia 1988 roku Prezydent RP, Kazimierz Sabbat wydał dekret w sprawie przyznania szeregowcom i podoficerom weteranom Polskich Sił Zbrojnych, którzy brali udział w wojnie 1920 roku, z wyjątkiem sądownie skazanych za przestępstwa uchybiające godności stanu oficerskiego, stopień tytularnego podporucznika Polskich Sił Zbrojnych[5].

19 marca 1988 roku Minister Spraw Wojskowych, ppłk dypl. inż. Jerzy Morawicz wydał rozporządzenie o wykonaniu dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 stycznia 1988 roku o przyznaniu szeregowcom i podoficerom - weteranom wojny 1920 roku stopnia tytularnego podporucznika Polskich Sił Zbrojnych. Zgodnie z cytowanym rozporządzeniem weterani, niezależnie od ówczesnego miejsca zamieszkania, pragnący otrzymać przyznanie tytularnego stopnia podporucznika Polskich Sił Zbrojnych byli zobligowani złożyć podanie do Ministra Spraw Wojskowych, wylegitymować się udziałem w wojnie 1920 roku i przedłożyć oświadczenie o sądowej niekaralności za przestępstwa uchybiające godności stanu oficerskiego[6].

15 sierpnia 1988 roku Prezydent RP, Kazimierz Sabbat w orędziu wydanym w Święto Żołnierza stwierdził „(...) Biliśmy się, żołnierze Rzeczypospolitej, od pierwszego do ostatniego dnia wojny, na wszystkich frontach. Dochowaliśmy wierności. Nie odzyskaliśmy wolności i niepodległości Polski wydanej przez sojuszników w ręce Stalina, niedawnego wspólnika Hitlera w rozbiorze Polski i Europy Środkowej. Czasy się wypełniają i procesy dziejowe się toczą. Powrócą nasze sztandary bojowe do wolnej Ojczyzny. Podejmą je następne pokolenia. Taka jest treść obchodu Święta Żołnierza na Uchodźstwie”[7].

22 października 1990 roku Rada Ministrów przeniosła „urlopowanych bezterminowo żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych:

  • oficerów i podoficerów służby stałej - w stan spoczynku,
  • oficerów rezerwy, podoficerów rezerwy i szeregowców - do pospolitego ruszenia”[8].

10 listopada 1990 roku Prezydent RP, Ryszard Kaczorowski na wniosek Ministra Spraw Wojskowych mianował „oficerów Polskich Sił Zbrojnych do podpułkownika włącznie posiadających starszeństwo z 1964 roku lub wcześniejsze, którzy brali udział w wojnie 1939-1945, a którzy nie służyli w Siłach Zbrojnych Polskiej Republiki Ludowej - o jeden stopień wyżej”[9].

10 listopada 1990 roku Minister Spraw Wojskowych, gen. bryg. Jerzy Morawicz mianował żołnierzy „Polskich Sił Zbrojnych, którzy brali udział w wojnie 1939-1945, a którzy nie służyli w Siłach Zbrojnych Polskiej Republiki Ludowej:

  • podoficerów do stopnia starszego sierżanta (równorzędnego) włącznie - o jeden stopień wyżej,
  • szeregowców - kapralami”[10].

9 grudnia 1990 roku w wyborach prezydenckich w Polsce zwyciężył Lech Wałęsa.

20 grudnia 1990 roku Ryszard Kaczorowski uznał misję Prezydenta Rzeczypospolitej na Uchodźstwie za wypełnioną i zakończoną. Jednocześnie odwołał Prezesa Rady Ministrów z urzędu i rozwiązał Rząd, a także zapowiedział powołanie Komisji Likwidacyjnej z zadaniem zakończenia działalności wszystkich instytucji rządowych na obczyźnie oraz przekazanie w dniu 22 grudnia 1990 roku Prezydentowi RP Lechowi Wałęsie insygniów prezydenckich, jako symbolu II Rzeczypospolitej[11].

21 grudnia 1990 roku Prezydent RP na Uchodźstwie powołał Komisję Likwidacyjną pod przewodnictwem profesora Edwarda Szczepanika. Jednym z sześciu członków komisji został gen. bryg. Jerzy Morawicz[12].

22 grudnia 1990 roku na Zamku Królewskim w Warszawie odbyła się uroczystość przekazania przez Ryszarda Kaczorowskiego insygniów prezydenckich Lechowi Wałęsie. W protokole uroczystości Ryszard Kaczorowski złożył deklarację, w której między innymi stwierdził, że „wszystkie instytucje pozostające pod moim zwierzchnictwem uznają zwierzchnictwo Prezydenta Lecha Wałęsy”. Marszałek Senatu RP, profesor Andrzej Stelmachowski przemawiając do uczestników uroczystości stwierdził między innymi „(...) jest to akt uznania dla walki tysięcy kombatantów pozostałych poza granicami kraju. Jest to akt uznania dla tych, którzy nieśli sztandar i głosili hasła niepodległościowe nawet wówczas, gdy my tu w kraju musieliśmy milczeć. Jest to wreszcie akt uznania dla tych wszystkich, którzy potrafili wierzyć w Polskę i nieść nadzieję jej zmartwychwstania nawet wbrew wszelkim okolicznościom. Contra spem sperare - to rzecz bardzo trudna, a jednak ci, którzy tu z daleka przybyli, potrafili swoją postawą o tym właśnie świadczyć. Dzięki im za to (...)”[13].

Koszty utrzymania PSZ[edytuj | edytuj kod]

Finansowanie Polskich Sił Zbrojnych regulowały umowy zawarte przez rząd polski z poszczególnymi rządami sojuszniczymi.

W okresie organizowania Wojska Polskiego we Francji, podstawę gospodarki pieniężnej stanowił kredyt w wysokości 1250 mln franków zaciągnięty w 1937 roku przez Polskę na cele dozbrojeniowe i nie wybrany do dnia wybuchu wojny. W Wielkiej Brytanii korzystano z kredytu w wysokości 5 mln funtów szterlingów, kwoty ustalonej 25 sierpnia 1939 roku. Kredyt ten dwukrotnie uzupełniano[14].

Kredyt był przeznaczony na utrzymanie urzędów, placówek zagranicznych, cele charytatywne i na prowadzenie Akcji Kontynentalnej. Wydatki na utrzymanie jednostek bojowych pochodziły z dotacji budżetowych rządu i środków przeznaczonych dla związków operacyjnych, w ramach których jednostki polskie występowały[14].

W 1947 roku została ratyfikowana umowa finansowa pomiędzy rządem Polski (ludowej) a rządem Wielkiej Brytanii. Brytyjczycy zrezygnowali z roszczeń wobec Polski o zwrot 76 mln funtów szterlingów wydatkowanych na wyposażenie i uzbrojenie Polskich Sił Zbrojnych w latach 1940—1945, oraz 47,5 mln funtów szterlingów, wydatkowanych na utrzymanie żołnierzy polskich na Zachodzie[14].

Strona polska zobowiązała się do spłaty części należności z sumy 32 mln funtów szterlingów związanych z wydatkami na administrację, cele charytatywne, szkolnictwo i oświatę. Sumę tę spłacono potrącając 3 mln funtów szterlingów w złocie z zapasów polskiego złota znajdującego się w Wielkiej Brytanii. 10 mln funtów szterlingów rząd polski był zobowiązany spłacić w ciągu 15 lat w ratach rocznych[14].

W 1943 roku Francja dopominała się o zwrot długu w wysokości 500 mln franków. Po wojnie nie ponowiła roszczeń[14].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Nowa Powszechna Encyklopedia PWN. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 692, 693 (tom 6). ISBN 83-01-14179-4.
  2. Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie. Kampania we Francji
  3. 3,0 3,1 Andrzej Poleski, Jakub Basista, Tadeusz Czekalski, Krzysztof Stopka: Dzieje Polski. Kalendarium. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2000, s. 699. ISBN 83-0803-028-9.
  4. Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie
  5. Dziennik Ustaw RP Nr 2 z 22 lutego 1990 r., poz. 2.
  6. Dziennik Ustaw RP Nr 3 z 27 czerwca 1990 r., poz. 4.
  7. Dziennik Ustaw RP Nr 4 z 10 października 1988 r., poz. 14.
  8. Dziennik Ustaw RP Nr 3 z 11 listopada 1990 r., poz. 51.
  9. Dziennik Ustaw RP Nr 3 z 11 listopada 1990 r., poz. 50.
  10. Dziennik Ustaw RP Nr 3 z 11 listopada 1990 r., poz. 53.
  11. Dziennik Ustaw RP Nr 5 z 22 grudnia 1990 r., poz. 55.
  12. Dziennik Ustaw RP Nr 5 z 22 grudnia 1990 r., poz. 58.
  13. Dziennik Ustaw RP Nr 5 z 22 grudnia 1990 r., poz. 61.
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 Witold Biegański: Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie. s. 147.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Witold Biegański: Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1990, s. 147. ISBN 83-03-02923-1.
  • Józef Smoliński: Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie : 1939-1945. Warszawa: "Egros", 1997. ISBN 83-86268-66-2.
  • Jan Pindela-Emisarski, Wacław Fiedler, Jacek Hlawaty: Wspomnienia : 1896-1945. Londyn: Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego, 2004. ISBN 0-902508-32-6.
  • Stanisław Kopański, Wspomnienie wojenne 1939-1945, Londyn 1961.
  • Tadeusz Antoni Wysocki: 1 Polska Dywizja Pancerna 1939-1947 : geneza i dzieje. Warszawa: Bellona, 1994. ISBN 83-11-08219-7.
  • Bohdan Królikowski: Kres ułańskiej epopei : szkice do dziejów kawalerii rozpoznawczej i pancernej Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie 1939-1947. Lublin: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II, 2007. ISBN 83-7306-332-3.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]