Nelson Mandela

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Nelson Rolihlahla Mandela
Nelson Mandela-2008 (edit).jpg
Data i miejsce urodzenia 18 lipca 1918
Mvezo
Data i miejsce śmierci 5 grudnia 2013
Johannesburg
Republika Południowej Afryki 8. Prezydent Republiki Południowej Afryki
Przynależność polityczna Afrykański Kongres Narodowy (ANC)
Okres urzędowania od 10 maja 1994
do 16 czerwca 1999
Poprzednik Frederik Willem de Klerk
Następca Thabo Mbeki
Nelson Mandela Signature.svg
Odznaczenia
Platynowy Order Mapungubwe (Republika Południowej Afryki) Order Australii (Australia) Order Stara Płanina (Bułgaria) Wielka Wstęga Orderu Narodowego Republiki (Burundi) Order Słonia (Dania) Wielka Wstęga Orderu Nilu (Egipt) Krzyż Wielki Orderu Białej Róży (Finlandia) Honorowy Towarzysz Orderu Gwiazdy Ghany Kollana Orderu Izabeli Katolickiej (Hiszpania) Order Bharat Ratna (Indie) Order Jamajki Order Kanady – Towarzysz (Companion) Krzyż Wielki Orderu Złotego Lwa Nassau Krzyż Wielki Orderu Narodowego (Mali) Kollana Orderu Orła Azteckiego (Meksyk) Order „Wielka Gwiazda Przyjaźni między Narodami” (NRD) Wielki Komandor Orderu Republiki Federalnej - kl. cywilna (Nigeria) Krzyż Wielki Królewskiego Norweskiego Orderu Świętego Olafa Order Pakistanu Wielka Kollana Orderu Infanta Henryka (Portugalia) Wielka Kollana Orderu Wolności (Portugalia) Order Przyjaźni (Rosja) Prezydencki Medal Wolności (Stany Zjednoczone) Królewski Order Serafinów (Szwecja) Krzyż Wielki Orderu Zasługi Republiki Węgierskiej (cywilny) Order Pochodni Kilimandżaro II klasy (Tanzania) Order Księcia Jarosława Mądrego I klasy (Ukraina) Honorowy Członek Orderu Zasługi (Wielka Brytania) Baliw Krzyża Wielkiego Orderu Szpitala Św. Jana z Jerozolimy (Wielka Brytania) Order Uśmiechu
Międzynarodowa Leninowska Nagroda Pokoju (ZSRR) Złoty Order Olimpijski
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach
Nelson Mandela, ok. 1937

Nelson Rolihlahla Mandela (wymowa xhosa: [xoˈliːɬaɬa manˈdeːla]; ur. 18 lipca 1918 w Mvezo, zm. 5 grudnia 2013 w Johannesburgu[1]) – południowoafrykański polityk, prezydent Republiki Południowej Afryki w latach 1994–1999, jeden z przywódców ruchu przeciw apartheidowi, działacz na rzecz praw człowieka, laureat pokojowej nagrody Nobla. W Republice Południowej Afryki nazywany również „Madiba” (nazwa jednego z klanów ludu Xhosa), a także „tata”, co często rozpisywano jako: „Ojciec Narodu”. Był zarówno najstarszym (złożył urząd w wieku 81 lat), jak i najdłużej żyjącym prezydentem RPA (zmarł mając 95 lat).

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo[edytuj | edytuj kod]

Urodził się 18 lipca 1918 r. w Mvezo, małej wiosce koło Umtaty w bantustanie Transkei[2]. Jego drugie imię brzmiało Rolihlahla, czyli w języku Xhosa kłopotliwy[3]. W późniejszych latach był znany jako Madiba co wywodziło się z nazwy jego rodzinnego klanu[4]. Jego zmarły w 1832 roku, pradziadek, Ngubengcuka był wodzem Thembu zamieszkującego bantustan Transkei we współczesnej Prowincji Przylądkowej Wschodniej[5]. Plemię te znane było z oporu wobec kolonialnych zapędów Holendrów, Brytyjczyków i innych Europejczyków[6]. Jeden z synów tego króla, o imieniu Mandela był dziadkiem Nelsona i jednocześnie od niego wywodziło się imię przyszłego prezydenta[7]. Ponieważ dziadek Nelsona był jedynym dzieckiem króla z jego żoną z klanu Ixhiba był przez to uważany za dziecko z tzw. nieprawego rodu i nie kwalifikował się do dziedziczenia tronu[8].

Ojciec Mandeli, Gadla Henry Mphakanyiswa był wodzem plemienia, nad którym władzę objął w 1915 roku po tym, gdy jego poprzednik został oskarżony przez władze o korupcję[9]. Miał on 4 żony i 13 dzieci (czterech synów i dziewięć córek, dzieci żyły w innych wioskach). Również w 1926 roku, Gadla został zwolniony za korupcję co według Nelsona było tak naprawdę jedynie fałszywym oskarżeniem białych władz wobec których ojciec pozostawał sceptyczny[10]. Sam Nelson ze strony matki (trzeciej żony Gadli) pochodził z plemienia Xhosa. Matka Nelsona była córką Nkedama i członkiem klanu amaMpemvu[11].

Jak sam twierdził jego wczesne życie było zdominowane przez rytuały i tabu[12]. Dorastał we wsi Qunu z dwiema siostrami i matką. Pomagał w utrzymywaniu stada bydła i wraz z innymi chłopcami spędzał dużo czasu na podwórku[13]. Choć jego rodzice byli analfabetami, to matka będąca pobożną chrześcijańską, gdy miał 7 lat wysłała go (jako pierwszego w swojej rodzinie) do szkoły prowadzonej przez metodystów. Tam został ochrzczony i otrzymał angielskie, nadane przez nauczycielkę, chrzcielne imię Nelson; sam Mandela nie wiedział dlaczego nauczycielka nadała mu to imię[14]. W wieku dziewięciu lat, jego ojciec przyjechał do Qunu, gdzie szybko zmarł z powodu nierozpoznanej dolegliwości, którą według Mandeli była choroba płuc[15]. Mandela bardzo przeżył śmierć ojca. Później deklarował, że od ojca odziedziczył buntowniczy charakter i poczucie sprawiedliwości[16].

Matka zabrała go do Wielkiego Placu, pałacu w Mqhekezweni, gdzie powierzyła go pod opiekę regenta Thembu, wodza Jongintaba Dalindyebo. Mimo iż nie ujrzał matki przez wiele kolejnych lat, młody Mandela czuł że Jongintaba i jego żona Noengland traktują go jak własne dziecko na równi z ich synem Justice i córką Nomafu[17]. W każdą niedzielę wraz z opiekunami uczęszczał na nabożeństwa a chrześcijaństwo stało się znaczną częścią jego życia[18]. Uczęszczał do misyjnej szkoły metodystów zlokalizowanej obok pałacu, gdzie pobierał nauki języków angielskiego i Xhosa, historii i geografii[19]. Ze szczególną sympatią studiował historię Afryki. Słuchając opowieści i rozmów starszych gości pałacu znalazł się pod wpływem antyimperialistycznej retoryki wodza Joyi[20]. W tym czasie uważał jednak europejskich kolonizatorów za dobroczyńców, a nie prześladowców[21]. W wieku 16 lat wraz z Justice i kilkoma innymi chłopcami pojechał do Tyalarhy, gdzie przeszedł rytuał obrzezania, co w symboliczny symbol miało zaznaczać przejście z chłopca w mężczyznę. W trakcie obrzędu otrzymał imię Dalibunga[22].

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Zamierzając zdobyć umiejętności potrzebne, aby zostać radnym domu królewskiego Thembu, rozpoczął naukę w szkole średniej w Clarkebury Boarding Institute w Engcobo. Była to instytucja w zachodnim stylu i największa szkoła dla czarnych Afrykanów w Thembulandzie[23]. W trakcie edukacji nawiązał kontakty z innymi uczniami, po raz pierwszu za najlepszego przyjaciela miał osobę płci żeńskiej, grał w róże gry sportowe co rozwijał przez całe życie i zapoczątkował swoje zainteresowanie ogrodnictwem, sam Mandela przyznał że przed szkołą średnią był "sztywniakiem"[24]. W ciągu dwóch lat zdobył Junior Certificate[25]. W 1937 r. wraz z większością rodziny królewskiej Thembu, w tym przyrodnim bratem, Justice, przeniósł się do kolegium metodystów Healdtown w Forcie Beaufort[26]. Dyrektor szkoły podkreślał wyższość kultury angielskiej i poparcie dla rządu, jednakże Mandela coraz bardziej interesował się rodzimymi kulturami afrykańskimi. W trakcie uczęszczania do kolegium zaprzyjaźnił się z pierwszą osobą spoza kręgu Xhosa, przyjaciel mianowicie wywodził się z Sotho co było uważane za złamanie tabu[27]. W wolnym czasie ćwiczył dużo boks i biegi długodystansowe, w dyscyplinach tych został prefektem w drugim roku edukacji[28].

Z poparciem Jongintaby rozpoczął pracę nad stopniem Bachelor of Arts (BA) na liczącym 150 studentów Uniwersytecie dla czarnoskórych w Fort Harere w Alice. Tam w pierwszym roku uczył się angielskiego, antropologii, administracji, polityki i prawa holenderskiego. Jego ówczesnym celem było zostanie tłumaczem lud urzędnikiem w Departamencie Spraw Rdzennych [mieszkańców RPA][29]. Zamieszkał w dormitorium Wesley House, gdzie zaprzyjaźnił się Kaiser Matanzimą i Oliverem Tambo, ten drugi stał się jego bliskim przyjacielem i towarzyszem na dziesiątki lat[30]. Kontynuował swoje zainteresowanie sportem, brał udział w lekcjach tańca towarzyskiego[31], grał w dramacie o życiu Abrahama Lincolna[32] a w ramach Studenckiego Towarzystwa Chrześcijańskiego dawał lekcje Biblii wśród lokalnych społeczności[33]. Chociaż wielu jego znajomych należało do Afrykańskiego Kongresu Narodowego (ANC) - antyimperialistycznego ruchu dążącego do budowy niezależnego RPA - Mandela unikał jakiegokolwiek zaangażownia politycznego[34] a w okresie II wojny światowej stał się zwolennikiem brytyjskiego wysiłku wojennego[35]. Pomógł studentom pierwszego roku przełamać dominację drugoklasistów[36], pod koniec jego edukacji na pierwszym roku zaangażował się w Radę przedstawicieli Studentów i rozpoczął bojkot związany z kiepską jakości żywności na uniwersytecie za co został tymczasowo zawieszony z uczelni a w rezultacie opuścił szkołę bez otrzymania stopnia[37].

Przeprowadzka do Johannesburga[edytuj | edytuj kod]

Gdy wrócił Mqhekezweni w grudniu 1940 roku uznał że Jongintaba zaaranżował małżeństwa dla niego i Juistice, przerażony myślą o przymusowym małżeństwie uciekł w kwietniu następnego roku poprzez Queenstown do Johannesburga[38]. Znalazł pracę jako stróż nocny w kopalni gdzie "po raz pierwszy zobaczył południowoafrykański kapitalizm w działaniu", z pracy został jednak zwolniony jego induna (naczelnik) odkrył że Mandela uciekł z domu[39]. W trakcie pobytu u kuzyna w George Goch Township poznał aktywistę ANC Waltera Sisulu który załatwił mu pracę jako aplikanta w aplikantem w kancelarii Witkin, Sidelsky i Eidelman. Firma prowadzona była przez liberalnego Żyda, Lazara Sidelsky'ego który był sympatykem ANC[40]. W pracy Mandela poznał Gaura Redebe wywodzącego się z Xhosa, który był członkiem ANC i Południowoafrykańskiej Partii Komunistycznej a także Nata Bregmana, żydowskiego działacza komunistycznego który stał się jego pierwszym białym przyjacielem[41]. Uczestnicząc w rozmowach i spotkaniach komunistów, Mandela był pod wrażeniem tego że Europejczycy, Afrykanie, Hindusi i kolorowi są traktowani wzajemnie jako równy z równym. Później twierdził że nie przyłączył się do partii ponieważ jej ateizm pozostawał w konflikcie z jego chrześcijańską wiarą i poglądem wedle którego RPA zamiast walki klasowej potrzebna jest walka o równość rasową[42]. W sierpniu 1943 roku, coraz bardziej zafascynowany polityką, Mandela wziął udział w marszu na rzecz bojkotów autobusów za podwyżki cen biletów[43]. W celu kontynuowania studiów wyższych, zapisał się na Uniwersytet Południowej Afrykii, noce spędzał na pracach nad licencjatem[44].

Zdobywając niewielką pensję, wynajął pokoju w domu należącym do rodziny Xhoma wywodzącego się z plemienia Suazi w mieście Alexandra. W mieście roiło się od przestępców, powszechne było ubóstwa i zanieczyszczenia jednakże miasto pozostało dla niego "najcenniejszym miejscem"[45]. Mimo zakłopotania swoim ubóstwem przez krótki czas zabiegał o względy córki małżeństwa u którego wynajmował pokój[46]. Aby zaoszczędzić pieniądze i być bliżej centrum Johannesburga, przeniósł się do ośrodka Witwatersrand Native Labour Association, gdzie żył wśród wywodzących się z różnych plemion górników. W trakcie pobytu tam spotkał wielu wodzów plemiennych w tym księcia-regenta Basuto (obecnie Lesotho)[47]. W 1941 roku Jongintaba odwiedził Mandelę i odpuścił mu ucieczkę z domu. Po powrocie do Thembulandu, Jonigntaba zmarł zimą 1942 roku a Mandela i Justice przyjechali w tamte strony dzień po pogrzebie[48]. Po zdaniu egzaminu licencjanckiego na początku 1943 roku, wrócił do Johannesburga, gdzie rozpoczął drogą polityczną jako prawnik, tym samym zrezygnował on z bycia radnym w Thembulandzie[49].

Wczesna działalność polityczna[edytuj | edytuj kod]

Okres studiów i działalność w Lidze Młodzieżowej[edytuj | edytuj kod]

Rozpoczynając studia prawnicze na Uniwersytecie Witwatersrand, był jedynym czarnoskórym studentem i pomimo powszechnego rasizmu udało mu się zaprzyjaźnić z liberalnymi i komunistycznymi Europejczykami, Żydami i Hindisami. Wśród nich znaleźli się Joe Slovo, Harry Schwarz i Ruth First[50]. Dołączając w 1942 do ANC znalazł sie w coraz większych wpływach grupy Sisulu i wraz z innymi działaczami spędzał dużo czasu w Orlando w domu należącym do Sisulo, jednym z działaczy uczęszczających w spotkaniach był jego stary przyjaciel, Oliver Tambo[51]. W 1943 poznał Antona Lembede, afrykańskiego nacjonalistę przeciwnego zjednoczonemu rasowo frontowi przeciwko kolonializmowi i imperializmowi czy też zawiązania sojuszu z komunistami[52]. Mimo przyjaźni z przedstawicielami innych ras i komunistami, Mandela popierał część poglądów Lembede i wierzył że czarni Afrykanie być całkowicie niezależnu w walce o polityczne samostanowienie[53]. Gdy w ramach partii postanowiono o utworzeniu skrzydła młodzieżowego, Nelson Mandela znalazł się w delegacji młodzieżowych działaczy partii i spotkał się z prezydentem ANC Alfredem Bitini Xumą. Liga Młodych ANC została założona w Niedzielę Wielkanocną 1944 roku w Centrum Społecznym Bantu na Eloff Street, prezydentem młodzieżówki został Lembede a członkiem komitetu wykonawczego sam Mandela[54].

W domu należącym do Sisulu poznał Evelyn Mase, działaczkę ANC z Engcobo w Transkei, która w tym czasie uczyła się do zawodu pielęgniarki. Ożenili się 5 października 1944 roku, początkowo młoda parta mieszkła z jej krewnymi, następnie wynajęła dom nr. 8115 w Orlando gdzie małżeństwo wprowadziło się na początku 1946[55]. Ich pierwsze dziecko, Madiba "Thembi" Thembekile urodziło się w lutym 1945 roku[56], córka Makazwie urodziła się dwa lata później lecz zmarła dziewięć miesięcy później na zapalenie opon mózgowych[57]. Wraz z małżeństwem w domu zamieszkała matka i siostra (Leabie) Mandeli[58]. Na początku 1947 roku zakończył pracę w firmie Witkin, Sidelsky i Eidelman i został pełnowymiarowym studentem, aby opłacić studia zaciągnął pożyczkę w Bantu Welfare Trus[59].

W lipcu 1947 gdy zmarł Lembede, jego następcą w organizacji został bardziej umiarkowany Peter Mda, który zgodził się na współprace z nieczarnymi i komunistami oraz powołał Mandelę na sekretarza organizacji[60]. Mandela nie zgodził się z podejściem Mda i w grudniu 1947 wsparł nieudaną próbę wydalenia komunistów z organizacji młodzieżowej uważając ich ideologię za nieafrykańską[61]. W tym samym roku został wybrany do komitetu wykonawczego ANC w Transwalu, gdzie podlegał regionalnemu prezydentowi ANC C.S. Ramohanoe. Gdy Ramhaone działając wbrew woli Komitetu Wykonawczego Transwalu nawiązał współpracę z organizacjami hinduskimi i komunistycznymi, Mandela znalazł się wśród tych którzy wpłynęli na jego dymisję[62].

W wyborach w 1948 roku w których pozwolono głosować jedynie białym, parlament został zdominowany przez afrykanerską (a przynajmniej przez nich zdominowaną) Herenigde Nasionale Party pod przewodnictwem Daniela François Malana. Partia połączyła się z Partią Afrykanerów i utworzyła tym samym Partię Narodową. Parti miała program otwarcie rasistowski i domagała się poszerzenia segracj rasowej i budowy ustroju apartheidowskiego[63]. Mający coraz większe wpływy w ANC, Mandela i jego kadry rozpoczęły propagowanie bezpośredniego działania przeciwko apartheidowi, pod postacią akcji tj. strajki i bojkoty. Taktykę tą ANC przyjęła z działań indyjskiej społeczności RPA. Nie popierający takich działań Xuma został usunięty z prezydencji poprzez wotum nieufności i zastąpiony przez Jamesa Moroka a w jego nowym gabinecie znaleźli się Sisulu, Mda, Tambo i Godfrey Pitje. Jak po latach wspomniał Mandela "Kierowaliśmy ANC ku bardziej radykalnej i rewolucyjnej ścieżce"[64]. Gdy poświęcił się polityce, zawalił ostatni rok w Witwatesrand i ostatecznie w grudniu 1949 roku nie przyznano mu stopnia[65].

Prezydencja w Transwalu[edytuj | edytuj kod]

W marcu 1950 roku na placu Xuma odbyła się Krajowa Egzekutywa ANC[66]. W tym miesiącu w Johannesburgu odbyła się Konwencja Obrony Wolności Słowa w której udział wzięli działacze murzyńscy, hinduscy i komunistyczni a cała akcja przybrała charakter antyapartheidowskiego strajku generalnego. Mandela był przeciwnikiem strajku obawiając się że spowoduje to zwiększenie represji policyjnych, w rezultacie w tym samym roku reżim wprowadził Ustawę o Zwalczaniu Komunizmu i poddał represjom organizacje biorące udział w strajku[67]. W tym samym roku wybrany został na prezydenta Ligi Młodzieżowej, w grudniu 1951 roku wziął udział w Ogólnokrajowej Konferencji ANC gdzie wypowiedział się przeciwko budowie frontu międzyrasowego jednakże został przegłosowany[68]. Wkrotce pod wpływem przyjaciół, takich jak Moses Kotane i wsparciu Zwiazku Radzieckiego dla ruchów walczących w wojnach o niepodległość, nieufność Mandeli wobec komunizmu ograniczyła się. Pod wpływem lektur działaczy tj. Karol Marks, Fryderyk Engels, Włodzimierz Lenin, Józef Stalin i Mao Zedong poznał materializm dialektyczny[69]. W kwietniu 1952 roku rozpoczął pracę w firmie prawniczej H.M. Basner[70]. Jego zaangażowanie w aktywizm polityczny i praca skutkowała mniejszym czasem który poświęcał dla rodziny[71].

W 1952 roku ANC rozpoczęła przygotowania do udziału Defiance Campaign, wspólnej kampanii przygotowanej z organizacjami hinduskimi i komunistycznymi skierowanej przeciwko apartheidowi. Był jednym z zalożycieli Narodowego Forum Ochotniczego rekrutującego antyapartheidowskich wolontariuszy. Pod wpływem filozofii Mahatmy Gandhiego zdecydował się na ściężkę pokojowego oporu połączoną z większym pragmatyzmem[72]. Na wiecu w Durbanie w dniu 22 czerwca przemawiał przed 10.000 tysięcznym tłumem i wzywał do protestów wyborczych za co został aresztowany i na krótko internowany w więzieniu Marshall Square[73]. W tym czasie liczby członków Kongresu Narodowego wzrosła z 20 do 100 tysięcy członków. Rząd na wzrost wpływów partii odpowiedział masowymi aresztowaniami a w 1953 roku wprowadził Ustawę o Bezpieczeństwie Publicznym która umożliwiła wprowadzenie stanu wojennego[74]. W maju władzę zakazały prezydentowi transwalskiego ANC, Johnowi Beaver Marksowi dokonywania publicznych wystąpień, aby utrzymać pozycję partii w regionie, Marks wyznaczył na swojego następcę młodego Mandelę. Mimo silnej opozycji ultraafrykańskiej grupy Bafabegiya, Mandela wybrany został na prezydenta regionu w październiku tego samego roku[75].

30 lipca 1952 roku Mandela został aresztowany na mocy ustawy o zwalczaniu komunizmu i stanął przed sądem w Johannesburgu jako jeden z 21 oskarżonych (wśród nich znaleźli się Moroka, Sisulu i Dadoo). Został uznany za winnego rzekomej działalności komunistycznej i skazany na dziewięć miesięcy ciężkiej pracy, wyrok zawieszono jednak na dwa lata[76]. W grudniu otrzymał sześciomiesięczny zakaz brania udziału w posiedzaniach lub rozmowach z więcej niż jedną osobą na raz co w praktyce uniemożliwiło mu funkcjonowanie jako prezydenta ANC w Transwalu. W obliczu represji reżimu ruch Defiance Campaign zamarł[77]. We wrześniu 1953 roku, Andrew Kunene na spotkaniu transwalskiego ANC odczytał przemówienie Mandeli "Nie łatwo dojść do wolności". Tytuł został zaczerpnięty cytatem przywódcy i twórcy niepodległości Indii, Jawaharlala Nehru (który miał przełomowy wpływ na poglądy Mandeli). W przemowienie Mandela opracował plan awaryjny na wypadek delegalizacji ugrupowania. Plan Mandeli znany też jako M-Plan zaplanował przejście w takim wypadku z scentralizowanego przywództwa w formę komórek konspiracyjnych[78].

Otrzymał pracę jako adwokat w kancelarii Terblanche i Briggish a wkrótce po tym przeniósł się do bardziej liberalnej kancelarii Helman i Michel. W tym celu zdał egzaminy kwalifikacyjne dzięki którym stał się pełnoprawnym adwokatem[79]. W sierpniu 1953, Mandela i Oliver Tambo otworzyli własną firmę prawniczą, Mandela i Tambo, działającą w centrum Johannesburg. Była to jedyna w kraju firma prawnicza prowadzona przez Afrykanów, badała ona często sprawy poszkodowanych przez brutalność policji Murzynów. Działalność kancelarii nie spodobała się reżimowi przez co na mocy ustawy Group Areas Act firma została zmuszona do przeniesienia się w odległe miejsce[80]. Choć w maju 1954 urodziła się druga córka Mandeli i Evelyn, Makaziwe Phumia to relacje małżeństwa stały się napięte a żona oskarżyła męża o zdradę. Pojawiły się dowody wskazujące na romans Mandeli z członkinią ANC, Lillian Ngoyi i sekretarz Ruth Mompati. Według niesprawdzonych informacji z drugą z kobiet Mandela miał mieć dziecko[81]. Zdegustowana zachowaniem syna, Nosekeni, powróciła do Transkei a Evelyn została Świadkiem Jehowy i odrzuciła obesyjne jej zdaniem zaangażowanie męża w politykę[82].

Kongres Ludu[edytuj | edytuj kod]

Po nieudanym proteście (z lutego 1955 roku) przeciwko rozbiórce przeznaczonego dla czarnoskórych przedmieścia Johannesburga, Sophiatown, doszedł do wniosku że Kongres "nie miał alternatywny dla oporu zbrojnego i użycia przemocy"[83]. Z pomocą Sisulu ANC próbowało zdobyć broń w Chinach, jednak pomimo wsparcia walki antyapartheidowskiej, rząd Chin uważał że ANC nie jest dostatecznie przygotowana do walki partyzanckiej[84]. Z pomocą Południowoafrykańskiego Kongresu Indyjskiego, Kongresu Ludzi Kolorywch, Kongresu Demokratycznego i Kongresu Związków Zawodowych RPA, ANC planowało utworzyć Kongres Ludu który opracować miał propozycje systemowe które wprowadzone miały być po obaleniu reżimu apartheidu. Na podstawie odpowiedzi przygotowanej przez Kongres, Rusty Bernstein opracowała Kartę Wolności w której wezwano do utworzenia demokratycznego państwa niebędącego państwem rasistowskim, wezwano też do nacjonalizacji wielkiego przemysłu. Karta została przyjęta na konferencji Kliptown w czerwcu 1955 roku, na konferencji zebrało się 3000 delegatów którzy zostali jednak rozpędzeni przez policję. Karta stała się kluczowym elementem ideologii Mandeli[85].

Po zakończeniu drugiego zakazu nałożonego przez niego na reżim, we wrześniu 1955 roku udał się na wakacje robocze do Transkei gdzie omówił z lokalnymi przywódcami plemiennymi implikację ustawy Bantu Authorities Act sprzed czterech lat. Przed wyjazdem do Cape Town odwiedził takżę matkę i siostrę, Noengland[86]. W marcu 1956 otrzymał trzeci zakaz publicznych występów (z ograniczeniem do Johannesburga), Mandela jednak często lekceważył go[87].

Dalsza działalność i dojście do władzy[edytuj | edytuj kod]

Początkowo był zwolennikiem nieużywania przemocy. Wraz ze współpracownikami zmienił zdanie po masakrze w czasie protestu Sharpeville w marcu 1960 roku i delegalizacji ANC. Rok później został przywódcą zbrojnego skrzydła ANC Umkhonto we Sizwe („Włócznia Narodu”, MK). Zbrojne działania „Umkhonto we Sizwe” za czasów Mandeli miały mieć jednak charakter wyłącznie sabotażowy i wykluczały ataki na ludzi. Dokonywali zniszczeń instalacji o dużym znaczeniu dla gospodarki RPA[88]. Został aresztowany 5 sierpnia 1962 i skazany za rzekome akty sabotażu i przygotowywanie inwazji obcych państw na RPA (zdrada stanu)[89][90]. Przestępstwo sabotażu było w RPA zagrożone karą główną, tj. śmierci lub dożywotniego pozbawienia wolności. Otrzymał 5-letni wyrok za działalność sabotażową, 12 czerwca 1964 zmieniony na dożywotnie pozbawienie wolności. Niezwłocznie po procesie osadzony w więzieniu na wyspie Robben Island. W 1985 roku odmówił skorzystania ze zwolnienia warunkowego. W marcu 1982 został przeniesiony do więzienia Pollsmoor w Kapsztadzie, w grudniu 1988 przeniesiony ponownie tym razem do więzienia im. Victora Verstera niedaleko Paarl. W więzieniu spędził 27 lat (z tego 18 lat na Robben Island). Wyszedł na wolność 11 lutego 1990 roku pod wpływem kampanii ANC i nacisków międzynarodowych, zgodnie z decyzją prezydenta F.W. de Klerka, który umożliwił też legalizację ANC. Dnia 18 marca 1992 roku mieszkańcy RPA opowiedzieli się w referendum za likwidacją apartheidu.

Kierował ANC od czerwca 1991 do grudnia 1997, z którym osiągnął w pierwszych wolnych wyborach 27 kwietnia 1994 najlepszy wynik i większość mandatów w parlamencie. Nowo wybrany parlament wybrał go w maju 1994 Prezydentem RPA – pierwszym czarnoskórym prezydentem w historii tego kraju. Pełnił ten urząd od 10 maja 1994 do 16 czerwca 1999 roku, w okresie pokojowego odejścia od apartheidu. Jako prezydent zdobył międzynarodowe uznanie – wspólnie z de Klerkiem otrzymał w 1993 roku pokojową Nagrodę Nobla. Utrzymywał bliskie stosunki z Fidelem Castro i płk. Muammarem al-Kadafim, których uznawał za „towarzyszy broni”.

Po odejściu na emeryturę zaangażował się w sprawy społeczne, m.in. w kampanię walki z AIDS (w czasie prezydentury był krytykowany za brak działań w tej kwestii). W roku 1995 utworzył „Nelson Mandela Children’s Fund” („Fundacja Nelsona Mandeli na rzecz Dzieci”), której celem jest organizowanie projektów na edukację, pomoc dla dzieci niepełnosprawnych, chorych na AIDS, wspieranie dzieci szczególnie uzdolnionych, nie tylko w RPA, ale także innych krajach afrykańskich. Fundusze pochodziły na początku z prywatnych zasobów samego Nelsona Mandeli, z czasem stworzył on ogromny ruch międzynarodowy na rzecz pozyskiwania środków na projekty dziecięce. Fundacja opiekuje się 9 tysiącami zakażonych. Był mediatorem przy rozwiązywaniu konfliktów regionalnych w Afryce. W czerwcu 2004, w wieku 85 lat ogłosił swoją decyzję o wycofaniu się z życia publicznego: Jestem pewien, że nikt nie oskarży mnie o egoizm, jeśli, ciesząc się jeszcze dobrym zdrowiem, poświęcę się sprawom prywatnym – oświadczył.

Człowiek Roku 1993 według magazynu Time wspólnie z Jaserem Arafatem, Frederikiem de Klerkiem i Icchakiem Rabinem.

26 października 2007 na wniosek dzieci z RPA Międzynarodowa Kapituła Orderu Uśmiechu przyznała Nelsonowi Mandeli Order Uśmiechu.

28 czerwca 2008 w Londynie w Hyde Park odbył się koncert z okazji 90. urodzin Mandeli.

2 lipca 2008 prezydent USA George Bush podpisał ustawę, zgodnie z którą Nelson Mandela oraz przywódcy ANC zostali skreśleni z oficjalnej listy terrorystów USA[91].

Przypadająca 18 lipca 2009 91. rocznica urodzin pierwszego czarnoskórego prezydenta Republiki Południowej Afryki, Nelsona Mandeli, który za walkę z apartheidem spędził trzecią część życia w więzieniu, obchodzona była jako „Dzień Mandeli”, poświęcony przede wszystkim promowaniu wolontariatu w społeczeństwie południowoafrykańskim[92].

W lutym 2011 roku został na krótko przewieziony do szpitala z infekcją dróg oddechowych, po czym ponownie został hospitalizowany na zakażenia płuc i kamieni żółciowych, które usunięto w grudniu 2012 roku. Po udanym zabiegu medycznym na początku marca 2013 r. wystąpił u niego nawrót zakażenia płuc i był krótko w szpitalu w Pretorii. W dniu 8 czerwca 2013 r. nasiliła się infekcja płuc i był hospitalizowany w Pretorii w poważnym stanie. Po czterech dniach stwierdzono, że jego stan zdrowia ustabilizował się i pozostawał „poważny, ale stabilny”.

Nelson Mandela zmarł z powodu infekcji płuc 5 grudnia 2013 r. w swoim domu w Houghton w Johannesburgu w otoczeniu swojej rodziny[93]. Jego śmierć została ogłoszona przez prezydenta RPA Jacoba Zumę[94]. Na znak żałoby po jego śmierci w Stanach Zjednoczonych[95], Wielkiej Brytanii i we Francji[96] flagi opuszczono do połowy masztu, zaś w Republice Południowej Afryki[97], Tanzanii[98], Indiach[99] oraz Kenii[100] ogłoszono żałobę narodową. Jego pogrzeb odbył się 15 grudnia 2013 roku w Qunu w prowincji RPA. Nelson Mandela został pochowany w grobie rodzinnym[101].

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Nelson Mandela miał trzy żony: Evelyn, Winnie i Gracę (wdowę po prezydencie Mozambiku Samory Machel). Doczekał się 6 dzieci, 17 wnuków i 14 prawnuków. W 2005 r. jego syn zmarł na AIDS, więc w momencie śmierci Mandeli żyły jego trzy córki. Przeżył także 13-letnią prawnuczkę, która zginęła w 2010 r. pod kołami samochodu.

W 2013 roku powstał film biograficzny pt. Mandela: Droga do wolności, opowiadający o działalności politycznej Mandeli przed wyborem na prezydenta RPA.

Poglądy[edytuj | edytuj kod]

W chwili wstąpienia do Kongresu był afrykańskim najconalistą[102] i demokratycznym socjalistą[103] – „jawnie sprzeciwiał się kapitalizmowi, prywatnej własności gruntów i rządom wielkiego pieniądza”[104]. Opowiadał się za równością rasową a także wspierał prawa gejów a walkę o prawa mniejszości realizował jako część swojej kampanii reform po upadku apartheidu[105]. Był pod wpływem marksizmu, a podczas rewolucji opowiedział się za socjalizmem naukowym[106]. Odrzucał on jednak i dystansował się od komunizmu[107]. Od ideologii komunistycznej odrzucał go ateizm, który był niezgodny z jego chrześcijańskimi poglądami[108].

W 1955 roku w opracowanej m.in. przez niego Kacię Wolności wezwał do nacjonalizacji banków, ziemi i kopalni złota, uważając to za konieczne w celu zapewnienia równego podziału dóbr[109]. Mimo takich zapowiedzi, w trakcie swojej prezydentury nie znacjonalizował ani jednego obiektu, ponieważ obawiał się, że odstraszy to zagranicznych inwestorów. Decyzja ta podyktowana została także po części zmianami geopolitycznymi w latach 90. XX wieku[110]. Mimo że w kilku przemówieniach przedstawiał się w autokratyczny sposób, był oddanym zwolennikiem demokracji i głosu większości nawet jeśli decyzja społeczności głęboko nie zgadzała się z jego poglądami[111]. Uważał że odpowiedzialność i wolność słowa są podstawami demokracji[112].

Odznaczenia i wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

Mandela w twórczości artystów[edytuj | edytuj kod]

  • Utwór Nelson Mandela brytyjskiego zespołu ska The Specials (1984).
  • Utwór Full Nelson Milesa Davisa opublikowany na albumie Tutu (1986).
  • Utwór Asimbonanga (We have not seen him) z 1987 Johnny’ego Clegga, nawołujący do uwolnienia Nelsona Mandeli.
  • Utwór Mandela Day szkockiej grupy rockowej Simple Minds nagrany w 1988 z okazji 70-tych urodzin Mandeli.
  • Utwór Mandela z płyty Homo Twist (1996) polskiego zespołu Homo Twist.
  • Utwór Mzee Mandela z płyty Khadja Nin Ya... z 1998 roku.
  • Utwór Ordinary Love grupy U2 (2013) z fabularnego filmu biograficznego o Nelsonie Mandeli: „Mandela: Droga do wolności”.
  • Utwór Tree Of Freedom (pol. Drzewo Wolności) niemieckiego zespołu Heaven Shall Burn, opublikowany na albumie AntiGone (2004), został poświęcony Nelsonowi Mandeli. We wkładce do płyty umieszczono słowa Mandeli: (ang.) „My blood is drunk by the roots of the tree from that one day the fruit of freedom will ripen” (pol. „Moją krew spijają korzenie drzewa, z którego pewnego dnia będzie zebrany owoc wolności”).
  • Utwór If Everyone Cared grupy Nickelback z albumu All the Right Reasons (2005).
  • Film biograficzny Goodbye Bafana (2007) w reżyserii Billego Augusta, na podstawie książki Jamesa Gregory’ego i Boba Grahama.
  • Film Invictus – Niepokonany (2009) w reżyserii Clinta Eastwooda
  • Utwór Take a Minute K'naana opublikowany na albumie Troubadour (2009).
  • W filmie Celine Dion, dokumentującym jej życie podczas trasy Taking Chances World Tour, jest fragment jej rozmowy z Nelsonem Mandelą – na pożegnanie piosenkarka przytula się do niego.
  • W teledysku piosenki Wind of Change zespołu Scorpions pojawia się Nelson Mandela i inni działacze wolnościowi.
  • W piosence Limeryki o narodach Jacka Kaczmarskiego Mandela pojawia się podczas jednej z rozmów Afrykanów, kłócących się o opcję polityczną.
  • Utwór Obudź się – Mezo
  • W 1997 roku zespół Reflection Eternal (Talib Kweli i DJ Hi-Tek) wydał swoją pierwszą płytę Train of Thought (Pociąg myśli). Album zaczyna się od przemówienia, w którym Nelson Mandela mówi, że kiedy odpoczywa, słucha Reflection Eternal.

Przypisy

  1. South Africa’s Nelson Mandela dies (ang.). BBC Sport, 2013-12-05. [dostęp 2013-12-05].
  2. Mandela 1994, s. 3; Sampson 2011, s. 3; Smith 2010, s. 17.
  3. Mandela 1994, s. 3; Sampson 2011, s. 3; Smith 2010, s. 17.
  4. Mandela 1994, s. 4; Smith 2010, s. 16.
  5. Guiloineau & Rowe 2002, s. 23; Mafela 2008.
  6. Samuel Willard Crompton Nelson Mandela (2006) s. 11-12.
  7. Guiloineau & Rowe 2002, s. 26; Mafela 2008.
  8. Guiloineau & Rowe 2002, s. 26; Mafela 2008.
  9. Smith 2010, s. 19.
  10. Mandela 1994, s. 8–9; Sampson 2011, s. 4; Smith 2010, s. 21–22.
  11. Mandela 1994, s. 7–8; Sampson 2011, s. 4; Smith 2010, s. 16, 23–24.
  12. Mandela 1994, s. 15.
  13. Mandela 1994, s. 12; Smith 2010, s. 23–24.
  14. Mandela 1994, s. 18–19; Sampson 2011, s. 5,7; Smith 2010, s. 24.
  15. Mandela 1994, s. 20; Sampson 2011, s. 7; Smith 2010, s. 25.
  16. Mandela 1994, s. 8, 20.
  17. Mandela 1994, s. 22–25; Sampson 2011, s. 7–9; Smith 2010, s. 26–27.
  18. Mandela 1994, s. 27–29.
  19. Mandela 1994, s. 25; Smith 2010, s. 27.
  20. Mandela 1994, s. 31–34; Smith 2010, s. 18.
  21. Mandela 1994, s. 43.
  22. Mandela 1994, s. 36–42; Sampson 2011, s. 14; Smith 2010, s. 29–31.
  23. Mandela 1994, s. 45–47; Sampson 2011, s. 15; Smith 2010, s. 31.
  24. Mandela 1994, s. 48–50.
  25. Sampson 2011, s. 17.
  26. Mandela 1994, s. 52; Sampson 2011, s. 17–18; Smith 2010, s. 31–32.
  27. Mandela 1994, s. 53–54; Sampson 2011, s. 18–21; Smith 2010, s. 32.
  28. Mandela 1994, s. 56; Smith 2010, s. 32.
  29. Mandela 1994, s. 62–65; Sampson 2011, s. 21, 25; Smith 2010, s. 33–34; Meredith 2010, s. 18.
  30. Mandela 1994, s. 62–63; Sampson 2011, s. 24–25; Smith 2010, s. 33–34; Meredith 2010, s. 17–18.
  31. Mandela 1994, s. 67–69; Sampson 2011, s. 25; Smith 2010, s. 34.
  32. Mandela 1994, s. 68; Sampson 2011, s. 25; Smith 2010, s. 35.
  33. Mandela 1994, s. 68; Meredith 2010, s. 18
  34. Sampson 2011, s. 25.
  35. Mandela 1994, s. 70–71; Sampson 2011, s. 26.
  36. Mandela 1994, s. 66; Smith 2010, s. 34.
  37. Mandela 1994, s. 78–86; Sampson 2011, s. 26–27; Smith 2010, s. 34–35; Meredith 2010, s. 19–20.
  38. Mandela 1994, s. 73–76; Sampson 2011, s. 27–28; Smith 2010, s. 36–39.
  39. Mandela 1994, s. 89–94; Sampson 2011, s. 29–30; Smith 2010, s. 40.
  40. Mandela 1994, s. 96–101; Sampson 2011, s. 30–31; Smith 2010, s. 41.
  41. Mandela 1994, s. 104–105; Sampson 2011, s. 32–33; Smith 2010, s. 43, 48.
  42. Mandela 1994, s. 106; Smith 2010, s. 48–49.
  43. Mandela 1994, s. 122–123; Sampson 2011, s. 37; Smith 2010, s. 48.
  44. Mandela 1994, s. 100; Sampson 2011, s. 34; Smith 2010, p. 44.
  45. Mandela 1994, s. 99, 108–110; Sampson 2011, s. 33; Smith 2010, s. 44–45.
  46. Mandela 1994, s. 113–116; Sampson 2011, s. 33; Smith 2010, s. 45–46.
  47. Mandela 1994, s. 118–119; Sampson 2011, s. 34.
  48. Mandela 1994, s. 116–117, 119–120; Sampson 2011, s. 33; Smith 2010, s. 47.
  49. Mandela 1994, s. 122, 126–27; Sampson 2011, s. 34; Smith 2010, s. 49.
  50. Mandela 1994, s. 127–131; Sampson 2011, s. 34–35; Smith 2010, s. 64–65.
  51. Mandela 1994, s. 136; Smith 2010, s. 53.
  52. Mandela 1994, s. 137–139; Sampson 2011, s. 38–39; Smith 2010, s. 53.
  53. Mandela 1994, s. 142–143; Smith 2010, s. 54.
  54. Mandela 1994, s. 139–143; Sampson 2011, s. 39–41; Smith 2010, s. 52–56.
  55. Mandela 1994, s. 144, 148–149; Sampson 2011, s. 36; Smith 2010, s. 59–62.
  56. "Honouring Thembekile Mandela". Nelson Mandela Centre of Memory. Nelson Mandela Foundation.
  57. Mandela 1994, s. 149, 152; Sampson 2011, s. 36; Smith 2010, s. 60–64.
  58. Mandela 1994, s. 150, 210; Sampson 2011, s. 36; Smith 2010, s. 67.
  59. Mandela 1994, s. 151; Smith 2010, s. 64.
  60. Mandela 1994, s. 153–154; Sampson 2011, s. 48; Smith 2010, s. 66.
  61. Mandela 1994, s. 154; Sampson 2011, s. 42.
  62. Mandela 1994, s. 154–157; Sampson 2011, s. 49; Smith 2010, s. 66.
  63. Mandela 1994, s. 159–162; Sampson 2011, s. 51–52; Smith 2010, s. 70–72.
  64. Mandela 1994, s. 162–165; Sampson 2011, s. 53–55; Smith 2010, s. 72–73.
  65. Sampson 2011,s. 35; Smith 2010, s. 68–70.
  66. Mandela 1994, s. 168; Sampson 2011, s. 55–56.
  67. Mandela 1994, s. 165–167; Sampson 2011, s. 61–62; Smith 2010, s. 74–75.
  68. Mandela 1994, s. 176; Sampson 2011, s. 63–64; Smith 2010, s. 78.
  69. Mandela 1994, s. 177–172; Sampson 2011, s. 64–65; Smith 2010, s. 75–76.
  70. Mandela 1994, s. 165; Smith 2010, s. 77.
  71. Mandela 1994, s. 170; Smith 2010, s. 94.
  72. Mandela 1994, s. 182–183; Sampson 2011, s. 66–67; Smith 2010, s. 77, 80.
  73. Mandela 1994, s. 183–188; Sampson 2011, s. 69; Smith 2010, s. 81–83.
  74. Mandela 1994, s. 188–192; Sampson 2011, s. 68.
  75. Mandela 1994, s. 194–195; Sampson 2011, s. 72–73; Smith 2010, s. 85.
  76. Mandela 1994, s. 195–198; Sampson 2011, s. 71–72; Smith 2010, s. 83–84.
  77. Mandela 1994, s. 199–200, 204; Sampson 2011, s. 73; Smith 2010, s. 86.
  78. Mandela 1994, s. 205–207, 231; Sampson 2011, s. 81–82, 84–85; Smith 2010, s. 116–117.
  79. Mandela 1994, s. 209–210; Sampson 2011, s. 7; Smith 2010, s. 87.
  80. Mandela 1994, s. 210–216; Sampson 2011, s. 77–80; Smith 2010, s. 87–93.
  81. Mandela 1994, s. 293–294; Sampson 2011, s. 76–77; Smith 2010, s. 95–99, 105–106.
  82. Mandela 1994, s. 293–294; Sampson 2011, s. 76–77; Smith 2010, s. 95–99, 105–106.
  83. Mandela 1994, s. 218–233, 234–236; Sampson 2011, s. 82–84; Smith 2010, s. 120–123.
  84. Mandela 1994, s. 226–227; Sampson 2011, s. 84; Smith 2010, s. 118.
  85. Mandela 1994, s. 243–249; Sampson 2011, s. 87–95; Smith 2010, s. 118–120, 125–128.
  86. Mandela 1994, s. 253–274; Sampson 2011, s. 96–99; Smith 2010, s. 130–132.
  87. Mandela 1994, s. 275; Sampson 2011, s. 101–102.
  88. Krótki życiorys wybitnego polityka RPA, Nelsona Mandeli.
  89. Mandela 90: Nelson Mandela » Poznaj Afrykę!
  90. Nelson Mandela świętował 90. urodziny i wzywał do walki z ubóstwem.
  91. Mandela nie jest już terrorystą, tvn24.pl [dostęp 7 lipca 2010].
  92. Najnowsze wiadomości z kraju i ze świata. – Onet Wiadomości.
  93. South Africa’s Nelson Mandela dies in Johannesburg. bbc.co.uk.
  94. Lydia Polgreen: Mandela’s Death Leaves South Africa Without Its Moral Center (ang.). W: NYTimes.com [on-line]. The New York Times Company, 2013-12-05. [dostęp 2013-12-06].
  95. Świat opłakuje Nelsona Mandelę. onet.pl, 6 grudnia 2013. [dostęp 2013-12-06].
  96. Francja opuściła flagi do połowy masztu po śmierci Mandeli. onet.pl. [dostęp 2013-12-06].
  97. RPA w żałobie: Tłumy żegnają Mandelę. Są kwiaty, świece, pieśni. gazetaprawna.pl.
  98. Tanzania condoles over death of Mandela. globaltimes.cn. [dostęp 2013-12-06].
  99. Indie ogłosiły pięciodniową żałobę po śmierci Mandeli. onet.pl, 6 grudnia 2013. [dostęp 2013-12-06].
  100. President Uhuru Kenyatta has declared three days of mourning Nelson Mandela. 6 grudnia 2013. [dostęp 2013-12-06].
  101. Skończyła się długa droga Mandeli. tvn24.pl, 15 grudnia 2013. [dostęp 2013-12-15].
  102. Sampson 2011, s. 37, 584; Meredith 2010, s. 541.
  103. Smith 2010, s. 231.
  104. Sampson 2011, s. 298.
  105. Matisonn, John (2013). "Mandela's Graceful Departure A Hallmark of His Presidency". NPR. Retrieved 6 December 2013.
  106. Sampson 2011, s. 282.
  107. Mandela 1994, s. 365; Sampson 2011, s. 135–138.
  108. Mandela 1994, s. 106; Smith 2010, s. 48–49.
  109. Kalumba 1995, s. 164–165
  110. Sampson 2011, s. 433–435.
  111. Sampson 2011, s. 433.
  112. Battersby 2011, s. 605
  113. Republique du Burundi – Decret № 100/190 du 1 juillet 2012 (fr.) [dostęp 2013-10-15].
  114. Tanzanian Affairs – Nelson Mandela in Tanzania (ang.) [dostęp 2012-11-13].
  115. Past winners of the Mo Ibrahim Prize (ang.). W: The Telegraph [on-line]. Telegraph Media Group Limited. [dostęp 2013-10-18].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Anthony Sampson, Mandela: the authorized biography; ISBN 0-679-78178-1.
  • Goodbye Bafana (2007)
  • Nelson Mandela, Invictus (2009)
  • Battersby, John (2011). „Afterword: Living Legend, Living Statue”. In Anthony Sampson. Mandela: The Authorised Biography. London: HarperCollins. s. 587–610. ISBN 978-0007437979.
  • Ellis, Stephen (2011). „The Genesis of the ANC’s Armed Struggle in South Africa 1948–1961”. Journal of Southern African Studies 37 (4): 657–676. doi:10.1080/03057070.2011.592659.
  • Guiloineau, Jean; Rowe, Joseph (2002). Nelson Mandela: The Early Life of Rolihlahla Madiba. Berkeley: North Atlantic Books. s. 9–26. ISBN 1-55643-417-0.
  • Herbst, Jeffrey (2003). „The Nature of South African Democracy: Political Dominance and Economic Inequality”. In Theodore K. Rabb, Ezra N. Suleiman. The Making and Unmaking of Democracy: Lessons from History and World *Politics. London: Routledge. s. 206–224. ISBN 978-0415933810.
  • Mafela, Munzhedzi James (2008). „The Revelation of African Culture in „Long Walk to Freedom””. In Anna Haebich, Frances Peters-Little, Peter Read. Indigenous Biography and Autobiography. Sydney: Humanities Research Centre, Australian National University.
  • Houston, Gregory; Muthien, Yvonne (2000). „Democracy and Governance in Transition”. In Yvonne Muthien, Meshack Khosa and Bernard Magubane. Democracy and Governance Review: Mandela’s Legacy 1994–1999. Pretoria: Human Sciences Research Council Press. s. 37–68. ISBN 978-0796919700.
  • Kalumba, Kibujjo M. (1995). „The Political Philosophy of Nelson Mandela: A Primer”. Journal of Social Philosophy 26 (3): 161–171. doi:10.1111/j.1467-9833.1995.tb00092.x.
  • Mandela, Nelson (1994). Long Walk to Freedom Volume I: 1918–1962. Little, Brown and Company. ISBN 978-0754087236.
  • Mandela, Nelson (2004) [1994]. Long Walk to Freedom Volume II: 1962–1994 (large print edition). London: BBC AudioBooks and Time Warner Books Ltd. ISBN 978-0754087243.
  • Muthien, Yvonne; Khosa, Meshack; Magubane, Bernard (2000). „Democracy and Governance in Transition”. In Yvonne Muthien, Meshack Khosa and Bernard Magubane. Democracy and Governance Review: Mandela’s Legacy 1994–1999. Pretoria: Human Sciences Research Council Press. s. 361–374. ISBN 978-0796919700.
  • Meredith, Martin (2010). Mandela: A Biography. New York: PublicAffairs. ISBN 978-1586488321.
  • Sampson, Anthony (2011) [1999]. Mandela: The Authorised Biography. London: HarperCollins. ISBN 978-0007437979.
  • Smith, David James (2010). Young Mandela. London: Weidenfeld & Nicolson. ISBN 978-0297855248.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]