Nelson Mandela

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Nelson Rolihlahla Mandela
Nelson Mandela-2008 (edit).jpg
Data i miejsce urodzenia 18 lipca 1918
Mvezo
Data i miejsce śmierci 5 grudnia 2013
Johannesburg
Republika Południowej Afryki 8. Prezydent Republiki Południowej Afryki
Przynależność polityczna Afrykański Kongres Narodowy (ANC)
Okres urzędowania od 10 maja 1994
do 16 czerwca 1999
Poprzednik Frederik Willem de Klerk
Następca Thabo Mbeki
Nelson Mandela Signature.svg
Odznaczenia
Platynowy Order Mapungubwe (Republika Południowej Afryki) Order Australii (Australia) Order Stara Płanina (Bułgaria) Wielka Wstęga Orderu Narodowego Republiki (Burundi) Order Słonia (Dania) Wielka Wstęga Orderu Nilu (Egipt) Krzyż Wielki Orderu Białej Róży (Finlandia) Honorowy Towarzysz Orderu Gwiazdy Ghany Kollana Orderu Izabeli Katolickiej (Hiszpania) Order Bharat Ratna (Indie) Order Jamajki Order Kanady – Towarzysz (Companion) Krzyż Wielki Orderu Złotego Lwa Nassau Krzyż Wielki Orderu Narodowego (Mali) Kollana Orderu Orła Azteckiego (Meksyk) Order „Wielka Gwiazda Przyjaźni między Narodami” (NRD) Wielki Komandor Orderu Republiki Federalnej - kl. cywilna (Nigeria) Krzyż Wielki Królewskiego Norweskiego Orderu Świętego Olafa Order Pakistanu Wielka Kollana Orderu Infanta Henryka (Portugalia) Wielka Kollana Orderu Wolności (Portugalia) Order Przyjaźni (Rosja) Prezydencki Medal Wolności (Stany Zjednoczone) Królewski Order Serafinów (Szwecja) Krzyż Wielki Orderu Zasługi Republiki Węgierskiej (cywilny) Order Pochodni Kilimandżaro II klasy (Tanzania) Order Księcia Jarosława Mądrego I klasy (Ukraina) Honorowy Członek Orderu Zasługi (Wielka Brytania) Baliw Krzyża Wielkiego Orderu Szpitala Św. Jana z Jerozolimy (Wielka Brytania) Order Uśmiechu
Międzynarodowa Leninowska Nagroda Pokoju (ZSRR) Złoty Order Olimpijski
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach
Nelson Mandela, ok. 1937

Nelson Rolihlahla Mandela (wymowa xhosa: [xoˈliːɬaɬa manˈdeːla]; ur. 18 lipca 1918 w Mvezo, zm. 5 grudnia 2013 w Johannesburgu[1]) – południowoafrykański polityk, prezydent Republiki Południowej Afryki w latach 1994–1999, jeden z przywódców ruchu przeciw apartheidowi, działacz na rzecz praw człowieka, laureat pokojowej nagrody Nobla. W Republice Południowej Afryki nazywany również „Madiba” (nazwa jednego z klanów ludu Xhosa), a także „tata”, co często rozpisywano jako: „Ojciec Narodu”. Był zarówno najstarszym (złożył urząd w wieku 81 lat), jak i najdłużej żyjącym prezydentem RPA (zmarł mając 95 lat).

Urodził się 18 lipca 1918 r. w Mvezo, małej wiosce koło Umtaty w bantustanie Transkei. Jego ojciec był wodzem plemienia Thembu; miał 4 żony i 13 dzieci. Sam Nelson Mandela ze strony matki pochodził z plemienia Xhosa. Jego pradziadek ojczysty zmarły w 1832 r. był władcą Thembu. W wieku 7 lat jako pierwszy w swojej rodzinie zaczął uczęszczać do szkoły metodystów. Tam na chrzcie otrzymał angielskie imię Nelson. Ukończył studia prawnicze. Jako student uczestniczył w działaniach na rzecz praw politycznych, społecznych i ekonomicznych czarnoskórej większości w kraju. W 1942 roku wstąpił do Afrykańskiego Kongresu Narodowego (ANC), a w 1950 roku zaczął nim kierować.

Początkowo był zwolennikiem nieużywania przemocy. Wraz ze współpracownikami zmienił zdanie po masakrze w czasie protestu Sharpeville w marcu 1960 roku i delegalizacji ANC. Rok później został przywódcą zbrojnego skrzydła ANC Umkhonto we Sizwe („Włócznia Narodu”, MK). Zbrojne działania „Umkhonto we Sizwe” za czasów Mandeli miały mieć jednak charakter wyłącznie sabotażowy i wykluczały ataki na ludzi. Dokonywali zniszczeń instalacji o dużym znaczeniu dla gospodarki RPA[2]. Został aresztowany 5 sierpnia 1962 i skazany za rzekome akty sabotażu i przygotowywanie inwazji obcych państw na RPA (zdrada stanu)[3][4]. Przestępstwo sabotażu było w RPA zagrożone karą główną, tj. śmierci lub dożywotniego pozbawienia wolności, 12 czerwca 1964 zmieniony na dożywotnie pozbawienie wolności. Niezwłocznie po procesie osadzony w więzieniu na wyspie Robben Island. W 1985 roku odmówił skorzystania ze zwolnienia warunkowego. W marcu 1982 został przeniesiony do więzienia Pollsmoor w Kapsztadzie, w grudniu 1988 przeniesiony ponownie tym razem do więzienia im. Victora Verstera niedaleko Paarl. W więzieniu spędził 27 lat (z tego 18 lat na Robben Island). Wyszedł na wolność 11 lutego 1990 roku pod wpływem kampanii ANC i nacisków międzynarodowych, zgodnie z decyzją prezydenta F.W. de Klerka, który umożliwił też legalizację ANC. Dnia 18 marca 1992 roku mieszkańcy RPA opowiedzieli się w referendum za likwidacją apartheidu.

Kierował ANC od czerwca 1991 do grudnia 1997, z którym osiągnął w pierwszych wolnych wyborach 27 kwietnia 1994 najlepszy wynik i większość mandatów w parlamencie. Nowo wybrany parlament wybrał go w maju 1994 Prezydentem RPA – pierwszym czarnoskórym prezydentem w historii tego kraju. Pełnił ten urząd od 10 maja 1994 do 16 czerwca 1999 roku, w okresie pokojowego odejścia od apartheidu. Jako prezydent zdobył międzynarodowe uznanie – wspólnie z de Klerkiem otrzymał w 1993 roku pokojową Nagrodę Nobla.

Po odejściu na emeryturę zaangażował się w sprawy społeczne, m.in. w kampanię walki z AIDS. W roku 1995 utworzył „Nelson Mandela Children’s Fund” („Fundacja Nelsona Mandeli na rzecz Dzieci”), której celem jest organizowanie projektów na edukację, pomoc dla dzieci niepełnosprawnych, chorych na AIDS, wspieranie dzieci szczególnie uzdolnionych, nie tylko w RPA, ale także innych krajach afrykańskich. Fundusze pochodziły na początku z prywatnych zasobów samego Nelsona Mandeli, z czasem stworzył on ogromny ruch międzynarodowy na rzecz pozyskiwania środków na projekty dziecięce. Fundacja opiekuje się 9 tysiącami zakażonych. Był mediatorem przy rozwiązywaniu konfliktów regionalnych w Afryce

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo[edytuj | edytuj kod]

Urodził się 18 lipca 1918 r. w Mvezo, małej wiosce koło Umtaty w bantustanie Transkei[5]. Jego drugie imię brzmiało Rolihlahla, czyli w języku Xhosa kłopotliwy[6]. W późniejszych latach był znany jako Madiba co wywodziło się z nazwy jego rodzinnego klanu[7]. Jego zmarły w 1832 roku, pradziadek, Ngubengcuka był wodzem Thembu zamieszkującego bantustan Transkei we współczesnej Prowincji Przylądkowej Wschodniej[8]. Plemię te znane było z oporu wobec kolonialnych zapędów Holendrów, Brytyjczyków i innych Europejczyków[9]. Jeden z synów tego króla, o imieniu Mandela był dziadkiem Nelsona i jednocześnie od niego wywodziło się imię przyszłego prezydenta[10]. Ponieważ dziadek Nelsona był jedynym dzieckiem króla z jego żoną z klanu Ixhiba był przez to uważany za dziecko z tzw. nieprawego rodu i nie kwalifikował się do dziedziczenia tronu[11].

Ojciec Mandeli, Gadla Henry Mphakanyiswa był wodzem plemienia, nad którym władzę objął w 1915 roku po tym, gdy jego poprzednik został oskarżony przez władze o korupcję[12]. Miał on 4 żony i 13 dzieci (czterech synów i dziewięć córek, dzieci żyły w innych wioskach). Również w 1926 roku, Gadla został zwolniony za korupcję co według Nelsona było tak naprawdę jedynie fałszywym oskarżeniem białych władz wobec których ojciec pozostawał sceptyczny[13]. Sam Nelson ze strony matki (trzeciej żony Gadli) pochodził z plemienia Xhosa. Matka Nelsona była córką Nkedama i członkiem klanu amaMpemvu[14].

Jak sam twierdził jego wczesne życie było zdominowane przez rytuały i tabu[15]. Dorastał we wsi Qunu z dwiema siostrami i matką. Pomagał w utrzymywaniu stada bydła i wraz z innymi chłopcami spędzał dużo czasu na podwórku[16]. Choć jego rodzice byli analfabetami, to matka będąca pobożną chrześcijańską, gdy miał 7 lat wysłała go (jako pierwszego w swojej rodzinie) do szkoły prowadzonej przez metodystów. Tam został ochrzczony i otrzymał angielskie, nadane przez nauczycielkę, chrzcielne imię Nelson; sam Mandela nie wiedział dlaczego nauczycielka nadała mu to imię[17]. W wieku dziewięciu lat, jego ojciec przyjechał do Qunu, gdzie szybko zmarł z powodu nierozpoznanej dolegliwości, którą według Mandeli była choroba płuc[18]. Mandela bardzo przeżył śmierć ojca. Później deklarował, że od ojca odziedziczył buntowniczy charakter i poczucie sprawiedliwości[19].

Matka zabrała go do Wielkiego Placu, pałacu w Mqhekezweni, gdzie powierzyła go pod opiekę regenta Thembu, wodza Jongintaba Dalindyebo. Mimo iż nie ujrzał matki przez wiele kolejnych lat, młody Mandela czuł że Jongintaba i jego żona Noengland traktują go jak własne dziecko na równi z ich synem Justice i córką Nomafu[20]. W każdą niedzielę wraz z opiekunami uczęszczał na nabożeństwa a chrześcijaństwo stało się znaczną częścią jego życia[21]. Uczęszczał do misyjnej szkoły metodystów zlokalizowanej obok pałacu, gdzie pobierał nauki języków angielskiego i Xhosa, historii i geografii[22]. Ze szczególną sympatią studiował historię Afryki. Słuchając opowieści i rozmów starszych gości pałacu znalazł się pod wpływem antyimperialistycznej retoryki wodza Joyi[23]. W tym czasie uważał jednak europejskich kolonizatorów za dobroczyńców, a nie prześladowców[24]. W wieku 16 lat wraz z Justice i kilkoma innymi chłopcami pojechał do Tyalarhy, gdzie przeszedł rytuał obrzezania, co w symboliczny symbol miało zaznaczać przejście z chłopca w mężczyznę. W trakcie obrzędu otrzymał imię Dalibunga[25].

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Zamierzając zdobyć umiejętności potrzebne, aby zostać radnym domu królewskiego Thembu, rozpoczął naukę w szkole średniej w Clarkebury Boarding Institute w Engcobo. Była to instytucja w zachodnim stylu i największa szkoła dla czarnych Afrykanów w Thembulandzie[26]. W trakcie edukacji nawiązał kontakty z innymi uczniami, po raz pierwszu za najlepszego przyjaciela miał osobę płci żeńskiej, grał w róże gry sportowe co rozwijał przez całe życie i zapoczątkował swoje zainteresowanie ogrodnictwem, sam Mandela przyznał że przed szkołą średnią był „sztywniakiem”[27]. W ciągu dwóch lat zdobył Junior Certificate[28]. W 1937 r. wraz z większością rodziny królewskiej Thembu, w tym przyrodnim bratem, Justice, przeniósł się do kolegium metodystów Healdtown w Forcie Beaufort[29]. Dyrektor szkoły podkreślał wyższość kultury angielskiej i poparcie dla rządu, jednakże Mandela coraz bardziej interesował się rodzimymi kulturami afrykańskimi. W trakcie uczęszczania do kolegium zaprzyjaźnił się z pierwszą osobą spoza kręgu Xhosa, przyjaciel mianowicie wywodził się z Sotho co było uważane za złamanie tabu[30]. W wolnym czasie ćwiczył dużo boks i biegi długodystansowe, w dyscyplinach tych został prefektem w drugim roku edukacji[31].

Z poparciem Jongintaby rozpoczął pracę nad stopniem Bachelor of Arts (BA) na liczącym 150 studentów Uniwersytecie dla czarnoskórych w Fort Harere w Alice. Tam w pierwszym roku uczył się angielskiego, antropologii, administracji, polityki i prawa holenderskiego. Jego ówczesnym celem było zostanie tłumaczem lud urzędnikiem w Departamencie Spraw Rdzennych [mieszkańców RPA][32]. Zamieszkał w dormitorium Wesley House, gdzie zaprzyjaźnił się Kaiser Matanzimą i Oliverem Tambo, ten drugi stał się jego bliskim przyjacielem i towarzyszem na dziesiątki lat[33]. Kontynuował swoje zainteresowanie sportem, brał udział w lekcjach tańca towarzyskiego[34], grał w dramacie o życiu Abrahama Lincolna[35], a w ramach Studenckiego Towarzystwa Chrześcijańskiego dawał lekcje Biblii wśród lokalnych społeczności[36]. Chociaż wielu jego znajomych należało do Afrykańskiego Kongresu Narodowego (ANC) – antyimperialistycznego ruchu dążącego do budowy niezależnego RPA – Mandela unikał jakiegokolwiek zaangażownia politycznego[37], a w okresie II wojny światowej stał się zwolennikiem brytyjskiego wysiłku wojennego[38]. Pomógł studentom pierwszego roku przełamać dominację drugoklasistów[39], pod koniec jego edukacji na pierwszym roku zaangażował się w Radę przedstawicieli Studentów i rozpoczął bojkot związany z kiepską jakości żywności na uniwersytecie za co został tymczasowo zawieszony z uczelni, a w rezultacie opuścił szkołę bez otrzymania stopnia[40].

Przeprowadzka do Johannesburga[edytuj | edytuj kod]

Gdy wrócił Mqhekezweni w grudniu 1940 roku uznał że Jongintaba zaaranżował małżeństwa dla niego i Juistice, przerażony myślą o przymusowym małżeństwie uciekł w kwietniu następnego roku poprzez Queenstown do Johannesburga[41]. Znalazł pracę jako stróż nocny w kopalni, gdzie „po raz pierwszy zobaczył południowoafrykański kapitalizm w działaniu”, z pracy został jednak zwolniony jego induna (naczelnik) odkrył że Mandela uciekł z domu[42]. W trakcie pobytu u kuzyna w George Goch Township poznał aktywistę ANC Waltera Sisulu, który załatwił mu pracę aplikanta w kancelarii Witkin, Sidelsky i Eidelman. Firma prowadzona była przez liberalnego Żyda, Lazara Sidelsky’ego, który był sympatykem ANC[43]. W pracy Mandela poznał Gaura Redebe wywodzącego się z Xhosa, który był członkiem ANC i Południowoafrykańskiej Partii Komunistycznej, a także Nata Bregmana, żydowskiego działacza komunistycznego, który stał się jego pierwszym białym przyjacielem[44]. Uczestnicząc w rozmowach i spotkaniach komunistów, Mandela był pod wrażeniem tego że Europejczycy, Afrykanie, Hindusi i kolorowi są traktowani wzajemnie jako równy z równym. Później twierdził że nie przyłączył się do partii ponieważ jej ateizm pozostawał w konflikcie z jego chrześcijańską wiarą i poglądem wedle którego RPA zamiast walki klasowej potrzebna jest walka o równość rasową[45]. W sierpniu 1943 roku, coraz bardziej zafascynowany polityką, Mandela wziął udział w marszu na rzecz bojkotów autobusów za podwyżki cen biletów[46]. W celu kontynuowania studiów wyższych, zapisał się na Uniwersytet Południowej Afryki, noce spędzał na pracach nad licencjatem[47].

Zdobywając niewielką pensję, wynajął pokoju w domu należącym do rodziny Xhoma, wywodzącego się z plemienia Suazi w mieście Alexandra. W mieście roiło się od przestępców, powszechne było ubóstwo i zanieczyszczenia jednakże miasto pozostało dla niego „najcenniejszym miejscem”[48]. Mimo zakłopotania swoim ubóstwem przez krótki czas zabiegał o względy córki małżeństwa u którego wynajmował pokój[49]. Aby zaoszczędzić pieniądze i być bliżej centrum Johannesburga, przeniósł się do ośrodka Witwatersrand Native Labour Association, gdzie żył wśród wywodzących się z różnych plemion górników. W trakcie pobytu tam spotkał wielu wodzów plemiennych w tym księcia-regenta Basuto (obecnie Lesotho)[50]. W 1941 roku Jongintaba odwiedził Mandelę i odpuścił mu ucieczkę z domu. Po powrocie do Thembulandu, Jonigntaba zmarł zimą 1942 roku, a Mandela i Justice przyjechali w tamte strony dzień po pogrzebie[51]. Po zdaniu egzaminu licencjanckiego na początku 1943 roku, wrócił do Johannesburga, gdzie rozpoczął drogę polityczną jako prawnik, tym samym zrezygnował on z bycia radnym w Thembulandzie[52].

Wczesna działalność polityczna[edytuj | edytuj kod]

Okres studiów i działalność w Lidze Młodzieżowej[edytuj | edytuj kod]

Mandela wraz z małżonką w 1944

Rozpoczynając studia prawnicze na Uniwersytecie Witwatersrand, był jedynym czarnoskórym studentem i pomimo powszechnego rasizmu udało mu się zaprzyjaźnić z liberalnymi i komunistycznymi Europejczykami, Żydami i Hindusami. Wśród nich znaleźli się Joe Slovo, Harry Schwarz i Ruth First[53]. Dołączając w 1942 do ANC znalazł się w coraz większych wpływach grupy Sisulu i wraz z innymi działaczami spędzał dużo czasu w Orlando w domu należącym do Sisulo, jednym z działaczy uczęszczających w spotkaniach był jego stary przyjaciel, Oliver Tambo[54]. W 1943 poznał Antona Lembede, afrykańskiego nacjonalistę przeciwnego zjednoczonemu rasowo frontowi przeciwko kolonializmowi i imperializmowi czy też zawiązania sojuszu z komunistami[55]. Mimo przyjaźni z przedstawicielami innych ras i komunistami, Mandela popierał część poglądów Lembede i wierzył że czarni Afrykanie powinni być całkowicie niezależni w walce o polityczne samostanowienie[56]. Gdy w ramach partii postanowiono o utworzeniu skrzydła młodzieżowego, Nelson Mandela znalazł się w delegacji młodzieżowych działaczy partii i spotkał się z prezydentem ANC Alfredem Bitini Xumą. Liga Młodych ANC została założona w Niedzielę Wielkanocną 1944 roku w Centrum Społecznym Bantu na Eloff Street, prezydentem młodzieżówki został Lembede a członkiem komitetu wykonawczego sam Mandela[57].

W domu należącym do Sisulu poznał Evelyn Mase, działaczkę ANC z Engcobo w Transkei, która w tym czasie uczyła się zawodu pielęgniarki. Ożenili się 5 października 1944 roku, początkowo młoda para mieszkła z jej krewnymi, następnie wynajęła dom nr. 8115 w Orlando, gdzie małżeństwo wprowadziło się na początku 1946[58]. Ich pierwsze dziecko, Madiba „Thembi” Thembekile urodziło się w lutym 1945 roku[59], córka Makazwie urodziła się dwa lata później, lecz zmarła dziewięć miesięcy później na zapalenie opon mózgowych[60]. Wraz z małżeństwem w domu zamieszkała matka i siostra (Leabie) Mandeli[61]. Na początku 1947 roku zakończył pracę w firmie Witkin, Sidelsky i Eidelman i został pełnowymiarowym studentem, aby opłacić studia zaciągnął pożyczkę w Bantu Welfare Trus[62].

W lipcu 1947 gdy zmarł Lembede, jego następcą w organizacji został bardziej umiarkowany Peter Mda, który zgodził się na współprace z nieczarnymi i komunistami oraz powołał Mandelę na sekretarza organizacji[63]. Mandela nie zgodził się z podejściem Mda i w grudniu 1947 wsparł nieudaną próbę wydalenia komunistów z organizacji młodzieżowej uważając ich ideologię za nieafrykańską[64]. W tym samym roku został wybrany do komitetu wykonawczego ANC w Transwalu, gdzie podlegał regionalnemu prezydentowi ANC C.S. Ramohanoe. Gdy Ramhaone działając wbrew woli Komitetu Wykonawczego Transwalu nawiązał współpracę z organizacjami hinduskimi i komunistycznymi, Mandela znalazł się wśród tych którzy wpłynęli na jego dymisję[65].

W wyborach w 1948 roku, w których pozwolono głosować jedynie białym, parlament został zdominowany przez afrykanerską (a przynajmniej przez nich zdominowaną) Herenigde Nasionale Party pod przewodnictwem Daniela François Malana. Partia połączyła się z Partią Afrykanerów i utworzyła tym samym Partię Narodową. Partia miała program otwarcie rasistowski i domagała się poszerzenia segracji rasowej i budowy ustroju apartheidowskiego[66]. Mający coraz większe wpływy w ANC, Mandela i jego kadry rozpoczęły propagowanie bezpośredniego działania przeciwko apartheidowi, pod postacią akcji, tj. strajki i bojkoty. Taktykę tą ANC przyjęła z działań indyjskiej społeczności RPA. Nie popierający takich działań Xuma został usunięty z prezydencji poprzez wotum nieufności i zastąpiony przez Jamesa Moroka, a w jego nowym gabinecie znaleźli się Sisulu, Mda, Tambo i Godfrey Pitje. Jak po latach wspomniał Mandela „Kierowaliśmy ANC ku bardziej radykalnej i rewolucyjnej ścieżce”[67]. Gdy poświęcił się polityce, zawalił ostatni rok w Witwatesrand i ostatecznie w grudniu 1949 roku nie przyznano mu stopnia[68].

Prezydencja w Transwalu[edytuj | edytuj kod]

W marcu 1950 roku na placu Xuma odbyła się Krajowa Egzekutywa ANC[69]. W tym miesiącu w Johannesburgu odbyła się Konwencja Obrony Wolności Słowa w której udział wzięli działacze murzyńscy, hinduscy i komunistyczni a cała akcja przybrała charakter antyapartheidowskiego strajku generalnego. Mandela był przeciwnikiem strajku obawiając się, że spowoduje to zwiększenie represji policyjnych, w rezultacie w tym samym roku reżim wprowadził Ustawę o Zwalczaniu Komunizmu i poddał represjom organizacje biorące udział w strajku[70]. W tym samym roku wybrany został na prezydenta Ligi Młodzieżowej, w grudniu 1951 roku wziął udział w Ogólnokrajowej Konferencji ANC gdzie wypowiedział się przeciwko budowie frontu międzyrasowego jednakże został przegłosowany[71]. Wkrótce pod wpływem przyjaciół, takich jak Moses Kotane i wsparciu Związku Radzieckiego dla ruchów walczących w wojnach o niepodległość, nieufność Mandeli wobec komunizmu ograniczyła się. Pod wpływem lektur działaczy, tj. Karol Marks, Fryderyk Engels, Włodzimierz Lenin, Józef Stalin i Mao Zedong poznał materializm dialektyczny[72]. W kwietniu 1952 roku rozpoczął pracę w firmie prawniczej H.M. Basner[73]. Jego zaangażowanie w aktywizm polityczny i praca skutkowała mniejszym czasem który poświęcał dla rodziny[74].

W 1952 roku ANC rozpoczęła przygotowania do udziału Defiance Campaign, wspólnej kampanii przygotowanej z organizacjami hinduskimi i komunistycznymi skierowanej przeciwko apartheidowi. Był jednym z zalożycieli Narodowego Forum Ochotniczego rekrutującego antyapartheidowskich wolontariuszy. Pod wpływem filozofii Mahatmy Gandhiego zdecydował się na ściężkę pokojowego oporu połączoną z większym pragmatyzmem[75]. Na wiecu w Durbanie w dniu 22 czerwca przemawiał przed 10.000 tysięcznym tłumem i wzywał do protestów wyborczych za co został aresztowany i na krótko internowany w więzieniu Marshall Square[76]. W tym czasie liczby członków Kongresu Narodowego wzrosła z 20 do 100 tysięcy członków. Rząd na wzrost wpływów partii odpowiedział masowymi aresztowaniami, a w 1953 roku wprowadził Ustawę o Bezpieczeństwie Publicznym która umożliwiła wprowadzenie stanu wojennego[77]. W maju władzę zakazały prezydentowi transwalskiego ANC, Johnowi Beaver Marksowi dokonywania publicznych wystąpień, aby utrzymać pozycję partii w regionie, Marks wyznaczył na swojego następcę młodego Mandelę. Mimo silnej opozycji ultraafrykańskiej grupy Bafabegiya, Mandela wybrany został na prezydenta regionu w październiku tego samego roku[78].

30 lipca 1952 roku Mandela został aresztowany na mocy ustawy o zwalczaniu komunizmu i stanął przed sądem w Johannesburgu jako jeden z 21 oskarżonych (wśród nich znaleźli się Moroka, Sisulu i Dadoo). Został uznany za winnego rzekomej działalności komunistycznej i skazany na dziewięć miesięcy ciężkiej pracy, wyrok zawieszono jednak na dwa lata[79]. W grudniu otrzymał sześciomiesięczny zakaz brania udziału w posiedzeniach lub rozmowach z więcej niż jedną osobą na raz co w praktyce uniemożliwiło mu funkcjonowanie jako prezydenta ANC w Transwalu. W obliczu represji reżimu ruch Defiance Campaign zamarł[80]. We wrześniu 1953 roku, Andrew Kunene na spotkaniu transwalskiego ANC odczytał przemówienie Mandeli „Nie łatwo dojść do wolności”. Tytuł został zaczerpnięty cytatem przywódcy i twórcy niepodległości Indii, Jawaharlala Nehru (który miał przełomowy wpływ na poglądy Mandeli). W przemówienie Mandela opracował plan awaryjny na wypadek delegalizacji ugrupowania. Plan Mandeli znany też jako M-Plan zaplanował przejście w takim wypadku z scentralizowanego przywództwa w formę komórek konspiracyjnych[81].

Otrzymał pracę jako adwokat w kancelarii Terblanche i Briggish a wkrótce po tym przeniósł się do bardziej liberalnej kancelarii Helman i Michel. W tym celu zdał egzaminy kwalifikacyjne dzięki którym stał się pełnoprawnym adwokatem[82]. W sierpniu 1953, Mandela i Oliver Tambo otworzyli własną firmę prawniczą, Mandela i Tambo, działającą w centrum Johannesburg. Była to jedyna w kraju firma prawnicza prowadzona przez Afrykanów, badała ona często sprawy poszkodowanych przez brutalność policji Murzynów. Działalność kancelarii nie spodobała się reżimowi przez co na mocy ustawy Group Areas Act firma została zmuszona do przeniesienia się w odległe miejsce[83]. Choć w maju 1954 urodziła się druga córka Mandeli i Evelyn, Makaziwe Phumia to relacje małżeństwa stały się napięte a żona oskarżyła męża o zdradę. Pojawiły się dowody wskazujące na romans Mandeli z członkinią ANC, Lillian Ngoyi i sekretarz Ruth Mompati. Według niesprawdzonych informacji z drugą z kobiet Mandela miał mieć dziecko[84]. Zdegustowana zachowaniem syna, Nosekeni, powróciła do Transkei a Evelyn została Świadkiem Jehowy i odrzuciła obsesyjne jej zdaniem zaangażowanie męża w politykę[85].

Kongres Ludu[edytuj | edytuj kod]

Sztandar ANC

Po nieudanym proteście (z lutego 1955 roku) przeciwko rozbiórce przeznaczonego dla czarnoskórych przedmieścia Johannesburga, Sophiatown, doszedł do wniosku że Kongres „nie miał alternatywny dla oporu zbrojnego i użycia przemocy”[86]. Z pomocą Sisulu ANC próbowało zdobyć broń w Chinach, jednak pomimo wsparcia walki antyapartheidowskiej, rząd Chin uważał że ANC nie jest dostatecznie przygotowana do walki partyzanckiej[87]. Z pomocą Południowoafrykańskiego Kongresu Indyjskiego, Kongresu Ludzi Kolorywch, Kongresu Demokratycznego i Kongresu Związków Zawodowych RPA, ANC planowało utworzyć Kongres Ludu który opracować miał propozycje systemowe które wprowadzone miały być po obaleniu reżimu apartheidu. Na podstawie odpowiedzi przygotowanej przez Kongres, Rusty Bernstein opracowała Kartę Wolności w której wezwano do utworzenia demokratycznego państwa niebędącego państwem rasistowskim, wezwano też do nacjonalizacji wielkiego przemysłu. Karta została przyjęta na konferencji Kliptown w czerwcu 1955 roku, na konferencji zebrało się 3000 delegatów którzy zostali jednak rozpędzeni przez policję. Karta stała się kluczowym elementem ideologii Mandeli[88].

Po zakończeniu drugiego zakazu nałożonego przez niego na reżim, we wrześniu 1955 roku udał się na wakacje robocze do Transkei gdzie omówił z lokalnymi przywódcami plemiennymi implikację ustawy Bantu Authorities Act sprzed czterech lat. Przed wyjazdem do Cape Town odwiedził także matkę i siostrę, Noengland[89]. W marcu 1956 otrzymał trzeci zakaz publicznych występów (z ograniczeniem do Johannesburga), Mandela jednak często lekceważył go[90]. Jego małżeństwo rozpadło się a jego żona Evelyn odeszła do swojego brata. W maju 1956 rozpoczęło się postępowanie rozwodowe, żona twierdziła że Nelson miał dopuścić się względem jej nadużyć fizycznych. Mandela zaprzeczył zarzutom i walczył o opiekę nad dziećmi. Mimo że Evelyn cofnęła wniosek rozwodowy, Mandela w styczniu 1958 ponownie złożył pozew pozew o rozwód. Rozwód został sfinalizowany już w marcu, jednak dzieci umieszczono pod opiekę matki[91]. W trakcie postępowania, poznał pracownicę socjalną, Nomzamo Winfreda Madikizelę z którą ożenił się w Bizanie w dniu 14 czerwca 1958. Później zaangażowała się ona w działalność ANC za co spędziła kilka tygodni w więzieniu[92].

5 grudnia 1956 wraz z większością zarządu partii został aresztowany „za zdradę stanu”. Czas ten spędził w więzieniu w Johannesburgu[93]. Wszyscy trzej sędziowie badający sprawę Mandeli byli związani z reżimową Partią Narodową. Po tym gdy sędziowie zostali wymienieni, w październiku prokuratura wycofała swoje oskarżenia[94].

W kwietniu 1959 wojujący działacze niezadowoleni z umiarkowanych poglądów ANC założyli Kongres Panafrykański (PAC). Prezydentem organizacji został przyjaciel Nelsona Mandeli, Robert Sobukwe. Sam Mandela był niechętny grupie i uważał ją za „niedojrzałą”[95]. Obie strony w maju 1960 rozpoczęły kampanię antyrządową. Jedna z demonstracji zorganizowanych przez PAC została ostrzelana przez policję w wyniku czego zginęło 69 demonstrantów. Wydarzenie to przeszło do historii jako masakra Sharpeville. Po tej zbrodni, Mandela publicznie spalił swoją przepustkę a wydarzenie to stało się sygnałem do wybuchu zamieszek w całej Afryce Południowej. Rząd zareagował na zamieszki poprzez ogłoszenie stanu wojennego[96]. Mandela i inni działacze wyzwoleńczy zostali aresztowani w dniu 30 marca. Byli więzieni w niehigienicznych warunkach i bez postawienia żadnych zarzutów w miejscowym więzieniu Pretorii. W kwietniu rząd zakazał działalności zarówno PAC i ANC[97]. Osadzenie spowodowało że prawnicy mogli z trudem dotrzeć do oskarżonych. Oskarżeni uwolnieni zostali z więzienia pod koniec sierpnia gdy rząd zniósł stan wyjątkowy[98]. Mandela wykorzystał wolny czas, aby zorganizować Ogólnoafrykańską Konferencję w pobliżu Pietermaritzburgu w Natalu. W marcowej konferencji udział wzięło 1400 delegatów antyapartheidowskich[99]. 29 marca 1961, po trwającym sześć lat procesie, sędziowie uznali że Mandela jest niewinny co spowodowało kompromitacje rządu[100].

Podróż po Afryce i działalność militarna[edytuj | edytuj kod]

W przebraniu szofera podróżował po kraju organizując nowe struktury komórkowe Kongresu i przygotowywał strajk zaplanowany 29 maja[101]. Odbył tajne spotkanie z dziennikarzami na którym ostrzegł rząd przed tym że radykalne grupy przeciwników apartheidu, tj. Azanian People’s Liberation Army mogą uciec się do walki zbrojnej[102]. Jeszcze przed konferencją policja wydała nakaz aresztowania działacza[103]. Sam Mandela również uznał że ANC powinna tworzyć grupy zbrojnego oporu. Przekonywał on do tego lidera partii, Alberta Johna Luthuli który był nastawiony zdecydowanie pacyfistycznie[104].

Zainspirowany rewolucją kubańską zorganizowaną przez Ruch 26 Lipca na czele z Fidelem Castro, w 1961 roku założył wraz z liderami partii komunistycznej, Joe Slovo i Walterem Sisulu, organizację Umkhonto we Sizwe („Włócznia Narodu”, w skrócie MK). Mandela został przewodniczącym grupy. Grupa początkowo zajmowała się rozprowadzaniem literatury na temat walki partyzanckiej autorstwa Mao Zedonga i Che Guevary. Choć wówczas organizacja była oddzielona od ANC to w późniejszych latach stała się oficjalnym zbrojnym ramieniem grupy[105]. MK działała poprzez struktury komórkowe. Dokonywała ona aktów sabotażu w celu wywierania maksymalnej presji na rządzie przy czym samemu odnotowywała minimalne straty. MK dokonywała ataków na instalacje wojskowe, linie telefoniczne, elektrownie czy połączenia komunikacyjne. Ataki organizowano w nocy kiedy nieobecni byli cywile. Akcje grupy przeprowadzane były tak aby obejść się bez śmierci ludzi[106]. Zanim MK ogłosiło swoje istnienie, przywódca ANC Luthuli zdobył Pokojową Nagrodę Nobla. Sama organizacja publicznie ogłosiła swoje istnienie 16 grudnia 1961 (Dzień Dingane) gdy dokonała oba 57 zamachów, do dalszych ataków przystąpiła w dzień Sylwestra[107].

ANC wysłała Mandelę w lutym 1962 roku na spotkanie Panafrykańskiego Ruchu na rzecz wolności Afryki Wschodniej, Środkowej i Południowej (PAFMECSA) w Adddis Abebie w Etiopii[108]. Podróż do Etiopii odbyła się w tajemnicy. Na miejscu spotkał się on z cesarzem Haile Selassie I i wygłosił swoje przemówienie na konferencji[109]. Po konferencji, udał się do Kairu w Egipcie. Na miejscu poznał reformy polityczne prezydenta Gamala Abdela Nassera względem których wyrażał się z podziwem, następnie udał się do Tunisu w Tunezji gdzie prezydent Habib Bourguiba ofiarował mu 5000£ na zakup uzbrojenia. Następnie udał się do Mali, Maroka, Gwinei, Sierra Leone, Liberii i Senegalu. Otrzymał wsparcie finansowe ze strony prezydenta Liberii Wiliama Tubmana i Gwinei, Ahmeda Sekou Touré[110]. Następnie udał się do Londynu gdzie poznał wielu działaczy antyapartheidowskich, dziennikarzy i wybitnych polityków lewicy[111]. Po powrocie do Etiopii, rozpoczął tam sześciomiesięczny kurs walki partyzanckiej jednakże ukończył tylko dwa miesiące kursu po czym powrócił do ojczyzny[112].

Uwięzienie[edytuj | edytuj kod]

Aresztowanie i proces[edytuj | edytuj kod]

5 sierpnia 1962 policja zatrzymała Mandelę wraz z Cecilą Williams niedaleko Howick[113]. O donos na Mandelę oskarżonych zostało wiele grup w tym przyjmującym Mandelę w Durbanie, GR Naidoo, jednoczesny członek KP RPA i współpracownik CIA[114][115]. Sam Mandela uważał że żadne z tych oskarżeń nie jest wiarygodne i zamiast tego przyczynę jego aresztowania widział we własnej nieostrożności[116]. Przetrzymywany w więzieniu Johannesburg’s Marshall Square, oskarżony został o nawoływanie do strajków pracowniczych i wyjazd z kraju bez pozwolenia. Jego doradcą prawnym został Slovo. Mandela wykorzystał proces do pokazania „moralnego sprzeciwu ANC wobec rasizmu”. Poza sądem doszło do protestów zwolenników działacza[117]. Następie został przeniesiony do Pretorii gdzie mógł być odwiedzony przez Winnie. W celi rozpoczął korespondencję mającą na celu zdobycie stopnia naukowego Bachelor of Laws na Uniwersytecie Londyńskim[118]. Jego rozprawa rozpoczęła się w dniu 15 października, lecz została zakłócona po tym gdy oskarżony stawił się w sądzie ubrany w tradycyjny strój plemienny kaross a sąd oskarżył go o głoszenie własnej mowy politycznej. Działacz uznany za winnego został skazany na pięć lat pozbawienia wolności. Gdy opuszczał salę sądową jego zwolennicy śpiewali pieśń Nkosi Sikelel iAfrika[119].

11 lipca następnego roku policja dokonała nalotu na farmę Liliesleaf, aresztowano tam przebywające osoby i znaleziono dokumenty opisujące działalność MK, z których niektóre wymieniały Mandelę. 9 października rozpoczął się następny proces. Mandela wraz z towarzyszami oskarżony został o sabotaż i spisek mający na celu obalenie rządu przemocą. Ich prokuratorem został Percy Yutar który zażądał wykonanie na oskarżenie kary śmierci[120]. Sędzia Quartus de Wet odrzucił żądania prokuratury ze względu na brak dowodów. Yutar ponownie sformułował zarzuty i ruszył z nową sprawą. Od grudnia do lutego 1964 roku zebrał on tysiące dokumentów i zdjęć oraz przesłuchał 173 świadków[121].

Za wyjątkiem Jamesa Kantora, którego uniewinniono ze wszystkich zarzutów, Mandela oskarżony został o sabotaż, on sam zaprzeczał, jakoby kiedykolwiek zgodził się na rozpoczęcie wojny partyzanckiej z rządem. Proces wykazał przyczyny polityczne ich walki. W trakcie postępowania, Mandela wygłosił trzygodzinną obronną przemowę. Przemowa została zainspirowana przez mowę Castro o nazwie Historia mnie uniewinni. Wystąpienie Mandeli zostało szeroko opisane w prasie (mimo oficjalnej cenzury) i zostało okrzyknięte jednym z jego największych przemówień[122]. W przemowie opowiedział się on za wolnym i demokratycznym społeczeństwem opartym na równości szans[123]. Proces zyskał rozgłos poza granicami RPA, a w obronie oskarżonych występowały instytucje takie jak Organizacja Narodów Zjednoczonych i Światowa Rada Pokoju. Związek Uniwersytetu Londyńskiego wybrał Mandelę honorowym przewodniczącym, a z inicjatywy związku w katedrze Świętego Pawła w Londynie odbyło się czuwanie poświęcone Mandeli[124]. Rząd Republiki Południowej Afryki mimo sprzeciwu zza granicy uznał Mandelę i współoskarżonych za komunistycznych sabotażystów, a 12 czerwca 1964 roku sędzia Quartus de Wet uznał Mandelę i jego dwóch współoskarżonych winnymi wszystkich czterech zarzutów i skazał ich na karę dożywotniego więzienia[125].

Pobyt na wyspie Robben[edytuj | edytuj kod]

Wraz ze współoskarżonymi został przeniesiony z Pretorii do więzienia na Robben Island. Pozostał tam przez następne 18 lat[126]. Wyizolowany z niepolitycznych więźniów sekcji B, trafił do betonowej celi o wymiarach 2,4 na 2,1 metra, z matą ze słomy przeznaczoną do snu[127]. W więzieniu padł ofiarą psychicznych i fizycznych prześladowań białych strażników. Dni spędzał pracując w kopalni żwiru, w 1965 został natomiast przeniesiony do pracy w kamieniołomie wapiennym. Początkowo pozwolono mu nosić okulary przeciwsłoneczne, jednakże mimo tego blask z wapna trwale uszkodził mu wzrok[128]. W nocy pracował nad stopniem LLB. Kilkakrotnie został zamknięty w izolatce za przemycanie wycinków prasowych[129]. Został sklasyfikowany jako najniższy stopniem więzień, dostał klasę D, miał dozwoloną jedynie jedną wizytę w przeciągu pół roku, natomiast jego poczta była mocno ocenzurowana (korespondencja również była ograniczona do jednej w przeciągu sześciu miesięcy)[130].

Więźniowie polityczni często uczestniczyli w strajkach głodowych (które były przez Mandelę uważane za nieskuteczne). Mandela w walce o poprawę warunków w więzieniach widział jeden z elementów walki z reżimem apartheidu[131]. Więźniowie polityczni wywodzący się z ANC, wybrali go wraz z Sisulu, Govanem Mbeki i Raymondem Mhlabo do czteroosobowej rady ANC reprezentującej tę partię grupie Ulundi reprezentującej wszystkich więźniów politycznych na wyspie. Do organu Ulundi należeli też członkowie KP RPA i Yu Chi Chan Club[132]. Zainicjował tzw. „Uniwersytet Robben Island” na którym więźniowie wykładali wiedzę ze swoich dziedzin, dyskutowano na tematy np. polityki, homoseksualizmu. Mandela wielokrotnie wdawał się w zaciekłe kłótnie z marksistami takimi jak Mbeki i Harry Gwala[133]. Choć co niedzielę uczęszczał na mszę świętą to w trakcie pobytu w więzieniu zainteresował się islamem o którym się uczył[134]. Mając nadzieję na zbudowanie wzajemnego szacunku ze strażnikami rozpoczął naukę języka afrikaans[135]. Z Mandelą spotkał się szereg oficjalnych gości. Najbardziej znaczącymi spośród nich byli Helen Suzman, przedstawicielka parlamentarnej liberalnej Partii Postępowej, która to broniła Mandelę i domagała się jego uwolnienia[136]. We wrześniu 1970 spotkał się z nim parlamentarzysta brytyjskiej Partii Pracy, Dennis Healey[137]. Minister sprawiedliwości RPA Jimmy Kruger, próbował odwiedzić go w grudniu 1974, jednakże spotkanie nie zostało zrealizowane[138]. W 1968 odwiedziła go jego matka, która zmarła wkrótce po tym. W następnym roku w wypadku samochodowym zginął jego pierworodny syn, Thembi. Mandeli zabroniono uczestniczenia w pogrzebie syna[139]. Jego żona była w stanie go odwiedzać stosunkowo rzadko. Regularnie siedziała ona w więzieniu za działalność polityczną. Jego córka odwiedziła go natomiast w grudniu 1975 roku. Gdy Winnie wyszła z więzienia w 1977, wkrótce po tym została zmuszona do przymusowego zamieszkania w Brandfort. Uniemożliwiło to więc kontakt między małżonkami[140].

Od 1967 roku warunki w więzieniach poprawiły się, więźniowie dostali czarne spodnie, a nie jak dotychczas szorty, dozwolone zostały gry, a średnia jakość ich jedzenia została podniesiona[141]. Mandela po latach komentował że piłka nożna sprawiła że więźniowie „czuli że żyją” i „triumfowali pomimo sytuacji w jakiej się znaleźli”[142]. W 1969 roku Gordon Bruce opracował plan ucieczki Mandeli, został on jednak porzucony po infiltracji przez agenta Biura Bezpieczeństwa Państwowego RPA (BOSS), który miał nadzieję na zastrzelenie Mandeli podczas próby ucieczki[143]. W 1970 r. nowym dowódcą więzienia został Piet Badenhorst. Mandela zaobserwował za jego rządów wzrost przemocy fizycznej i psychicznej względem więźniów. Walczył on wówczas o przeniesienie Badenhorsta[144]. Udało mu się to, a nowym komandorem został Willie Willemse, który dążył do poprawy norm więziennych i starał się wypracować z Mandelą[145].

Od 1975 Mandela stał się więźniem klasy A[146]. Pozwoliło mu to na zwiększenie liczby wizyt i korespondencji. Dzięki temu korespondował on z antyapartheidowskimi działaczami, tj. z wodzem zuluskim Mangosuthu Buthelezi i biskupem Desmonda Tutu[147]. W 1975 zaczął spisywać swoją autobiografię którą przemycił do Londynu, władzom więziennym udało się znaleźć jednak kilka stron książki[148]. Po demaskacji poświęcił swój wolny czas na czytanie i ogrodnictwo, a w 1980 roku zdobył stopień naukowy LLB[149].

Pod koniec lat 60. Mandela został przyćmiony przez Steve Biko i Black Consciousness Movement (BCM). BCM widząc ANC jako organizację nieskuteczną wezwała do akcji bojowej, jednakże po powstaniu w Soweto z 1976, wielu aktywistów grupy trafiło do więzienia na wyspie[150]. Mandela starał się budować relacje z młodymi radykałami, choć był krytyczny wobec występujących pośród nich rasistowskich poglądów i pogardy dla białych działaczy antyapartheidowskich[151]. Do ponownego zainteresowania jego losem na arenie międzynarodowym doszło w lipcu 1978 gdy obchodził swoje 60. urodziny[152]. Otrzymał on wówczas doktorat honoris causa w Lesotho. W 1979 roku przyznano mu indyjską Nagrodę Jawaharlala Nehru, a w 1981 statut Freedom of the City szkockiego miasta Glasgow[153]. W marcu 1980 roku dziennikarz Percy Qoboza wymyślił slogan „Free Mandela!” który wywołał międzynarodową kampanię w wyniku której Rada Bezpieczeństwa ONZ wezwała do uwolnienia więzionego działacza[154]. Mimo rosnącej z zagranicy presji, rząd odmówił uwolnienia polityka powołując się przy tym na zdanie potężnych zimnowojennych sojuszników, prezydenta USA, Ronalda Reagana i premiera Wielkiej Brytanii, Margaret Thatcher którzy popierali stłumienie ruchu ANC, a samego Mandelę uznawali za komunistycznego terrorystę[155].

Więzienie w Pollsmoor[edytuj | edytuj kod]

W kwietniu 1982 został przeniesiony do więzienia Pollsmoor w Tokai w Cape Town. Wraz z nim przeniesieni zostali weterani ANC Walter Sisulu, Andrew Mlageni, Ahmed Kathrada i Raymond Mhlaba. Wierzyli oni że są izolowani przez rząd w celu usunięcia ich wpływu na młodych działaczy[156]. Warunki w Pollsmoor były lepsze niż na Robben Island, choć Mandeli brakowało znajomych i krajobrazu wyspy[157]. Mandela żył dobrze z dowódcą Poolsmoor, brygadierem Munro. Munro pozwolił mu stworzyć własny ogród na dachu[158]. W nowym więzieniu mógł więcej czytać, a liczbę jego listów wysłanych w ciągu roku zwiększono do 52[159]. Został mianowany patronem wielorasowego Zjednoczonego Frontu Demokratycznego (UDF) założonego w okresie reform Pietera Willema Botha. Rząd Partii Narodowej Botha pozwolił kolorowym i Hindusom na głosowanie do własnych parlamentów, które miały kontrolę nad edukacją, służbą zdrowia i mieszkalnictwem. Z systemu wykluczono jednak czarnych Afrykanów. Tak jak Mandela, UDF widziało to jako próbę podzielenia ruchu antyapartheidowskiego według linii podziału rasowego[160].

Przemoc w całym kraju nasiliła się a wiele osób obawiała się wybuchu wojny domowej. Pod presją opinii międzynarodowej, banki światowe zatrzymały swoje inwestycje w kraju, co doprowadziło do stagnacji gospodarczej. Liczne banki, a nawet premier Thatcher pytały Botha o możliwość uwolnienia Mandeli w celu rozładowania niestabilnej sytuacji[161]. Jednocześnie banki, jak i premier uważały Mandelę za niebezpiecznego „arcymarksistę”[162]. W lutym 1985 roku Both zaproponował mu wyjście z więzienia pod warunkiem bezwarunkowego odrzucenia przemocy jako broni politycznej. Mandela odrzucił ofertę, a jego córka Zindzi przedstawiła jego oświadczenie w którym stwierdzono że nie zgadza się on na własną wolność jeśli organizacja ANC dalej pozostaje zakazana[163].

W 1985 roku przeszedł operację powiększonej prostaty[164]. Po tym spotkał się z „siedmioma osobistościami” – delegacją międzynarodową wysłaną do wynegocjowania porozumienia. Rząd Botha odmówił jednak współpracy, a w czerwcu wprowadził stan wyjątkowy i zainicjował stłumienie mających miejsce w kraju zamieszek. Antyapartheidowski ruch oporu ANC w 1986 dokonał 231 ataków zbrojnych, a w 1986 235 następnych. Rząd wykorzystał do walki z ANC armię i prawicowe bojówki. Potajemnie zaczęto finansować nacjonalistyczny zuluski ruch Partia Wolności Inkatha, który rozpoczął ataki w kierunku członków ANC[165]. Mandela rozpoczął rozmowy z premierem ,które jednak zostały zaniechane. W 1987 roku potajemnie spotkał się z ministrem sprawiedliwości Kobie Coetsee. W ciągu kolejnych trzech lat odbyło się 11 kolejnych spotkań. Coetsee wynegocjował rozmowy pomiędzy Mandelą a czterema przedstawicielami rządu. Rozmowy rozpoczęły się w maju 1988. Zespół rządowy zgodził się na uwolnienie więźniów politycznych i legalizację ANC pod warunkiem, że organizacja na stałe odrzuci przemoc jako walkę polityczną, zerwie więzi z KP RPA i nie będzie domagać się w rządzie większości. Mandela odrzucił te warunki, stwierdził iż ANC zakończy walkę zbrojną jeśli również rząd wyrzeknie się przemocy[166].

70. urodziny działacza w lipcu 1988 przyciągnęły międzynarodową uwagę, co widoczne było zwłaszcza na koncercie Nelson Mandela 70th Birthday Tribute na londyńskim Wembley[167]. Chociaż na całym świecie prezentowano go jako postać heroiczną, on sam stanął w obliczu problemów osobistych po tym gdy przywódcy ANC poinformowali go o tym że Winnie miała być szefem grupy przestępczej o nazwie „Mandela United Football Club”. Choć niektórzy działacze zachęcali go do rozwodu, on postanowił pozostać wierny żonie do czasu aż zostałaby ona uznana przez sąd za winną[168].

Więzienie w Victor Verster i uwolnienie[edytuj | edytuj kod]

W wilgotnych warunkach celi nabawił się gruźlicy[169]. W grudniu 1988 został przeniesiony do zakładu karnego w pobliżu Victor Verster Paarl. W tym samym roku został umieszczony w komfortowych warunkach w odrębnym domu z osobistym kucharzem. Wolny czas wykorzystał aby zakończyć swój stopień LLB[170]. W domu mógł przyjmować wielu gości, tj. działaczy antyapartheidowskich i długoletniego przyjaciela, Harry Schwarza[171]. Mandela zorganizował tajną komórkę komunikacji z wygnanym przywódcą ANC, Oliverem Tambo[172]. W 1989 roku Botha doznał udaru mózgu, zachował przewodnictwo państwa jednakże ustąpił jako lider Partii Narodowej i został zastąpiony przez konserwatywnego Frederika Willema de Klerka[173]. Niespodziewanie Botha zaprosił Mandelę w lipcu 1989 na spotkanie przy herbacie[174]. Sześć miesięcy później Botha został zastąpiony jako prezydent przez de Klerka. Nowy prezydent chciał doprowadzić do bezwarunkowego uwolnienia wszystkich więźniów ANC za wyjątkiem Mandeli[175]. Po upadku muru berlińskiego w listopadzie 1989, de Klerk wraz ze swoim gabinetem wspólnie debatował nt. legalizacji ANC i uwolnienia Mandeli. Chociaż niektórzy działacze byli zdecydowanie przeciwni jego planom, de Klerk spotkał się w grudniu z Mandelą. Spotkanie przebiegało w przyjaznej atmosferze, a de Klerk 2 lutego 1990 roku zezwolił na bezwarunkowe wypuszczenie Mandeli i legalizację wszystkich wcześniej zakazanych partii politycznych[176]. Wkrótce potem, po raz pierwszy od 20 lat, zezwolono na publikację w RPA fotografii Mandeli[177].

Victor Verster opuścił w dniu 11 lutego. Trzymając swoją żonę za rękę, opuścił więzienie witany przez tłumy zwolenników i przedstawicieli prasy. Wydarzenie to było transmitowane na żywo na całym świecie[178]. Wraz z tłumem udał się do ratusza w Kapsztadzie gdzie wygłosił przemówienie w którym zadeklarował swoje zaangażowanie na rzecz pokoju i pojednania z białą mniejszością. Jednocześnie stało się jasne że walka zbrojna ANC nie skończyła się i nadal będzie prowadzana jako „działania czysto obronne przeciwko przemocy apartheidu”. Wyraził też nadzieję, że rząd zgodzi się na negocjacje tak aby obyło się bez konieczności walki zbrojnej. Podkreślił że jego głównym celem jest przyniesienie wolności czarnej większości i zdobycia dla niej prawa głosu w wyborach samorządowych i krajowych[179]. Zatrzymał się w domu biskupa Desmonda Tutu, w następnych dniach spotkał się z przyjaciółmi, dziennikarzami i działaczami politycznymi oraz wygłosił przemówienie na First National Bank Stadium w Johannesburgu, które wysłuchało 100 tysięcy zgromadzonych na miejscu ludzi[180].

Likwidacja apartheidu[edytuj | edytuj kod]

Wczesne negocjacje[edytuj | edytuj kod]

Mandela i de Klerk na Światowym Forum Ekonomicznym w 1992

Po uwolnieniu udał się w trasę po Afryce na spotkania z sympatykami i politykami w Zambii, Zimbabwe, Namibii, Libii i Algierii. Następnie udał się do Szwecji gdzie spotkał się z Tambo, a potem do Londynu na Wembley odbył się koncert Nelson Mandela: An International Tribute for a Free South Africa[181]. Zachęcał rządy innych krajów do wsparcia sankcji wobec rządu apartheidu, we Francji przyjęty został przez prezydenta François Mitterranda, w Watykanie przez papieża Jana Pawła II. W Wielkiej Brytanii poznał osobiście Margaret Thatcher. W Stanach Zjednoczonych spotkał się z prezydentem Georgem H. W. Bushem, przemawiał przed obiema izbami Kongresu i odwiedził osiem miast tego kraju. Mandela stał się szczególnie popularny wśród afroamerykańskiej społeczności USA[182]. Na Kubie spotkał prezydenta Fidela Castro którego od dawna podziwiał i szybko się z nim zaprzyjaźnił[183]. W Indiach spotkał prezydenta Ramaswamy Venkataramana, w Indonezji Suharto, w Malezji premiera Mahathir Mohamad, a w Australii Boba Hawke. Odwiedził również Japonię, nie odwiedził natomiast Związku Radzieckiego będącego długoletnim zwolennikiem ANC[184].

W maju 1990 doprowadził wielorasową delegację ANC do wstępnych negocjacji z delegacją 11 Afrykanerów reprezentujących rząd. W wyniku negocjacji rząd zniósł stan wyjątkowy, w sierpniu natomiast Mandela uznając słabość militarną ANC zaproponował rządowi zawieszenie broni (miało to miejsce w okresie wzmożonej krytyki rządu w Pretorii przez działaczy paramilitarnej MK)[185]. Spędził wiele czasu starając się zjednoczyć i zbudować ANC jako legalną formację. W grudniu wziął udział w konferencji w Johannesburgu w której udział wzięło 1600 osób. Wielu działaczy ujrzało w Mandeli osobę bardziej umiarkowaną niż oczekiwano[186]. Na krajowej konferencji w Durbanie w lipcu 1991 roku wybrany został prezydentem ANC, na stanowisku zastąpił chorego Tambo. Na konferencji powołano też 50-osobową, wielorasową i zróżnicowaną płciowo egzekutywę narodową[187].

Otrzymał biuro w nowo zakupionej siedzibie ANC w Shell House w centrum Johannesburga. Wraz z Winnie przeniósł się do jej dużego domu w Soweto[188]. Ich związek stał się coraz bardziej napięty po tym gdy dowiedział się o jej romansie z Dali Mpofu, mimo tego wsparł ją w trakcie procesu o porwanie i pobicie. Pieniądze na jej obronę zdobył z Funduszu Obrony i Pomocy dla Afryki Południowej i od przywódcy Libii, Mu’ammara al-Kaddafiego. Mimo starań w czerwcu 1991 roku została ona uznana za winną i skazana na sześć lat więzienia, nie poskutkowały też dwie apelacje. 13 kwietnia 1992 roku Mandela publicznie ogłosił swoje rozstanie z Winnie. ANC zmusiło ją do ustąpienia z zarządu krajowego partii za sprzeniewierzenie funduszy partii. Sam Mandela przeniósł się do zamieszkanego w większości przez białych przedmieścia Johannesburga, Houghton[189]. Reputacja Mandeli została dodatkowo nadszarpnięta przez wzrost przemocy między czarnymi, w szczególności na skutek starć między zwolennikami ANC i Inkatha w KwaZulu-Natal w wyniku których zginęło tysiące osób. Aby uniknąć dalszych starć Mandela spotkał się z liderem Inkatha, Buthelezim jednakże ANC uniknęła dalszych negocjacji w tej sprawie. Miejscowe władze ANC oskarżały zuluskich nacjonalistów o współpracę z CIA[190] i o kontrrewolucję[191], sam Mandela oskarżył Inkathę o pełnienie funkcji „trzeciej siły” służb państwowych i napędzanie „rzezi ludu”. Po masakrze w Sebokeng otwarcie oskarżył o jej spowodowanie prezydenta de Klerka[192]. We wrześniu 1991 w Johannesburgu odbyła się ogólnokrajowa konferencja pokojowa na której Mandela, de Klerk i Buthelezi podpisali porozumienie pokojowe, pomimo tego dalej dochodziło do aktów przemocy[193].

CODESA[edytuj | edytuj kod]

Konwencja na Rzecz Demokratycznej Republice Południowej Afryki (CODESA) ruszyła w grudniu 1991 roku. Odbyła się w World Trade Center w Johannesburgu. Udział wzięło w niej 228 delegatów z 19 partii politycznych. Delegacją ANC przewodził Cyril Ramaphosa. Mandela jednak dalej pozostawał kluczową postacią. Gdy de Klerk potępił używanie przez ANC przemocy, Mandela określił de Klerka jako lidera „skompromitowanego reżimu mniejszości”. Rozmowy zostały zdominowane przez ANC i Partię Narodową, między którymi doszło do wypracowania niewielkich porozumień[194]. CODESA 2 odbyła się w maju 1992. De Klerk zaproponował aby postapartheidowskie RPA stało się krajem federalnym z rotacyjną prezydencją (jego zdaniem w celu zapewnienia ochrony etnicznej mniejszości). Mandela opowiedział się natomiast za jednolitym systemom podlegającym większości obywateli[195]. Po masakrze w Boipatong dokonanej na działaczach ANC przez bojówki Inkatha wspierane przez rząd, Mandela zrezygnował z negocjacji. Wziął udział w posiedzeniu Organizacji Jedności Afrykańskiej w Senegalu, w którym wezwał do zorganizowania specjalnej sesji Rady Bezpieczeństwa ONZ i zaproponował wysłanie do RPA sił pokojowych ONZ, które miały by zapobiec „terroryzmowi państwowemu”. ONZ wysłała do kraju specjalnego wysłannika, Cyrusa Vance, który miał pomóc w negocjacjach[196]. Mandela wezwał do akcji masowej obywateli kraju, w sierpniu Kongres zorganizował największy w historii RPA strajk a zwolennicy partii przemaszerowali przez ulice Pretorii[197].

Po masakrze w Bisho, w której zginęło 28 zwolenników ANC i jeden żołnierz zabici przez Ciskei Defence Force w trakcie pokojowego marszu protestacyjnego, Mandela zdał sobie sprawę że akcja masowa prowadzi do dalszej przemocy. W rezultacie we wrześniu wznowił negocjacje z rządem. Zażądał uwolnienia wszystkich więźniów politycznych i zakazania tradycyjnych broni zuluskich, co zapobiec miało atakom ruchu Inkatha na działaczy ANC. De Klerk będący pod coraz większą presją zgodził się na warunki. Uzgodniono że odbędą się wielorasowe wybory a w przeciągu pięciu lat rządził będzie rząd koalicyjny jedności narodowej i zespołu konstytucyjnego, zagwarantowano też wpływy Partii Narodowej. ANC przyznała również ochronę miejsc pracy białym urzędnikom, a udzielenie takiej koncesji przyniosło ostrą krytykę wewnątrz partii[198]. Uzgodniono wprowadzenie tymczasowej konstytucji gwarantującej rozdzielenie uprawnień, utworzenie sądu konstytucyjnego, a kraj podzielono na dziewięć prowincji. Każda z nich otrzymała własną służbę cywilną i premiera. Było to efektem pogodzenia federalizmu de Klerka i centralizmu Mandeli[199].

Proces demokratyzacji został zagrożony przez zintegrowanie w Concerned South Africans Group (COSAG) grup skrajnej prawicy afrykanerskiej, a także czarnych separatystów, tj. Inkatha. W czerwcu 1993 roku rasistowska organizacja białych, Afrikaner Weerstandsbeweging (AWB) dokonała zamachu na Kempton Park World Trade Centre[200]. Następnie biały ekstremista zabił jednego z przywódców ANC, Chrisa Haniego w zamiarach mając też dokonanie zamachu na samego Nelsona Mandelę[201]. Mandela starał się uspokoić zamieszki poprzez przemówienia. Wkrótce potem pojawił się na mszy żałobnej w Soweto z okazji śmierci Tambo który zmarł z powodu udaru[202]. W lipcu 1993 roku, zarówno Mandela i de Klerk odwiedzili USA. Spotkali się tam z prezydentem Billem Clintonem, a każdy z nich odebrał Medal Wolności[203]. Wkrótce potem zostali w Norwegii wspólnie nagrodzeni Pokojową Nagrodą Nobla[204]. Pod wpływem młodego przywódcy ANC, Thabo Mbekiego, rozpoczął spotkania z kluczowymi przedstawicielami świata biznesu i zrezygnował ze swoich planów nacjonalizacji, obawiając się odstraszenia wielu niezbędnych inwestycji zagranicznych. Za te decyzje krytykowany był przez socjalistycznych członków ANC. W styczniu 1992 roku na Światowym Forum Ekonomicznym w Szwajcarii był zachęcany przez członków wietnamskiej i chińskiej partii komunistycznej do przyjęcia modelu przedsiębiorstw prywatnych[205]. Epizodycznie wystąpił w filmie jako nauczyciel recytujący Malcolma X w końcowym scenie filmu Malcolm X z 1992 roku[206].

Wybory w 1994[edytuj | edytuj kod]

Mandela oddający głos w 1994

Wybory generalne odbyły się 27 kwietnia 1994 roku. ANC rozpoczęła kampanię i otworzyła w całym kraju 100 biur wyborczych. Doradcą wyborczym partii został Stanley Greenberg. Greenberg zaaranżował budowy Forum Ludowych na których pojawiał się Mandela. Był on popularną postacią, szczególnie darzoną sympatią wśród czarnych mieszkańców kraju[207]. ANC zapowiedziała utworzenie Programu Odbudowy i Rozwoju (PROW), w ramach projektu w przeciągu pięciu lat miano wybudować milion nowych domów, wprowadzić powszechną i bezpłatną naukę oraz rozszerzyć dostęp do wody i energii elektrycznej. Hasłem ANC było „lepsze życie dla wszystkich”[208]. Prasa za wyjątkiem Weekly Mail i New Nation opowiedziała się za Partią Narodowa lub Demokratyczną obawiając się dalszej eskalacji konfliktów etnicznych[209]. Mandela poświęcił wiele czasu na zbieranie funduszy dla ANC, tournee w Ameryce Północnej, Europie i Azji gdzie spotkał wielu zamożnych darczyńców (w tym byłych zwolenników reżimu apartheidu)[210]. Przed wyborami opowiedział się za redukcją wieku głosowania z 18 do 14 lat co zostało odrzucone przez jego partię i stało się przedmiotem kpin[211].

Po starciach pod Bop i masakrze w Shell House dokonanych z udziałem odpowiednio AWB i Inkatha, obawiając się, że do niedoprowadzenia do wyborów doprowadzi COSAG, spotkał się z politykami i generałami afrykanerskimi, w tym PW. Bothą, Pik Bothą i Constandem Viljoenem, przekonał wielu z nich do udziału w systemie demokratycznym. Z kolei de Klerk przekonał Butheleziego do tego aby zamiast rozpocząć wojnę secesjonistyczną, Inkatha wzięłą udział w demokratycznych wyborach[212]. Jako liderzy dwóch głównych partii, de Klerk i Mandela pojawili się w telewizyjnej debacie[213]. W trakcie wyborów doszło do aktów przemocy, komórka terrorystyczna AWB w zamachu z udziałem samochodu pułapki zabiła 20 osób. Jak powszechnie oczekiwano, wybory wygrała ANC która zdobyła 62% (tuż przed większością dwóch trzecich głosów potrzebnych do jednostronnej zmiany konstytucji). ANC zwyciężyło również w siedmiu krajach związkowych, w po jednym z nich zwyciężyła natomiast Inkatha i Partia Narodowa[214]. Sam Mandela zagłosował w komisji w Ohlange High School w Durbanie. Choć zwycięstwo ANC zapewniło jego wybór na prezydenta, przyznał publicznie że w trakcie wyborów dochodziło do aktów sabotażu i oszustw[215].

Prezydencja[edytuj | edytuj kod]

Pierwszym aktem nowo wybranego Zgromadzenia Narodowego było formalnie wybranie Mandeli na prezydenta. Jego inauguracja odbyła się w Pretorii w dniu 10 maja 1994 roku a impreza ta emitowana była przez telewizje na całym świecie. W przyjęciu udział wzięło 4000 osób, w tym światowi liderzy wywodzący się z odmiennych środowisk[216]. Stanął na czele rządu jedności narodowej zdominowanego przez ANC z udziałem Partii Narodowej i Inkatha. Zgodnie z przejściową konstytucję, Partia Narodowa i Inkatha były uprawnione do zajęcia miejsc w rządzie dzięki zdobyciu przynajmniej 20 miejsc. Zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami, pierwszym zastępcą prezydenta został de Klerk, drugim natomiast Thebo Mbeki[217]. To właśnie na Mbekim polegał w dużej mierze, pozwalając mu organizować szczegóły rządowej polityki[218]. Sam przeprowadził się do Kancelarii Prezydenta w Tuynhuys w Cape Town, de Klerkowi pozwolił zachować rezydencję prezydencką w posiadłości Groote Schuur[219]. Mandela posiadał też dom w rodzinnej wsi Qunu, którą odwiedział regularnie spacerując po okolicy, spotykając się z tamtejszymi mieszkańcami i sądząc plemienne spory[220].

W wieku 76 roku w obliczu różnych dolegliwości dalej wykazywał się sporą energią, jednakże czuł się odizolowany i samotny[221]. Często spotykał się z gwiazdami takimi jak choćby Michael Jackson, Whoopi Goldberg i Spice Girls. Zaprzyjaźnił się też z bogatymi biznesmenami jak np. Harry Oppenheimer z kompanii Anglo-Amerykańskiej, a także z królową Wielkiej Brytanii, Elżbieta II która odwiedziła RPA w marcu 1995 w ramach wizyty państwowej. Był za to poddany silnej krytyce ze strony antykapitalistów wewnątrz ANC[222]. Mimo bogatego otoczenia, mieszkał w prostocie a jedną trzecią rocznego dochodu przezywał na Fundusz na Rzecz Dzieci Nelsona Mandeli który założył w 1995 roku[223]. Choć był zwolennikiem i działaczem na rzecz wolności pracy i przyjacielem wielu dziennikarzy, był krytyczny wobec większości mediów w kraju, zwracał przy tym uwagę że są one prowadzone zazwyczaj przez wywodzących się z klasy średniej białych i koncentrują się one zbytnio na sianiu paniki wokół problemu przestępczości[224]. Po objęciu prezydentury zmieniał swój strój po kilka razy dziennie, jednym z jego znaków rozpoznawczych była koszula Batik znana jako „koszula „Madiby”, koszula ta noszona była przez niego również przy formalnych okazjach[225].

W grudniu 1994 opublikowana została autobiografia Mandeli o nazwie Long Walk to Freedom[226]. Pod koniec 1994 wziął udział w 49. konferencji ANC w Bloemfontein na którym wybrana została bardziej wojownicza Egzekutywa Narodowa w której znalazła się Winnie Mandela. Winnie choć wyraziła chęć pogodzenia się z mężem, Nelson w sierpniu 1995 rozpoczął postępowanie rozwodowe[227], a w tym samym roku zawarł związek z o 27 lat młodszą mozambicką działaczką wywodzącą się z narodowowyzwoleńczego ruchu FRELIMO, Graçą Machel, a zarazem wdową po byłym prezydencie tego kraju Samorą Machelem. Poznali się po raz pierwszy w lipcu 1990 roku gdy była ona jeszcze pogrążona w żałobie. Ich przyjaźń przerodziła się w partnerstwo a Machela uczestniczyła w wielu zagranicznych wizytach Nelsona. Co prawda odrzuciła pierwszą propozycję Mandeli dotyczącą małżeństwa, co spowodowane było chęcią zachowania pewnej niezależności i dzieleniem czasu pomiędzy Mozambikiem a Johannesburgiem[228][229].

Pojednanie narodowe[edytuj | edytuj kod]

Przewodnicząc przejściu od rządów mniejszości do demokracji wielokulturowej, Mandela widział w pojednaniu narodowym podstawowe zadanie swojej prezydentury[230]. Po obejrzeniu innych postkolonialnych gospodarek afrykańskich uszkodzonych po wyjeździe białych elit, starał się uspokoić białą ludność kraju i sprawił że była ona chroniona i reprezentowana[231]. Starał się stworzyć jak najszerszą koalicję z de Klerkiem jako pierwszym wiceprezydentem. Inni urzędnicy Partii Narodowej mianowani zostali ministrami rolnictwa, energii, środowiska, minerałów i energii a Buthelezi został ministrem spraw wewnętrznych[232]. Pozostałe pozycje zostały zajęte przez członków ANC, wielu z nich, tj. Joe Modise, Alfred Nzo, Joe Slovo, Mac Maharaj i Dullah Omar było dawnymi towarzyszami Mandeli, skoro inni tacy jak Mboweni i Jeff Radebe byli od nich o wiele młodsi[233]. Relacje Mandeli z de Klerkiem pozostały napięty, Mandela uważał że de Klerk celowo zachowuje się prowokacyjnie a de Klerk czuł że został celowo upokorzony przez prezydenta. W styczniu 1995 roku Mandela mocno skarcił go za udzielenie amnestii 3500 policjantom tuż przed wyborami a później krytykował go za obronę oskarżonego o morderstwo byłego apartheidowskiego ministra obrony Magnusa Malana[234].

Osobiście spotkał się z wyższymi działaczami reżimu apartheidu, w tym z prawnikiem Percym Yutarem i Betsie Schoombie, wdową po Hendriku Verwoerdzie. Podkreślał przy tym osobiste przebaczenie i pojednanie[235]. W 1995 RPA była gospodarzem Puchara Świata w Rugby (choć on sam wcześniej nienawidził miejscowej drużyny rugby, Springboks). Gdy Springboks wygrał końcowy mecz z Nową Zelandią, w ceremonii wręczenia trofeum za zwycięstwo uczestniczył prezydent ubrany w koszulkę Springboks z nazwiskiem kapitana drużyny Francoisa Pienaara i numerem 6 na plecach. Mandela do swojej śmierci był przyjacielem Pienaara, został nawet ojcem chrzestnym jednego z synów rugbysty. Było to powszechnie postrzegane jako ważny krok w pojednaniu białych i czarnych mieszkańców RPA, jak ujął to później de Klerk „Mandela podbił serca milionów białych fanów rugby”[236]. Wysiłki Mandeli w kierunku pojednania złagodziły obawy białych, ale przysporzyły mu krytyki ze strony radykalniejszych czarnych. Jego była żona, Winnie, oskarżyła ANC o to że bardziej niż o pomoc czarnym mieszkańcom zainteresowana jest uspokojeniem białych mieszkańców[237].

Nadzorował utworzenie Komisji Prawdy i Pojednania mającą n celu zbadanie zbrodni popełnionych w ramach apartheidu przez rząd i ANC. Przewodniczącym Komisji został biskup Desmond Tutu. Aby zapobiec powstawaniu męczenników Komisja przyznawała indywidualne amnestie w zamian za zeznania na temat zbrodni popełnionych w czasach apartheidu. Komisja wydała ostateczne sprawozdanie w październiku 1998 roku, w sprawozdaniu opisano mające miejsce w tym okresie tortury, zamachy, zabójstwa i gwałty[238]. Mandela pochwalił pracę Komisji, stwierdzając, że „pomogła nam odejść od przeszłości i skupić się na teraźniejszości i przyszłości”[239].

Polityka wewnętrzna[edytuj | edytuj kod]

Nowa administracja odziedziczyła kraj z ogromną różnicą w zamożności miedzy społecznościami białych i czarnych. Na 40 milionów mieszkańców, około 23 milionom brakowało energii elektrycznej lub urządzeń sanitarnych, 12 milionom brakowało czystych zasobów wodnych, 2 miliony dzieci nie uczęszczały do szkoły a jedna trzecia populacji była analfabetami. Bezrobocie wynosiło 33% a prawie połowa ludności żyła poniżej granicy ubóstwa[240]. Rezerwy finansowe państwa były na wyczerpaniu, jedną piątą budżetu państwa przeznaczano na spłatę zadłużenia. W rezultacie zmniejszono zakres obiecywanego Programu Rozwoju i Odbudowy (PROW) należało też zrezygnować z propozycji dotyczących tworzenia miejsc pracy i nacjonalizacji[241]. W zamian za to rząd przyjął liberalną politykę gospodarczą mającą na celu promowacje inwestycji zagranicznych, w ten sposób zastosował się do „konsensusu waszyngtońskiego”, wspieranego przez Bank Światowy i Międzynarodowy Fundusz Walutowy[242].

Mandela w Brazylii w 1994 roku

Mimo liberalizmu gospodarczego, w czasie prezydentury wydatki socjalne wzrosły w okresie 1996-97 o 13%, 1997-98 o tyle samo procent, natomiast w 1998-99 o 7%[243]. Rząd wprowadził parytet w formie dotacji dla stypendiów, opłat dla dzieci i dla niepełnosprawnych oraz emerytur, które wcześniej były ustawione na różnych poziomach w zależności od grupy rasowej[244]. W 1994 roku wprowadzono bezpłatną opiekę zdrowotną dla dzieci do lat sześciu i kobiet w ciąży. Możliwość korzystania ze służby rozszerzono do wszystkich mieszkańców w 1996 roku[245]. W wyborach w 1999 roku, ANC mogło pochwalić się, że na skutek polityki partii, trzy miliony osób zostało podłączonych do linii telefonicznych, półtora miliona dzieci zostało wprowadzonych do systemu edukacji, a 500 klinik zostało zmodernizowanych lub wybudowanych, 2 miliony ludzi zostało podłączone do sieci elektrycznej, dostęp do wody został zwiększony do 3 milionów ludzi i zbudowanych zostało 750 tysięcy domów dla prawie trzech milionów ludzi[246].

Ustawa o Restytucji Działek z 1994 roku przywróciła ziemię ludziom którzy utracili swój majątek na skutek Ustawy o Ziemi Tubylców z 1913 roku. Ustawa doprowadziła do rozliczenia dziesiątek tysięcy roszczeń o ziemię[247]. Akt Reformy Ziemi 3 z 1996 chronił prawa osób utrzymujących gospodarstwa rolne i zapewnił im ochronę przed eksmisjami bez nakazu sądowego lub w podeszłym wieku (powyżej 65 lat)[248]. Ustawa o Umiejętnym Rozwoju z roku 1998 przewidywała ustanowienie mechanizmów finansowania i wspierania rozwoju umiejętności w miejscu pracy. Ustawa o Stosunkach Pracy z 1995 promowała demokrację w zakładach pracy, umowy zbiorowe oraz uporządkowane i skuteczne rozstrzyganie sporów pracowniczych. Ustawa o Podstawowych Warunkach Zatrudnienia z 1997 poprawiła sytuacje pracowników, a kolejna ustawa z 1998 położyła kres dyskryminacji i zapewniła realizację pozytywnych działań w miejscu pracy[249].

Krytycy, tacy jak Edwin Cameron, oskarżali rząd Mandeli o to że robi niewiele aby powstrzymać pandemię HIV/AIDS w tym kraju. W 1999 roku, 10% ludności RPA była nosicielami wirusa HIV. Mandela później przyznał że osobiście zaniedbał problem[250]. Był też krytykowany za brak wystarczających środków w zwalczaniu przestępczości (kraj był pod względem wskaźnika przestępczości jednym z najwyżej usytuowanych na świecie) – było to głównym powodem emigracji 750 tysięcy białych mieszkańców kraju pod koniec lat 90.[251] Zdaniem krytyków prezydentowi nie udało się też wyeliminować problemu korupcji[252].

Polityka zagraniczna[edytuj | edytuj kod]

Mandela i Bill Clinton

Zachęcał inne narody do rozwiązywania konfliktów na drodze dyplomacji i pojednania[253]. Zgodnie z teorią Mbekiego według którego miał mieć wówczas miejsce afrykański renesans, aktywnie zaangażował się w problemy kontynentu. Początkowo przyjął łagodne podejście dyplomatyczne względem junty wojskowej Sani Abacha w Nigerii, w późniejszym czasie po tym gdy reżim ten zaczął łamać prawa człowieka na większą skalę, stał się czołowym krytykiem Abacha i wzywał do międzynarodowych sankcji względem junty[254]. W 1996 został mianowany przewodniczącym Wspólnoty Rozwoju Afryki Południowej (SADC) i zainicjował nieudane negocjacje w celu położenia kresu I wojnie domowej w Zairze (obecnie DR Konga)[255].

Przeprowadził pierwszą postapartheidowską operację wojskową RPA, nakazując w 1998 roku wkroczenie swoim wojskom do Lesotho gdzie ochronił rząd premiera Bethuel Pakalitha Mosisiliego[256]. Po zwycięstwie Kongresu Lesotho na rzecz Demokracji w wyborach parlamentarnych w marcu 1998, w kraju odbyły się wówczas masowe protesty partii opozycyjnych, zakończone okupacją siedziby szefa rządu. W obliczu niepokojów społecznych, policja i król starali się nie dopuścić Mosisilego do władzy. Ten zwrócił się wówczas do państw Wspólnoty Rozwoju Afryki Południowej z prośbą o wsparcie, aby zapobiec nadciągającemu zamachowi stanu. 29 maja 1998 Mosisili został zaprzysiężony na stanowisku premiera Lesotho. W odpowiedzi na prośbę Mosisiliego RPA zaapelowała o wszczęcie dochodzenia w celu zbadania rzekomych wyborczych nieprawidłowości czego domagała się opozycja. W kraju trwały jednak dalej zamieszki społeczne. W tej sytuacji Nelson Mandela podjął decyzję o interwencji sił SANDF. Do kraju wkroczyło 600 żołnierzy z RPA oraz 200 żołnierzy botswańskich. „Operacja Boleas” (taki zyskała kryptonim) miała służyć „przywróceniu demokracji i rządów prawa”. Wojska południowoafrykańskie stacjonowały w Lesotho do maja 1999, jednak pomimo ich obecności w kraju dochodziło do licznych podpaleń i grabieży[257].

We wrześniu 1998 roku, na dorocznej konferencji która odbyła się tym razem w Durbanie, został mianowany sekretarzem generalnym Ruchu Państw Niezaangażowanych. Jako reprezentant ruchu, w kontekście konfliktu izraelsko-palestyńskiego skrytykował rząd Izraela jako reprezentujący „wąskie, szowinistyczne interesy”, ponadto wezwał Indie i Pakistan do negocjacji w celu zakończenia konfliktu w Kaszmirze. Za te działania był krytykowany zarówno przez rząd Izraela, jak i Indii[258]. Zainspirowany boomem gospodarczym regionu Azji Wschodniej szukał poszerzenia stosunków gospodarczych z krajami regionu, a w szczególności z Malezją. Polityka ta załamała się nieco po kryzysie finansowym w Azji z 1997 roku[259]. Kontrowersje na Zachodzie budziły jego bliskie relacje z prezydentem Indonezji Suharto który oskarżany był o łamanie praw człowieka, prywatnie jednak Mandela namawiał go do wycofania się z długoletniej okupacji Timoru Wschodniego[260].

Podobna krytyka ze strony Zachodu spotkała Mandelę ze względu na jego osobistą przyjaźń z Fidelem Castro i Muammarem Kadafim. Castro cieszący się w RPA powszechnym uznaniem odwiedził ten kraj w 1998 roku. Z kolei Mandela odwiedził w tym samym roku Libię i spotkał się z Kadafim któremu przyznał Order Dobrej Nadziei[261]. Mandela uważał że krytyka medialna i rządów zachodnich względem tych wizyt miałą podtekst rasistowski[262]. Miał nadzieję na rozwiązanie długotrwałego sporu między Libią a USA i Wielką Brytanią po osądzeniu w 1991 roku dwóch Libijczyków, Abdelbaseta al-Megrahiego i Lamina Khalifaha Fhimaha którzy oskarżeni zostali o zamach nad Lockerbie. Mandela zaproponował osądzenie Libijczyków w państwie trzecim, zgodnie z jego postulatem proces odbył się w Camp Zeist w Holandii w kwietniu 1999 roku, a w jego wyniku jeden z dwóch mężczyzn został uznanych za winnego[263].

Kilkukrotnie skrytykował publicznie prezydenta USA Billa Clintona. Pomimo tego lubił go i osobiście wspierał podczas jego postępowania impeachmentu (usunięcia z rządu)[264].

Wycofanie się z polityki[edytuj | edytuj kod]

Nowa konstytucja RPA został uzgodniona przez parlament w maju 1996 roku. Zapisano w niech szereg zmian które wykształciły ostatecznie ustrój demokracji konstytucyjnej[265]. De Klerk będący przeciwnikiem wdrożenia niniejszej konstytucji, w proteście wycofał się z koalicji rządowej[266]. ANC przejęła miejsce posiadane dotychczas przez Partię Narodową a de Klerka jako wiceprezydenta zastąpił Mbeki[267]. Buthelezi na oznakę poprawy jego relacji z Mandelą został mianowany „Działającym Prezydentem”[268].

Na konferencji ANC z grudnia 1997 ustąpił z funkcji przewodniczącego ANC i choć miał nadzieję że zastąpi go Ramaphosa, partia wybrała na to stanowisko Mbekiego który jak przyznał Mandele stał się przez to faktycznym prezydentem kraju. W wyborach na zastępce przewodniczącego Mandela poparł kandydaturę Jaboca Zumy, Zulusa, który był w przeszłości więźniem na Robben Island. Zuma w wyborach zmierzył się z Winnie której populistyczna retoryka zyskała w partii silne poparcie, Zuma pokonał ją jednak w głosowaniu[269].

W lipcu 1998 roku w 80. urodziny, pod naciskiem swojego przyjaciela Desmonda Tutu ożenił się z Machelą co miało stanowić przykład dla młodych ludzi[270]. W uroczystości udział wziął szereg zagranicznych dygnitarzy[271]. Konstytucja z 1996 ograniczyła możliwość pełnienia urzędu prezydenta do dwóch pięcioletnich kadencji. Mandela nie próbował zmienić tego przepisu ani nie planował startu na drugą kadencję. 29 marca dał swoją mowę pożegnalną po której przeszedł na emeryturę polityczną[272].

Na emeryturze[edytuj | edytuj kod]

Na emeryturę przeszedł w czerwcu 1999 roku. W tym okresie skupił się na życiu rodzinnym a większość czasu spędzał w Johannesburgu i Qunu. Pracował nad sequelem swojej pierwszej autobiografii, nowa książka poświęcona była jego pracy jako prezydenta, książka nie została jednak upubliczniona[273]. Często spotykał się ze światowymi przywódcami i gwiazdami gdy przybywali oni do Johannesburgu. Współpracował z Fundacją Nelsona Mandeli założoną w 1999 roku. Fundacja koncentrowała się na rozwoju obszarów wiejskich, budowie szkół i na zwalczaniu HIV/AIDS. Mandela uważał że jako prezydent nie zrobił wystarczająco dużo w celu zwalczania pandemii co starał się nadrobić na emeryturze, stale namawiał rząd Mbekiego do bardziej zdecydowanych działaniach w kwestii epidemii[274]. W 2000 roku z inicjatywy Gary'ego Playera na jego cześć zorganizowano charytatywny turniej golfowy Nelson Mandela Invitational[275]. W lipcu 2001 roku przeszedł skuteczne leczenie na raka prostaty[276].

Śmierć[edytuj | edytuj kod]

Nelson Mandela zmarł z powodu infekcji płuc 5 grudnia 2013 r. w swoim domu w Houghton w Johannesburgu w otoczeniu swojej rodziny[277]. Jego śmierć została ogłoszona przez prezydenta RPA Jacoba Zumę[278]. Na znak żałoby po jego śmierci w Stanach Zjednoczonych[279], Wielkiej Brytanii i we Francji[280] flagi opuszczono do połowy masztu, zaś w Republice Południowej Afryki[281], Tanzanii[282], Indiach[283] oraz Kenii[284] ogłoszono żałobę narodową. Jego pogrzeb odbył się 15 grudnia 2013 roku w Qunu w prowincji RPA. Nelson Mandela został pochowany w grobie rodzinnym[285].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Człowiek Roku 1993 według magazynu Time wspólnie z Jaserem Arafatem, Frederikiem de Klerkiem i Icchakiem Rabinem.

26 października 2007 na wniosek dzieci z RPA Międzynarodowa Kapituła Orderu Uśmiechu przyznała Nelsonowi Mandeli Order Uśmiechu.

28 czerwca 2008 w Londynie w Hyde Park odbył się koncert z okazji 90. urodzin Mandeli.

2 lipca 2008 prezydent USA George Bush podpisał ustawę, zgodnie z którą Nelson Mandela oraz przywódcy ANC zostali skreśleni z oficjalnej listy terrorystów USA[286].

Przypadająca 18 lipca 2009 91. rocznica urodzin pierwszego czarnoskórego prezydenta Republiki Południowej Afryki, Nelsona Mandeli, który za walkę z apartheidem spędził trzecią część życia w więzieniu, obchodzona była jako „Dzień Mandeli”, poświęcony przede wszystkim promowaniu wolontariatu w społeczeństwie południowoafrykańskim[287].

W lutym 2011 roku został na krótko przewieziony do szpitala z infekcją dróg oddechowych, po czym ponownie został hospitalizowany na zakażenia płuc i kamieni żółciowych, które usunięto w grudniu 2012 roku. Po udanym zabiegu medycznym na początku marca 2013 r. wystąpił u niego nawrót zakażenia płuc i był krótko w szpitalu w Pretorii. W dniu 8 czerwca 2013 r. nasiliła się infekcja płuc i był hospitalizowany w Pretorii w poważnym stanie. Po czterech dniach stwierdzono, że jego stan zdrowia ustabilizował się i pozostawał „poważny, ale stabilny”.

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Nelson Mandela miał trzy żony: Evelyn, Winnie i Gracę (wdowę po prezydencie Mozambiku Samory Machel). Doczekał się 6 dzieci, 17 wnuków i 14 prawnuków. W 2005 r. jego syn zmarł na AIDS, więc w momencie śmierci Mandeli żyły jego trzy córki. Przeżył także 13-letnią prawnuczkę, która zginęła w 2010 r. pod kołami samochodu.

W 2013 roku powstał film biograficzny pt. Mandela: Droga do wolności, opowiadający o działalności politycznej Mandeli przed wyborem na prezydenta RPA.

Poglądy[edytuj | edytuj kod]

W chwili wstąpienia do Kongresu był afrykańskim nacjonalistą[288] i demokratycznym socjalistą[289] – „jawnie sprzeciwiał się kapitalizmowi, prywatnej własności gruntów i rządom wielkiego pieniądza”[290]. Opowiadał się za równością rasową, a także wspierał prawa gejów a walkę o prawa mniejszości realizował jako część swojej kampanii reform po upadku apartheidu[291]. Był pod wpływem marksizmu, a podczas rewolucji opowiedział się za socjalizmem naukowym[292]. Odrzucał on jednak i dystansował się od komunizmu[293]. Od ideologii komunistycznej odrzucał go ateizm, który był niezgodny z jego chrześcijańskimi poglądami[294].

W 1955 roku w opracowanej m.in. przez niego Kacię Wolności wezwał do nacjonalizacji banków, ziemi i kopalni złota, uważając to za konieczne w celu zapewnienia równego podziału dóbr[295]. Mimo takich zapowiedzi, w trakcie swojej prezydentury nie znacjonalizował ani jednego obiektu, ponieważ obawiał się, że odstraszy to zagranicznych inwestorów. Decyzja ta podyktowana została także po części zmianami geopolitycznymi w latach 90. XX wieku[296]. Mimo że w kilku przemówieniach przedstawiał się w autokratyczny sposób, był oddanym zwolennikiem demokracji i głosu większości nawet jeśli decyzja społeczności głęboko nie zgadzała się z jego poglądami[297]. Uważał że odpowiedzialność i wolność słowa są podstawami demokracji[298].

Odznaczenia i wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

Mandela w twórczości artystów[edytuj | edytuj kod]

  • Utwór Nelson Mandela brytyjskiego zespołu ska The Specials (1984).
  • Utwór Full Nelson Milesa Davisa opublikowany na albumie Tutu (1986).
  • Utwór Asimbonanga (We have not seen him) z 1987 Johnny’ego Clegga, nawołujący do uwolnienia Nelsona Mandeli.
  • Utwór Mandela Day szkockiej grupy rockowej Simple Minds nagrany w 1988 z okazji 70-tych urodzin Mandeli.
  • Utwór Mandela z płyty Homo Twist (1996) polskiego zespołu Homo Twist.
  • Utwór Mzee Mandela z płyty Khadja Nin Ya... z 1998 roku.
  • Utwór Ordinary Love grupy U2 (2013) z fabularnego filmu biograficznego o Nelsonie Mandeli: „Mandela: Droga do wolności”.
  • Utwór Tree Of Freedom (pol. Drzewo Wolności) niemieckiego zespołu Heaven Shall Burn, opublikowany na albumie AntiGone (2004), został poświęcony Nelsonowi Mandeli. We wkładce do płyty umieszczono słowa Mandeli: (ang.) „My blood is drunk by the roots of the tree from that one day the fruit of freedom will ripen” (pol. „Moją krew spijają korzenie drzewa, z którego pewnego dnia będzie zebrany owoc wolności”).
  • Utwór If Everyone Cared grupy Nickelback z albumu All the Right Reasons (2005).
  • Film biograficzny Goodbye Bafana (2007) w reżyserii Billego Augusta, na podstawie książki Jamesa Gregory’ego i Boba Grahama.
  • Film Invictus – Niepokonany (2009) w reżyserii Clinta Eastwooda
  • Utwór Take a Minute K'naana opublikowany na albumie Troubadour (2009).
  • W filmie Celine Dion, dokumentującym jej życie podczas trasy Taking Chances World Tour, jest fragment jej rozmowy z Nelsonem Mandelą – na pożegnanie piosenkarka przytula się do niego.
  • W teledysku piosenki Wind of Change zespołu Scorpions pojawia się Nelson Mandela i inni działacze wolnościowi.
  • W piosence Limeryki o narodach Jacka Kaczmarskiego Mandela pojawia się podczas jednej z rozmów Afrykanów, kłócących się o opcję polityczną.
  • Utwór Obudź się – Mezo
  • W 1997 roku zespół Reflection Eternal (Talib Kweli i DJ Hi-Tek) wydał swoją pierwszą płytę Train of Thought (Pociąg myśli). Album zaczyna się od przemówienia, w którym Nelson Mandela mówi, że kiedy odpoczywa, słucha Reflection Eternal.

Przypisy

  1. South Africa’s Nelson Mandela dies (ang.). BBC Sport, 2013-12-05. [dostęp 2013-12-05].
  2. Krótki życiorys wybitnego polityka RPA, Nelsona Mandeli.
  3. Mandela 90: Nelson Mandela » Poznaj Afrykę!
  4. Nelson Mandela świętował 90. urodziny i wzywał do walki z ubóstwem.
  5. Mandela 1994, s. 3; Sampson 2011, s. 3; Smith 2010, s. 17.
  6. Mandela 1994, s. 3; Sampson 2011, s. 3; Smith 2010, s. 17.
  7. Mandela 1994, s. 4; Smith 2010, s. 16.
  8. Guiloineau & Rowe 2002, s. 23; Mafela 2008.
  9. Samuel Willard Crompton Nelson Mandela (2006) s. 11-12.
  10. Guiloineau & Rowe 2002, s. 26; Mafela 2008.
  11. Guiloineau & Rowe 2002, s. 26; Mafela 2008.
  12. Smith 2010, s. 19.
  13. Mandela 1994, s. 8–9; Sampson 2011, s. 4; Smith 2010, s. 21–22.
  14. Mandela 1994, s. 7–8; Sampson 2011, s. 4; Smith 2010, s. 16, 23–24.
  15. Mandela 1994, s. 15.
  16. Mandela 1994, s. 12; Smith 2010, s. 23–24.
  17. Mandela 1994, s. 18–19; Sampson 2011, s. 5,7; Smith 2010, s. 24.
  18. Mandela 1994, s. 20; Sampson 2011, s. 7; Smith 2010, s. 25.
  19. Mandela 1994, s. 8, 20.
  20. Mandela 1994, s. 22–25; Sampson 2011, s. 7–9; Smith 2010, s. 26–27.
  21. Mandela 1994, s. 27–29.
  22. Mandela 1994, s. 25; Smith 2010, s. 27.
  23. Mandela 1994, s. 31–34; Smith 2010, s. 18.
  24. Mandela 1994, s. 43.
  25. Mandela 1994, s. 36–42; Sampson 2011, s. 14; Smith 2010, s. 29–31.
  26. Mandela 1994, s. 45–47; Sampson 2011, s. 15; Smith 2010, s. 31.
  27. Mandela 1994, s. 48–50.
  28. Sampson 2011, s. 17.
  29. Mandela 1994, s. 52; Sampson 2011, s. 17–18; Smith 2010, s. 31–32.
  30. Mandela 1994, s. 53–54; Sampson 2011, s. 18–21; Smith 2010, s. 32.
  31. Mandela 1994, s. 56; Smith 2010, s. 32.
  32. Mandela 1994, s. 62–65; Sampson 2011, s. 21, 25; Smith 2010, s. 33–34; Meredith 2010, s. 18.
  33. Mandela 1994, s. 62–63; Sampson 2011, s. 24–25; Smith 2010, s. 33–34; Meredith 2010, s. 17–18.
  34. Mandela 1994, s. 67–69; Sampson 2011, s. 25; Smith 2010, s. 34.
  35. Mandela 1994, s. 68; Sampson 2011, s. 25; Smith 2010, s. 35.
  36. Mandela 1994, s. 68; Meredith 2010, s. 18.
  37. Sampson 2011, s. 25.
  38. Mandela 1994, s. 70–71; Sampson 2011, s. 26.
  39. Mandela 1994, s. 66; Smith 2010, s. 34.
  40. Mandela 1994, s. 78–86; Sampson 2011, s. 26–27; Smith 2010, s. 34–35; Meredith 2010, s. 19–20.
  41. Mandela 1994, s. 73–76; Sampson 2011, s. 27–28; Smith 2010, s. 36–39.
  42. Mandela 1994, s. 89–94; Sampson 2011, s. 29–30; Smith 2010, s. 40.
  43. Mandela 1994, s. 96–101; Sampson 2011, s. 30–31; Smith 2010, s. 41.
  44. Mandela 1994, s. 104–105; Sampson 2011, s. 32–33; Smith 2010, s. 43, 48.
  45. Mandela 1994, s. 106; Smith 2010, s. 48–49.
  46. Mandela 1994, s. 122–123; Sampson 2011, s. 37; Smith 2010, s. 48.
  47. Mandela 1994, s. 100; Sampson 2011, s. 34; Smith 2010, p. 44.
  48. Mandela 1994, s. 99, 108–110; Sampson 2011, s. 33; Smith 2010, s. 44–45.
  49. Mandela 1994, s. 113–116; Sampson 2011, s. 33; Smith 2010, s. 45–46.
  50. Mandela 1994, s. 118–119; Sampson 2011, s. 34.
  51. Mandela 1994, s. 116–117, 119–120; Sampson 2011, s. 33; Smith 2010, s. 47.
  52. Mandela 1994, s. 122, 126–27; Sampson 2011, s. 34; Smith 2010, s. 49.
  53. Mandela 1994, s. 127–131; Sampson 2011, s. 34–35; Smith 2010, s. 64–65.
  54. Mandela 1994, s. 136; Smith 2010, s. 53.
  55. Mandela 1994, s. 137–139; Sampson 2011, s. 38–39; Smith 2010, s. 53.
  56. Mandela 1994, s. 142–143; Smith 2010, s. 54.
  57. Mandela 1994, s. 139–143; Sampson 2011, s. 39–41; Smith 2010, s. 52–56.
  58. Mandela 1994, s. 144, 148–149; Sampson 2011, s. 36; Smith 2010, s. 59–62.
  59. „Honouring Thembekile Mandela”. Nelson Mandela Centre of Memory. Nelson Mandela Foundation.
  60. Mandela 1994, s. 149, 152; Sampson 2011, s. 36; Smith 2010, s. 60–64.
  61. Mandela 1994, s. 150, 210; Sampson 2011, s. 36; Smith 2010, s. 67.
  62. Mandela 1994, s. 151; Smith 2010, s. 64.
  63. Mandela 1994, s. 153–154; Sampson 2011, s. 48; Smith 2010, s. 66.
  64. Mandela 1994, s. 154; Sampson 2011, s. 42.
  65. Mandela 1994, s. 154–157; Sampson 2011, s. 49; Smith 2010, s. 66.
  66. Mandela 1994, s. 159–162; Sampson 2011, s. 51–52; Smith 2010, s. 70–72.
  67. Mandela 1994, s. 162–165; Sampson 2011, s. 53–55; Smith 2010, s. 72–73.
  68. Sampson 2011,s. 35; Smith 2010, s. 68–70.
  69. Mandela 1994, s. 168; Sampson 2011, s. 55–56.
  70. Mandela 1994, s. 165–167; Sampson 2011, s. 61–62; Smith 2010, s. 74–75.
  71. Mandela 1994, s. 176; Sampson 2011, s. 63–64; Smith 2010, s. 78.
  72. Mandela 1994, s. 177–172; Sampson 2011, s. 64–65; Smith 2010, s. 75–76.
  73. Mandela 1994, s. 165; Smith 2010, s. 77.
  74. Mandela 1994, s. 170; Smith 2010, s. 94.
  75. Mandela 1994, s. 182–183; Sampson 2011, s. 66–67; Smith 2010, s. 77, 80.
  76. Mandela 1994, s. 183–188; Sampson 2011, s. 69; Smith 2010, s. 81–83.
  77. Mandela 1994, s. 188–192; Sampson 2011, s. 68.
  78. Mandela 1994, s. 194–195; Sampson 2011, s. 72–73; Smith 2010, s. 85.
  79. Mandela 1994, s. 195–198; Sampson 2011, s. 71–72; Smith 2010, s. 83–84.
  80. Mandela 1994, s. 199–200, 204; Sampson 2011, s. 73; Smith 2010, s. 86.
  81. Mandela 1994, s. 205–207, 231; Sampson 2011, s. 81–82, 84–85; Smith 2010, s. 116–117.
  82. Mandela 1994, s. 209–210; Sampson 2011, s. 7; Smith 2010, s. 87.
  83. Mandela 1994, s. 210–216; Sampson 2011, s. 77–80; Smith 2010, s. 87–93.
  84. Mandela 1994, s. 293–294; Sampson 2011, s. 76–77; Smith 2010, s. 95–99, 105–106.
  85. Mandela 1994, s. 293–294; Sampson 2011, s. 76–77; Smith 2010, s. 95–99, 105–106.
  86. Mandela 1994, s. 218–233, 234–236; Sampson 2011, s. 82–84; Smith 2010, s. 120–123.
  87. Mandela 1994, s. 226–227; Sampson 2011, s. 84; Smith 2010, s. 118.
  88. Mandela 1994, s. 243–249; Sampson 2011, s. 87–95; Smith 2010, s. 118–120, 125–128.
  89. Mandela 1994, s. 253–274; Sampson 2011, s. 96–99; Smith 2010, s. 130–132.
  90. Mandela 1994, s. 275; Sampson 2011, s. 101–102.
  91. Mandela 1994, s. 296; Sampson 2011, s. 110; Smith 2010, s. 99–104.
  92. Mandela 1994, s. 306–311; Sampson 2011, s. 110–113; Smith 2010, s. 104, 132–145.
  93. Mandela 1994, s. 283–292; Sampson 2011, s. 103–106; Smith 2010, s. 163–164.
  94. Mandela 1994, s. 331–334; Sampson 2011, s. 122–123; Smith 2010, s. 167.
  95. Mandela 1994, s. 327–330; Sampson 2011, s. 117–122; Smith 2010, s. 171–173.
  96. Mandela 1994, s. 342–346; Sampson 2011, s. 130–131; Smith 2010, s. 173–175.
  97. Mandela 1994, s. 347–357; Sampson 2011, s. 132–133; Smith 2010, s. 175.
  98. Mandela 1994, s. 357–364; Sampson 2011, s. 134–135; Smith 2010, s. 177.
  99. Mandela 1994, s. 373–374; Sampson 2011, s. 140–143; Smith 2010, s. 183–185.
  100. Mandela 1994, s. 377–380; Sampson 2011, s. 143; Smith 2010, s. 178.
  101. Mandela 1994, s. 283–287; Sampson 2011, s. 144–146, 154; Smith 2010, s. 186–188, 193.
  102. Mandela 1994, s. 289–291; Sampson 2011, s. 147–149; Smith 2010, s. 188–189.
  103. Mandela 1994, s. 283–287; Sampson 2011, s. 144–146, 154; Smith 2010, s. 186–188, 193.
  104. Mandela 1994, s. 393–396; Sampson 2011, s. 150–151; Smith 2010, s. 206–210.
  105. Mandela 1994, s. 397–398; Sampson 2011, s. 151–154; Smith 2010, s. 209–214.
  106. Mandela 1994, s. 411–412.
  107. Mandela 1994, s. 413–415; Sampson 2011, s. 158–159; Smith 2010, s. 239–246.
  108. Mandela 1994, s. 418–425; Sampson 2011, s. 160–162; Smith 2010, s. 251–254.
  109. Mandela 1994, s. 427–432; Sampson 2011, s. 163–165; Smith 2010, s. 255–256.
  110. Mandela 1994, s. 432–440; Sampson 2011, s. 165–167; Smith 2010, s. 256–259.
  111. Mandela 1994, s. 441–443; Sampson 2011, s. 167–169; Smith 2010, s. 259–261.
  112. Mandela 1994, s. 443–445; Sampson 2011, s. 169–170; Smith 2010, s. 261–262.
  113. Mandela 1994, s. 435–435; Sampson 2011, s. 170–172; Smith 2010, s. 275–276.
  114. Stein, Jeff (20134-12-05), The Day Mandela Was Arrested, With A Little Help From the CIA, Newsweek, „According to a 1990 Johannesburg Sunday Times newspaper account, a CIA agent by the name of Millard Shirley fingered Mandela for the apartheid regime\u2019s secret police, allowing them to throw up a roadblock and capture him.”.
  115. Stein, Jeff (20134-12-05), The Day Mandela Was Arrested, With A Little Help From the CIA, Newsweek, „According to a 1990 Johannesburg Sunday Times newspaper account, a CIA agent by the name of Millard Shirley fingered Mandela for the apartheid regime\u2019s secret police, allowing them to throw up a roadblock and capture him.”.
  116. Mandela 1994, s. 278–279.
  117. Mandela 1994, s. 456–459; Sampson 2011, s. 172–173.
  118. Mandela 1994, s. 463–465; Sampson 2011, s. 173–174; Smith 2010, s. 292–293.
  119. Mandela 1994, s. 468–482; Sampson 2011, s. 174–176.
  120. Mandela 2004, s. 27–32; Sampson 2011, s. 183–186; Smith 2010, s. 292–295.
  121. Mandela 2004, s. 33–42; Sampson 2011, s. 186–190.
  122. Mandela 2004, s. 42–57; Sampson 2011, s. 190–194; Smith 2010, s. 300–302.
  123. Mandela, Nelson. „I am prepared to die”. Nelson Mandela Centre of Memory. Nelson Mandela Foundation.
  124. Mandela 2004, s. 62; Sampson 2011, s. 194–195; Smith 2010, s. 303.
  125. Mandela 2004, s. 63–68; Sampson 2011, s. 196–197; Smith 2010, s. 306.
  126. Mandela 2004, s. 75–78; Sampson 2011, s. 204; Smith 2010, s. 307–308.
  127. Mandela 2004, s. 79–80; Sampson 2011, s. 205; Meredith 2010, s. 279.
  128. Mandela 2004, s. 82–84, 108–116; Sampson 2011, s. 206–207; Meredith 2010, s. 281–283, 290–291.
  129. Mandela 2004, s. 126; Sampson 2011, s. 205, 258; Meredith 2010, s. 299.
  130. Mandela 2004, s. 102–108; Sampson 2011, s. 205; Meredith 2010, s. 283.
  131. Mandela 2004, s. 83, 90, 136–138; Meredith 2010, s. 284, 296–298.
  132. Sampson 2011, s. 210–214; Meredith 2010, s. 298–299.
  133. Sampson 2011, s. 236–241, 288–294; Meredith 2010, s. 292–295.
  134. Sampson 2011, s. 232; Meredith 2010, s. 301, 313.
  135. Sampson 2011, s. 229; Meredith 2010, s. 295, 299–301.
  136. Sampson 2011, s. 221; Meredith 2010, s. 301–302.
  137. Sampson 2011, s. 222; Meredith 2010, s. 337.
  138. Sampson 2011, s. 241; Meredith 2010, s. 334.
  139. Sampson 2011, s. 246–247; Meredith 2010, s. 303–304.
  140. Sampson 2011, s. 248–254, 302; Meredith 2010, s. 287–288, 304–310.
  141. Sampson 2011, s. 222, 235; Meredith 2010, s. 301.
  142. „Nelson Mandela: How sport helped to transform a nation”. BBC.
  143. Sampson 2011, s. 231.
  144. Sampson 2011, s. 223–225; Meredith 2010, s. 308–310.
  145. Sampson 2011, s. 226–227.
  146. Sampson 2011, s. 228.
  147. Sampson 2011, s. 314–315.
  148. Sampson 2011, s. 242–243; Meredith 2010, s. 317.
  149. Sampson 2011, s. 285–286.
  150. Sampson 2011, s. 259–276; Meredith 2010, s. 324–327.
  151. Sampson 2011, s. 277–283; Meredith 2010, s. 327–328.
  152. Sampson 2011, s. 296.
  153. Sampson 2011, s. 315–316.
  154. Sampson 2011, s. 319–320; Meredith 2010, s. 338–339.
  155. Sampson 2011, s. 321.
  156. Sampson 2011, s. 324–325; Meredith 2010, s. 340.
  157. Sampson 2011, s. 324–325; Meredith 2010, s. 340.
  158. Sampson 2011, s. 326; Meredith 2010, s. 347.
  159. Sampson 2011, s. 329.
  160. Sampson 2011, s. 335–336; Meredith 2010, s. 341–346.
  161. Sampson 2011, s. 338–342; Meredith 2010, s. 249–256.
  162. Meredith 2010, s. 340.
  163. Sampson 2011, s. 330–332; Meredith 2010, s. 351–352.
  164. Sampson 2011, s. 343–345; Meredith 2010, s. 358.
  165. Sampson 2011, s. 347–355; Meredith 2010, s. 359–360.
  166. Sampson 2011, s. 363–378; Meredith 2010, s. 362–368.
  167. Sampson 2011, s. 368; Ketchum, Mike. „The Mandela Concert, Wembley 1988”. African National Congress.
  168. Sampson 2011, s. 373–380; Meredith 2010, s. 371–383.
  169. Sampson 2011, s. 369–370; Meredith 2010, s. 369.
  170. Sampson 2011, s. 381; Meredith 2010, s. 369–370.
  171. „The Mandela merry-go-round”.
  172. Sampson 2011, s. 384–385, 392–393; Christopher S. Wren (8 grudnia 1988). „Mandela Moved to House at Prison Farm”. The New York Times.
  173. Sampson 2011, s. 386; Meredith 2010, s. 388.
  174. Sampson 2011, s. 390–392; Meredith 2010, s. 387–388.
  175. Sampson 2011, s. 392–397.
  176. Sampson 2011, s. 399–402; Meredith 2010, s. 369–397; „1990: Freedom for Nelson Mandela”. BBC.
  177. Sampson 2011, s. 403.
  178. Sampson 2011, s. 407; Meredith 2010, s. 399–402; Ormond, Roger (12 lutego 1990). „Mandela free after 27 years”. The Guardian (London).
  179. Sampson 2011, s. 408–409; Meredith 2010, s. 400–402.
  180. Sampson 2011, s. 409–410; Meredith 2010, s. 403–405.
  181. Sampson 2011, s. 412–414; Meredith 2010, s. 409–410; „ITN Source website: „...Mandela onto stage...”. Itnsource.com.
  182. Sampson 2011, s. 415–418.
  183. Sampson 2011, s. 420; Meredith 2010, s. 410.
  184. Sampson 2011, s. 418–420.
  185. Sampson 2011, s. 424–427; Meredith 2010, s. 412–413.
  186. Sampson 2011, s. 428–429; Meredith 2010, s. 439.
  187. Sampson 2011, s. 429–430; Meredith 2010, s. 439–440.
  188. Sampson 2011, s. 431, 448; Meredith 2010, s. 409.
  189. Sampson 2011, s. 431, 448; Meredith 2010, s. 429–436, 435–460.
  190. Conspiracy theories tell us much about South Africa, ANTHONY BUTLER, Business Day.
  191. The ANC’s imagined and real enemies: 'Creeping counter-revolution’ vs. creeping scandals, Ranjeni Munusamy.
  192. Sampson 2011, s. 436–442; Meredith 2010, s. 418–424.
  193. Sampson 2011, s. 444; Meredith 2010, s. 425–426.
  194. Sampson 2011, s. 456–459; Meredith 2010, s. 443–446.
  195. Sampson 2011, s. 460; Meredith 2010, s. 448, 452.
  196. Sampson 2011, s. 461–462; Meredith 2010, s. 462–463.
  197. Sampson 2011, s. 462–463; Meredith 2010, s. 466–467.
  198. Sampson 2011, s. 463–467; Meredith 2010, s. 467–471.
  199. Sampson 2011, s. 472; Meredith 2010, s. 489–491.
  200. Sampson 2011, s. 466, 470–471; Meredith 2010, s. 449–450, 488.
  201. Mateusz Pawlak: Zamach, który zatrząsł krajem. rp.pl, 2013-04-10.
  202. Sampson 2011, s. 468–469; Meredith 2010, s. 476–480.
  203. Sampson 2011, s. 471.
  204. Sampson 2011, s. 474; Meredith 2010, s. 494.
  205. Sampson 2011, s. 434–445, 473; Meredith 2010, s. 497.
  206. Cunningham, Matthew (3 lipca 2004). „Creme cameos”. The Guardian (London).
  207. Sampson 2011, s. 467–477; Meredith 2010, s. 495.
  208. Sampson 2011, s. 478; Meredith 2010, s. 495–496.
  209. Sampson 2011, s. 479.
  210. Sampson 2011, s. 479–480.
  211. Sampson 2011, s. 477–478; Meredith 2010, s. 484.
  212. Sampson 2011, s. 480–489; Meredith 2010, s. 488–489; 504–510.
  213. Sampson 2011, s. 488; Meredith 2010, s. 500–501.
  214. Sampson 2011, s. 491; Meredith 2010, s. 512; Glen Levy (15 stycznia 2010). „Top 10 Political Prisoners”. Time.
  215. Sampson 2011, p. 490; Meredith 2010, s. 510–512; „This Day in History: April 27, 1994: South Africa holds first multiracial elections”.
  216. Sampson 2011, s. 492–493; Meredith 2010, s. 514.
  217. Sampson 2011, s. 492; „Mandela becomes SA’s first black president”. BBC. 10 maja 1994.
  218. Sampson 2011, ps. 508–511; Meredith 2010, s. 566.
  219. Sampson 2011, s. 496–497; Meredith 2010, s. 523, 543.
  220. Sampson 2011, s. 502.
  221. Sampson 2011, s. 497–499, 510.
  222. Sampson 2011, s. 501, 504.
  223. Sampson 2011, s. 517; Meredith 2010, s. 543.
  224. Sampson 2011, s. 525–527; Meredith 2010, s. 547–548.
  225. Sampson 2011, s. 503; Meredith 2010, s. 495; Khumalo, Fred (5 kwietnia 2004). „How Mandela changed SA fashion”. BBC.
  226. Meredith 2010, s. 517.
  227. Sampson 2011, s. 500, 507; Meredith 2010, s. 539–542.
  228. Sampson 2011, s. 500, 507; Meredith 2010, s. 539–542.
  229. Sampson 2011, s. 546–549; Meredith 2010, s. 574–575.
  230. Sampson 2011, s. 524.
  231. Sampson 2011, s. 495–496; Meredith 2010, s. 517.
  232. Sampson 2011, s. 507–511.
  233. Sampson 2011, s. 508.
  234. Sampson 2011, s. 511, 534; Meredith 2010, s. 528.
  235. Sampson 2011, s. 520, 522–523; Meredith 2010, s. 523–524.
  236. Sampson 2011, s. 524; Meredith 2010, s. 525–527; „Mandela rallies Springboks”. BBC Sport. 6 października 2003.; Carlin, John (19 października 2007). „How Nelson Mandela won the rugby World Cup”. The Daily Telegraph (Londyn).; Sampson 2011, s. 516.
  237. Sampson 2011, s. 491, 496, 524; Meredith 2010, s. 517, 536.
  238. Sampson 2011, s. 528–532; Meredith 2010, s. 527, 551–564.
  239. Sampson 2011, s. 532; Meredith 2010, s. 563.
  240. Meredith 2010, s. 518–520.
  241. Sampson 2011, s. 514–515; Meredith 2010, s. 519.
  242. Meredith 2010, s. 520–521; Muthien, Khosa & Magubane 2000, s. 369–370.
  243. Houston & Muthien 2000, s. 62.
  244. Houston & Muthien 2000, s. 62.
  245. Meredith 2010, s. 521; Leatt, Annie; Shung-King, Maylene; and Monson, Jo. „Healing inequalities: The free health care policy” (PDF). Children’s Institute.
  246. Herbst 2003, s. 312.
  247. „Land Redistribution: A Case for Land Reform in South Africa”. NGO Pulse.
  248. „Land Reform Policies in South Africa Compare To Human Rights Internationally” (PDF).
  249. „Why workers should vote ANC”. Cosatu.org.
  250. Meredith 2010, s. 571–573; Sampson, Anthony (6 lipca 2003). „Mandela at 85". The Observer (Londyn).
  251. Sampson 2011, s. 510, 565–68; Meredith 2010, s. 573.
  252. Sampson 2011, s. 510; Meredith 2010, s. 544–547.
  253. Sampson 2011, s. 555.
  254. Sampson 2011, s. 556–557.
  255. Sampson 2011, s. 558.
  256. Sampson 2011, s. 558–559;Thai, Bethuel (4 grudnia 1998). „Lesotho to hold re-elections within 15 to 18 months”. Lesotho News Online.
  257. Military Intervention in Lesotho: Perspectives on Operation Boleas and Beyond”, OJPCR: The Online Journal of Peace and Conflict Resolution, maj 1999.
  258. Sampson 2011, s. 559.
  259. Sampson 2011, s. 560–561.
  260. Sampson 2011, s. 560.
  261. Sampson 2011, s. 562–563.
  262. Sampson 2011, s. 564.
  263. Sampson 2011, s. 563–564; „Analysis: Lockerbie’s long road”. BBC. 2001.
  264. Sampson 2011, s. 561–567.
  265. Muthien, Khosa & Magubane 2000, s. 366.
  266. Sampson 2011, s. 534; Meredith 2010, s. 529–530.
  267. Sampson 2011, s. 535.
  268. Sampson 2011, s. 536.
  269. Sampson 2011, s. 537–543; Meredith 2010, s. 568.
  270. Sampson 2011, s. 549–551; Meredith 2010, s. 576.
  271. Sampson 2011, s. 551–552.
  272. Sampson 2011, s. 578.
  273. Battersby 2011, s. 587–588; Meredith 2010, s. 576.
  274. Battersby 2011, s. 590–591; Meredith 2010, s. 584–586.
  275. "Nelson Mandela Invitational Tees Off". GaryPlayer.com.
  276. Battersby 2011, s. 598; "Mandela 'responding well to treatment'".
  277. South Africa’s Nelson Mandela dies in Johannesburg. bbc.co.uk.
  278. Lydia Polgreen: Mandela’s Death Leaves South Africa Without Its Moral Center (ang.). W: NYTimes.com [on-line]. The New York Times Company, 2013-12-05. [dostęp 2013-12-06].
  279. Świat opłakuje Nelsona Mandelę. onet.pl, 6 grudnia 2013. [dostęp 2013-12-06].
  280. Francja opuściła flagi do połowy masztu po śmierci Mandeli. onet.pl. [dostęp 2013-12-06].
  281. RPA w żałobie: Tłumy żegnają Mandelę. Są kwiaty, świece, pieśni. gazetaprawna.pl.
  282. Tanzania condoles over death of Mandela. globaltimes.cn. [dostęp 2013-12-06].
  283. Indie ogłosiły pięciodniową żałobę po śmierci Mandeli. onet.pl, 6 grudnia 2013. [dostęp 2013-12-06].
  284. President Uhuru Kenyatta has declared three days of mourning Nelson Mandela. 6 grudnia 2013. [dostęp 2013-12-06].
  285. Skończyła się długa droga Mandeli. tvn24.pl, 15 grudnia 2013. [dostęp 2013-12-15].
  286. Mandela nie jest już terrorystą, tvn24.pl [dostęp 7 lipca 2010].
  287. Najnowsze wiadomości z kraju i ze świata. – Onet Wiadomości.
  288. Sampson 2011, s. 37, 584; Meredith 2010, s. 541.
  289. Smith 2010, s. 231.
  290. Sampson 2011, s. 298.
  291. Matisonn, John (2013). „Mandela’s Graceful Departure A Hallmark of His Presidency”. NPR. Retrieved 6 December 2013.
  292. Sampson 2011, s. 282.
  293. Mandela 1994, s. 365; Sampson 2011, s. 135–138.
  294. Mandela 1994, s. 106; Smith 2010, s. 48–49.
  295. Kalumba 1995, s. 164–165.
  296. Sampson 2011, s. 433–435.
  297. Sampson 2011, s. 433.
  298. Battersby 2011, s. 605.
  299. Republique du Burundi – Decret № 100/190 du 1 juillet 2012 (fr.) [dostęp 2013-10-15].
  300. Tanzanian Affairs – Nelson Mandela in Tanzania (ang.) [dostęp 2012-11-13].
  301. Past winners of the Mo Ibrahim Prize (ang.). W: The Telegraph [on-line]. Telegraph Media Group Limited. [dostęp 2013-10-18].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Anthony Sampson, Mandela: the authorized biography; ISBN 0-679-78178-1.
  • Goodbye Bafana (2007)
  • Nelson Mandela, Invictus (2009)
  • Battersby, John (2011). „Afterword: Living Legend, Living Statue”. In Anthony Sampson. Mandela: The Authorised Biography. London: HarperCollins. s. 587–610. ISBN 978-0007437979.
  • Ellis, Stephen (2011). „The Genesis of the ANC’s Armed Struggle in South Africa 1948–1961”. Journal of Southern African Studies 37 (4): 657–676. doi:10.1080/03057070.2011.592659.
  • Guiloineau, Jean; Rowe, Joseph (2002). Nelson Mandela: The Early Life of Rolihlahla Madiba. Berkeley: North Atlantic Books. s. 9–26. ISBN 1-55643-417-0.
  • Herbst, Jeffrey (2003). „The Nature of South African Democracy: Political Dominance and Economic Inequality”. In Theodore K. Rabb, Ezra N. Suleiman. The Making and Unmaking of Democracy: Lessons from History and World *Politics. London: Routledge. s. 206–224. ISBN 978-0415933810.
  • Mafela, Munzhedzi James (2008). The Revelation of African Culture in „Long Walk to Freedom”. In Anna Haebich, Frances Peters-Little, Peter Read. Indigenous Biography and Autobiography. Sydney: Humanities Research Centre, Australian National University.
  • Houston, Gregory; Muthien, Yvonne (2000). „Democracy and Governance in Transition”. In Yvonne Muthien, Meshack Khosa and Bernard Magubane. Democracy and Governance Review: Mandela’s Legacy 1994–1999. Pretoria: Human Sciences Research Council Press. s. 37–68. ISBN 978-0796919700.
  • Kalumba, Kibujjo M. (1995). „The Political Philosophy of Nelson Mandela: A Primer”. Journal of Social Philosophy 26 (3): 161–171. doi:10.1111/j.1467-9833.1995.tb00092.x.
  • Mandela, Nelson (1994). Long Walk to Freedom Volume I: 1918–1962. Little, Brown and Company. ISBN 978-0754087236.
  • Mandela, Nelson (2004) [1994]. Long Walk to Freedom Volume II: 1962–1994 (large print edition). London: BBC AudioBooks and Time Warner Books Ltd. ISBN 978-0754087243.
  • Muthien, Yvonne; Khosa, Meshack; Magubane, Bernard (2000). „Democracy and Governance in Transition”. In Yvonne Muthien, Meshack Khosa and Bernard Magubane. Democracy and Governance Review: Mandela’s Legacy 1994–1999. Pretoria: Human Sciences Research Council Press. s. 361–374. ISBN 978-0796919700.
  • Meredith, Martin (2010). Mandela: A Biography. New York: PublicAffairs. ISBN 978-1586488321.
  • Sampson, Anthony (2011) [1999]. Mandela: The Authorised Biography. London: HarperCollins. ISBN 978-0007437979.
  • Smith, David James (2010). Young Mandela. London: Weidenfeld & Nicolson. ISBN 978-0297855248.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]