Różaniec

Klasyczna koronka

Październikowe nabożeństwo różańcowe przed wystawionym Najśw. Sakramentem. Parafia MB. Częstochowskiej, Devonia Rd w dzielnicy Islington w Londynie.

Różaniec (z łac. rosarium, ogród różany) – nazwa katolickiej modlitwy, pierwotnie znanej pod nazwą Psałterza Najświętszej Maryi Panny i kultywowanej od czasów średniowiecznych, przechodzącej liczne przeobrażenia; obdarzonej przez wielu wiernych szczególną czcią i wiązanej z licznymi objawieniami.

Słowo „różaniec” odnosi się także do samych paciorków, czyli koronki, używanej do liczenia odmawianych modlitw. Obecna forma paciorków różańcowych ewoluowała wraz z modlitwą. Współcześnie wyrabia się także rodzaj obrączek z 10 guzkami oraz karty modlitewne.

Słowo różaniec oznacza także nabożeństwo różańcowe, czyli wspólne odmawianie modlitwy różańcowej w parafii, najczęściej przed wystawioną monstrancją z Najświętszym sakramentem Eucharystii.

Historia

Różaniec zapoczątkowany został prawdopodobnie z myślą o nieumiejących czytać psalmów chrześcijanach, by mogli w ten sposób włączać się w Liturgię Godzin Kościoła. Klasztory i opactwa były i są miejscami, w których szczególnie pielęgnuje się tę modlitwę, polegającą na odmawianiu lub śpiewaniu 150 psalmów. W średniowieczu, kiedy powstawał różaniec, nie wszyscy mnisi umieli czytać. Dotyczyło to także wielu świeckich. Różaniec był dla nich formą odmawiania psalmów - poprzez wypowiadanie stu pięćdziesięciu Zdrowaś Maryjo. Modlitwa ta, skomponowana z cytatów biblijnych, uzupełnionych o prośbę o wstawiennictwo Maryi, teraz i w godzinę śmierci naszej, datuje się zgodnie ze starożytnymi rycinami, w miejscach zebrań chrześcijan, na co najmniej początek drugiego wieku. Z czasem rozpoczęto używanie sznura z paciorkami lub koronki, aby liczyć wypowiadane formuły modlitewne.

Choć zapisy historyczne wspominają wcześniejsze użycie sznura modlitewnego podczas odmawiania modlitwy Ave Maria, to pierwsze wzmianka o Psałterzu Najświętszej Maryi Panny występuje przy okazji zwycięstwa nad albigensami w 1213. Od XV wieku wydarzenie to łączone jest z podaniem o przekazaniu Różańca świętemu Dominikowi przez Matkę Bożą. Do Polski modlitwę różańcową sprowadził i szeroko propagował ją wśród wiernych dominikanin Święty Jacek.

Forma modlitwy ustaliła się przy końcu XVI wieku i nie zmieniła się, aż do początku XXI wieku w związku z dodatkiem modlitwy fatimskiej. Jej rozszerzenia dokonał papież Jan Paweł II, wprowadzając czwartą część, tajemnic światła (nazywanych niekiedy świetlistymi) w opublikowanym 16 października 2002, w 24. rocznicę swego pontyfikatu, liście apostolskim pod tytułem Rosarium Virginis Mariae. Odmawianie dodanej części papież przedstawił jako propozycję, bez narzucania jej komukolwiek. Inicjatywa papieża została bardzo dobrze przyjęta.

Nazwa

Istnieje teoria mówiąca, że nazwa „ogrodu różanego” pochodzi ze średniowiecza (w związku ze zmianami obejmującymi modlitwę). Jego odmawianie porównywano z dawaniem (sadzeniem) Matce Bożej róż. Stąd modlitwę nazwano również „wieńcem różanym”, czyli różańcem.

Znaczenie duchowe

Różaniec jest modlitwą maryjną, czyli duchowo jednoczącą chrześcijanina z osobą Matki Jezusa. Kościół katolicki rozumie tę maryjność różańca w takim sensie, że wierni wypowiadając słowa modlitwy, jednoczą się w duchu świętych obcowania (communio sanctorum) z duchowym macierzyństwem Marii. Razem z nią, niejako jej oczyma, uczą się kontemplować Jezusa Chrystusa. Jan Paweł II zauważył, że Maria za życia sama odmawiała różaniec, dlatego teraz może być nauczycielką w szkole tej modlitwy:

Maryja żyje z oczyma zwróconymi na Chrystusa i skarbi sobie każde Jego słowo: « Zachowywała wszystkie te sprawy i rozważała je w swoim sercu » (Łk 2, 19; por. 2, 51). Wspomnienia o Jezusie, wyryte w Jej duszy, towarzyszyły Jej w każdej okoliczności, sprawiając, że powracała myślą do różnych chwil swego życia obok Syna. To te wspomnienia stanowiły niejako 'różaniec', który Ona sama nieustannie odmawiała w dniach swego ziemskiego życia. (List apostolski Rosarium Virginis Mariae, 11).

Różaniec jest więc kontemplacją wraz z Maryją - przewodniczką wiary - tajemnic Zbawienia dokonujących się w Jezusie Chrystusie. Jak podkreślił papież, kontemplacja ma charakter hebrajskiej pamiątki (hebr. zakar), poprzez którą zbawcze wydarzenia nie należą tylko do 'wczoraj'; są także 'dniem dzisiejszym' zbawienia (Rosarium Virginis Mariae, 13).

Modlitwy używane w różańcu są zdaniami wyjętymi z Ewangelii: Ojcze Nasz - Mt 6, 9-13 i par.; Zdrowaś Maryjo - Łk 1,28 i 45. Modlitwa ta uważana jest za jedną z najtrudniejszych z powodu pozornej monotonii spowodowanej wielokrotnym odmawianiem modlitw. Jan Paweł II, w ślad za papieżem Pawłem VI przypomniał, że należy pamiętać, iż modlitwa w trakcie różańca, oprócz wypowiadanych formuł, powinna zawierać element refleksji i zaangażowania się:

Różaniec, właśnie wychodząc z doświadczenia Maryi, jest modlitwą wyraźnie kontemplacyjną. Pozbawiony tego wymiaru, okazałby się wyzuty ze swej natury, jak podkreślał Paweł VI: « Jeśli brak kontemplacji, różaniec upodabnia się do ciała bez duszy i zachodzi niebezpieczeństwo, że odmawianie stanie się bezmyślnym powtarzaniem formuł, oraz że będzie w sprzeczności z upomnieniem Chrystusa, który powiedział: 'Na modlitwie nie bądźcie gadatliwi jak poganie. Oni myślą, że przez wzgląd na swe wielomówstwo będą wysłuchani' (Mt 6, 7). Różaniec bowiem z natury swej wymaga odmawiania w rytmie spokojnej modlitwy i powolnej refleksji, by przez to modlący się łatwiej oddał się kontemplacji tajemnic życia Chrystusa, rozważanych jakby sercem Tej, która ze wszystkich była najbliższa Panu, i by otwarte zostały niezgłębione tych tajemnic bogactwa» (List apostolski Rosarium Virginis Mariae, 12).

Paciorki różańcowe

Budowa koronki różańcowej

Feretrony w kościele NMP Królowej Różańca świętego w Boronowie przedstawiające na awersach tajemnice różańca świętego, a na rewersach świętych dominikańskich

Różaniec odmawia się używając paciorków różańcowych czyli koronki. Klasycznie wykonuje się je z owoców kłokoczki, zwanej od tego drzewem różańcowym. Czasem z pereł lub drogocennych kamieni, często też z drewna lub mas sztucznych. Łączy się je bądź ogniwami łańcuszka lub mocnym sznurkiem. Tradycyjna koronka składa się z krzyża, po którym następuje jeden paciorek, po którym znajdują się trzy kolejne i ponownie jeden. Służą one do odmawianie modlitw wstępnych, jak Symbol apostolski, Ojcze nasz, Zdrowaś Maryjo, Chwała Ojcu z intencją uproszenia cnót teologicznych. Zasadniczą część różańca stanowi pięć serii po dziesięć paciorków każdy, przetykanych jednym wyróżnionym (łącznie 5 · 10 + 4 + 5 = 59 koralików). Służą one do odmawiania 1 x Ojcze nasz i 10 x Zdrowaś Mario. Paciorki wstępne z częścią zasadniczą łączy element przypominający medalik, często z wizerunkiem Maryi lub symbolami ją oznaczającymi.

Została też wymyślona i opatentowana kilka lat temu przez Polaka w 12 krajach świata wersja różańca na karcie plastikowej, czyli karta różańcowa, funkcjonuje i spełnia swoją rolę w katolickiej modlitwie różańcowej.

Paciorki różańca a inne sznury modlitewne

Różaniec zewnętrznie przypomina sznur modlitewny (czotki), wykorzystywany w prawosławiu przy odmawianiu Modlitwy Jezusowej.

Podobne przedmioty występują w innych religiach: w hinduizmie, subha (w islamie) oraz mala (w buddyzmie). Wzorem dla chrześcijańskiej koronki mogła być także muzułmańska subha (lub tasbih), składająca się z 99 koralików oznaczających imiona Boga.

Sposób odmawiania

Modlitwa rozpoczyna się Składem Apostolskim odmawianym na krzyżyku, modlitwą „Ojcze Nasz” (koralik za krzyżem) i trzykrotnym „Zdrowaś Maryjo” (następne trzy koraliki) z prośbą o wiarę, nadzieję i miłość oraz jednym „Chwała Ojcu” (ostatni koralik z krótkiego sznura). Następnie zapowiada się daną część różańca i jego tajemnicę oraz przystępuje do odmawiania poszczególnych tajemnic przechodząc do głównej części koronki, składającej się z 5+50 paciorków lub, gdy koronka jest przeznaczona do odmawiania całego różańca, z 20+200. Podstawowa koronka służy do odmawiania jednej części różańca. Każda część dzieli się na pięć tajemnic, kontemplowaniu których odpowiada 1+10 paciorków. Rozpoczynając rozważanie tajemnicy należy podać jej nazwę, odmówić modlitwę „Ojcze Nasz”, powtórzyć 10 razy modlitwę „Zdrowaś Maryjo”, a po całej tajemnicy wypowiedzieć „Chwała Ojcu”. Celem tej modlitwy nie jest samo powtarzanie określonych modlitw, lecz rozważanie życia, męki i zmartwychwstania Chrystusa oraz żywe uczestnictwo w modlitwie całego Kościoła.

Po każdej tajemnicy dodawany bywa także akt strzelisty, np.:

• „O Maryjo bez grzechu pierworodnego poczęta, módl się za nami, którzy się do Ciebie uciekamy i za wszystkimi, którzy się do Ciebie nie uciekają, a zwłaszcza za nieprzyjaciółmi Kościoła Świętego i poleconymi Tobie.” lub
• „O mój Jezu, przebacz nam nasze grzechy, zachowaj nas od ognia piekielnego, zaprowadź wszystkie dusze do nieba i dopomóż szczególnie tym, którzy najbardziej potrzebują Twojego Miłosierdzia.” (zainspirowane objawieniami w Fatimie).

W Katowicach i na Górnym Śląsku rozpowszechniona jest inna wersja powyższego aktu:

„O Jezu, odpuść nam nasze winy, broń od ognia piekielnego, zaprowadź do nieba wszystkie dusze, szczególnie te, które najwięcej potrzebują Twojego Miłosierdzia.”

Po zakończeniu rozważania całej części różańca dołącza się często modlitwę w intencjach papieża, najczęściej „Pod Twoją Obronę” oraz Litanię loretańską.

Tajemnice radosne

Ta część dotyczy wydarzeń z dziecięcych lat Jezusa (odmawiane w poniedziałki i soboty).

1. Zwiastowanie NMP
2. Nawiedzenie św. Elżbiety
3. Narodzenie Pana Jezusa
4. Ofiarowanie Pana Jezusa w Świątyni
5. Odnalezienie Pana Jezusa w Świątyni

"Przemienienie" – jedna z 15 kapliczek różańcowych przy Sanktuarium Matki Bożej Leśniowskiej Patronki Rodzin

Tajemnice światła

Ta część dotyczy życia i najważniejszych czynów Jezusa (odmawiane w czwartki). Tajemnice te zostały zaprezentowane przez papieża Jana Pawła II 16 października 2002.

1. Chrzest Jezusa w wodach Jordanu
2. Wesele w Kanie Galilejskiej
3. Głoszenie Królestwa Bożego i wzywanie do nawrócenia
4. Przemienienie na górze Tabor
5. Ustanowienie Eucharystii

Tajemnice bolesne

Będąca rozważaniem męki Jezusa (odmawiane we wtorki i piątki).

1. Modlitwa Pana Jezusa w Ogrójcu
2. Biczowanie Pana Jezusa.
3. Ukoronowanie cierniem Pana Jezusa
4. Droga krzyżowa Pana Jezusa
5. Ukrzyżowanie i śmierć Pana Jezusa

Tajemnice chwalebne

Związana ze Zmartwychwstaniem Jezusa i po nim następujących wydarzeniach (odmawiane w środy i niedziele).

1. Zmartwychwstanie Pana Jezusa
2. Wniebowstąpienie Pana Jezusa
3. Zesłanie Ducha Świętego
4. Wniebowzięcie NMP
5. Ukoronowanie NMP

Tradycje

Do tradycji polskiego katolicyzmu należy wspólne odmawianie różańca podczas czuwania przy zwłokach bliskich czy sąsiadów.

W niektórych zakonach można spotkać różańce zawierające wielokrotność podstawowej liczby paciorków głównych (pozwalające na odmówienie wszystkich części na raz). Niekiedy forma modlitwy ulega nieznacznej zmianie:

• rozpoczęcie może ulec skróceniu lub rozszerzeniu:
  • natychmiastowe przejście do rozważania tajemnic,
  • zamiast trzech „Zdrowaś Maryjo” odmawiane są cztery (w intencji składanych ślubów)
• „Zdrowaś Maryjo” odmawiane w tajemnicach kończy się na słowach „(...) Jezus, który”, które uzupełnia się odniesieniem do Chrystusa powiązanym najlepiej z odmawianą tajemnicą, co pomaga przezwyciężyć trudności w skupieniu się na modlitwie,
• wprowadzane i rozważane są inne tajemnice ewangeliczne.

Zobacz też

• Obietnice Różańca Świętego
• Żywy Różaniec
• Matka Boża Różańcowa
• Bartłomiej Longo

Linki zewnętrzne

• Wszystko o różańcu – serwis liturgia.wiara.pl
• Różańcowy Serwis Internetowy
• List apostolski Jana Pawła II „Rosarium Virginis Mariae”. W: Vatican.va [on-line]. [dostęp 2011-10-24].
• Encyklika Piusa XI „Ingravescentibus malis”
• Rozważania różańcowe s. Marii Jordany Ostreyko OP. W: Różaniec - psałterz Maryi [on-line]. [dostęp 2011-10-24].