Nelson Mandela

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Nelson Rolihlahla Mandela
Nelson Mandela-2008 (edit).jpg
Nelson Mandela (2008)
Data i miejsce urodzenia 18 lipca 1918
Mvezo
Data i miejsce śmierci 5 grudnia 2013
Johannesburg
Republika Południowej Afryki 8. prezydent Republiki Południowej Afryki
Przynależność polityczna Afrykański Kongres Narodowy (ANC)
Okres urzędowania od 10 maja 1994
do 16 czerwca 1999
Poprzednik Frederik Willem de Klerk
Następca Thabo Mbeki
Nelson Mandela Signature.svg
Odznaczenia
Platynowy Order Mapungubwe (Republika Południowej Afryki) Order Australii (Australia) Order Stara Płanina (Bułgaria) Wielka Wstęga Orderu Narodowego Republiki (Burundi) Order Słonia (Dania) Wielka Wstęga Orderu Nilu (Egipt) Krzyż Wielki Orderu Białej Róży (Finlandia) Honorowy Towarzysz Orderu Gwiazdy Ghany Kollana Orderu Izabeli Katolickiej (Hiszpania) Order Bharat Ratna (Indie) Order Jamajki Order Kanady – Towarzysz (Companion) Order Złotego Lwa Nassau (Luksemburg) Krzyż Wielki Orderu Narodowego (Mali) Kollana Orderu Orła Azteckiego (Meksyk) Order „Wielka Gwiazda Przyjaźni między Narodami” (NRD) Wielki Komandor Orderu Republiki Federalnej - kl. cywilna (Nigeria) Krzyż Wielki Królewskiego Norweskiego Orderu Świętego Olafa Order Pakistanu Wielka Kollana Orderu Infanta Henryka (Portugalia) Wielka Kollana Orderu Wolności (Portugalia) Order Przyjaźni (Rosja) Prezydencki Medal Wolności (Stany Zjednoczone) Królewski Order Serafinów (Szwecja) Krzyż Wielki Orderu Zasługi Republiki Węgierskiej (cywilny) Order Pochodni Kilimandżaro II klasy (Tanzania) Order Księcia Jarosława Mądrego I klasy (Ukraina) Honorowy Członek Orderu Zasługi (Wielka Brytania) Baliw Krzyża Wielkiego Orderu Szpitala Św. Jana z Jerozolimy (Wielka Brytania) Order Uśmiechu
Międzynarodowa Leninowska Nagroda Pokoju (ZSRR) Złoty Order Olimpijski
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach
Nelson Mandela, ok. 1937

Nelson Rolihlahla Mandela, wymowa xhosa: [xoˈliːɬaɬa manˈdeːla] (ur. 18 lipca 1918 w Mvezo, zm. 5 grudnia 2013 w Johannesburgu[1]) – południowoafrykański polityk, prezydent Republiki Południowej Afryki w latach 1994–1999, jeden z przywódców ruchu przeciw apartheidowi, działacz na rzecz praw człowieka, laureat pokojowej nagrody Nobla. W Republice Południowej Afryki znany również jako „Madiba” (jego imię w klanie Xhosa), a także „tata” („ojciec” w języku xhosa). Był zarówno najstarszym (złożył urząd w wieku 81 lat), jak i najdłużej żyjącym prezydentem RPA (zmarł mając 95 lat).

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Nelson Mandela urodził się 18 lipca 1918 r. w Mvezo, małej wiosce koło Umtaty w bantustanie Transkei. Jego ojciec był wodzem plemienia Thembu; miał 4 żony i 13 dzieci. Sam Nelson Mandela ze strony matki pochodził z plemienia Xhosa. Jego pradziadek ojczysty zmarły w 1832 r. był władcą Thembu. W wieku 7 lat jako pierwszy w swojej rodzinie zaczął uczęszczać do szkoły metodystów. Tam na chrzcie otrzymał angielskie imię Nelson. Ukończył studia prawnicze. Jako student uczestniczył w działaniach na rzecz praw politycznych, społecznych i ekonomicznych czarnoskórej większości w kraju. W 1942 roku wstąpił do Afrykańskiego Kongresu Narodowego (ANC), a w 1950 roku zaczął nim kierować.

Początkowo był zwolennikiem nieużywania przemocy. Wraz ze współpracownikami zmienił zdanie po masakrze w czasie protestu Sharpeville w marcu 1960 roku i delegalizacji ANC. Rok później został przywódcą zbrojnego skrzydła ANC Umkhonto we Sizwe („Włócznia Narodu”, MK). Zbrojne działania „Umkhonto we Sizwe” za czasów Mandeli miały mieć jednak charakter wyłącznie sabotażowy i wykluczały ataki na ludzi. Dokonywali zniszczeń instalacji o dużym znaczeniu dla gospodarki RPA[2]. Został aresztowany 5 sierpnia 1962 i skazany za rzekome akty sabotażu i przygotowywanie inwazji obcych państw na RPA (zdrada stanu)[3][4]. Przestępstwo sabotażu było w RPA zagrożone karą główną, tj. śmierci lub dożywotniego pozbawienia wolności. Otrzymał 5-letni wyrok za działalność sabotażową, 12 czerwca 1964 zmieniony na dożywotnie pozbawienie wolności. Niezwłocznie po procesie osadzony w więzieniu na wyspie Robben Island. W 1985 roku odmówił skorzystania ze zwolnienia warunkowego. W marcu 1982 został przeniesiony do więzienia Pollsmoor w Kapsztadzie, w grudniu 1988 przeniesiony ponownie tym razem do więzienia im. Victora Verstera niedaleko Paarl. W więzieniu spędził 27 lat (z tego 18 lat na Robben Island). Wyszedł na wolność 11 lutego 1990 roku pod wpływem kampanii ANC i nacisków międzynarodowych, zgodnie z decyzją prezydenta F.W. de Klerka, który umożliwił też legalizację ANC. Dnia 18 marca 1992 roku mieszkańcy RPA opowiedzieli się w referendum za likwidacją apartheidu.

Kierował ANC od czerwca 1991 do grudnia 1997, z którym osiągnął w pierwszych wolnych wyborach 27 kwietnia 1994 najlepszy wynik i większość mandatów w parlamencie. Nowo wybrany parlament wybrał go w maju 1994 Prezydentem RPA – pierwszym czarnoskórym prezydentem w historii tego kraju. Pełnił ten urząd od 10 maja 1994 do 16 czerwca 1999 roku, w okresie pokojowego odejścia od apartheidu. Jako prezydent zdobył międzynarodowe uznanie – wspólnie z de Klerkiem otrzymał w 1993 roku pokojową Nagrodę Nobla. Utrzymywał bliskie stosunki z Fidelem Castro i płk. Muammarem al-Kadafim, których uznawał za „towarzyszy broni”.

Po odejściu na emeryturę zaangażował się w sprawy społeczne, m.in. w kampanię walki z AIDS (w czasie prezydentury był krytykowany za brak działań w tej kwestii). W roku 1995 utworzył „Nelson Mandela Children’s Fund” („Fundacja Nelsona Mandeli na rzecz Dzieci”), której celem jest organizowanie projektów na edukację, pomoc dla dzieci niepełnosprawnych, chorych na AIDS, wspieranie dzieci szczególnie uzdolnionych, nie tylko w RPA, ale także innych krajach afrykańskich. Fundusze pochodziły na początku z prywatnych zasobów samego Nelsona Mandeli, z czasem stworzył on ogromny ruch międzynarodowy na rzecz pozyskiwania środków na projekty dziecięce. Fundacja opiekuje się 9 tysiącami zakażonych. Był mediatorem przy rozwiązywaniu konfliktów regionalnych w Afryce. W czerwcu 2004, w wieku 85 lat ogłosił swoją decyzję o wycofaniu się z życia publicznego: Jestem pewien, że nikt nie oskarży mnie o egoizm, jeśli, ciesząc się jeszcze dobrym zdrowiem, poświęcę się sprawom prywatnym – oświadczył.

Człowiek Roku 1993 według magazynu Time wspólnie z Jaserem Arafatem, Frederikiem de Klerkiem i Icchakiem Rabinem.

26 października 2007 na wniosek dzieci z RPA Międzynarodowa Kapituła Orderu Uśmiechu przyznała Nelsonowi Mandeli Order Uśmiechu.

28 czerwca 2008 w Londynie w Hyde Park odbył się koncert z okazji 90. urodzin Mandeli.

2 lipca 2008 prezydent USA George Bush podpisał ustawę, zgodnie z którą Nelson Mandela oraz przywódcy ANC zostali skreśleni z oficjalnej listy terrorystów USA[5].

Przypadająca 18 lipca 2009 91. rocznica urodzin pierwszego czarnoskórego prezydenta Republiki Południowej Afryki, Nelsona Mandeli, który za walkę z apartheidem spędził trzecią część życia w więzieniu, obchodzona była jako „Dzień Mandeli”, poświęcony przede wszystkim promowaniu wolontariatu w społeczeństwie południowoafrykańskim[6].

W lutym 2011 roku został na krótko przewieziony do szpitala z infekcją dróg oddechowych, po czym ponownie został hospitalizowany na zakażenia płuc i kamieni żółciowych, które usunięto w grudniu 2012 roku. Po udanym zabiegu medycznym na początku marca 2013 r. wystąpił u niego nawrót zakażenia płuc i był krótko w szpitalu w Pretorii. W dniu 8 czerwca 2013 r. nasiliła się infekcja płuc i był hospitalizowany w Pretorii w poważnym stanie. Po czterech dniach stwierdzono, że jego stan zdrowia ustabilizował się i pozostawał „poważny, ale stabilny”.

Nelson Mandela zmarł z powodu infekcji płuc 5 grudnia 2013 r. w swoim domu w Houghton w Johannesburgu w otoczeniu swojej rodziny[7]. Jego śmierć została ogłoszona przez prezydenta RPA Jacoba Zumę[8]. Na znak żałoby po jego śmierci w Stanach Zjednoczonych[9], Wielkiej Brytanii i we Francji[10] flagi opuszczono do połowy masztu, zaś w Republice Południowej Afryki[11], Tanzanii[12], Indiach[13] oraz Kenii[14] ogłoszono żałobę narodową. Jego pogrzeb odbył się 15 grudnia 2013 roku w Qunu w prowincji RPA. Nelson Mandela został pochowany w grobie rodzinnym[15].

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Nelson Mandela miał trzy żony: Evelyn, Winnie i Gracę (wdowę po prezydencie Mozambiku Samory Machel). Doczekał się 6 dzieci, 17 wnuków i 14 prawnuków. W 2005 r. jego syn zmarł na AIDS, więc w momencie śmierci Mandeli żyły jego trzy córki. Przeżył także 13-letnią prawnuczkę, która zginęła w 2010 r. pod kołami samochodu.

W 2013 roku powstał film biograficzny pt. Mandela: Droga do wolności, opowiadający o działalności politycznej Mandeli przed wyborem na prezydenta RPA.

Odznaczenia i wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

Mandela w twórczości artystów[edytuj | edytuj kod]

  • Utwór Nelson Mandela brytyjskiego zespołu ska The Specials (1984).
  • Utwór Full Nelson Milesa Davisa opublikowany na albumie Tutu (1986).
  • Utwór Asimbonanga (We have not seen him) z 1987 Johnny’ego Clegga, nawołujący do uwolnienia Nelsona Mandeli.
  • Utwór Mandela Day szkockiej grupy rockowej Simple Minds nagrany w 1988 z okazji 70-tych urodzin Mandeli.
  • Utwór Mandela z płyty Homo Twist (1996) polskiego zespołu Homo Twist.
  • Utwór Mzee Mandela z płyty Khadja Nin Ya... z 1998 roku.
  • Utwór Ordinary Love grupy U2 (2013) z fabularnego filmu biograficznego o Nelsonie Mandeli: „Mandela: Droga do wolności”.
  • Utwór Tree Of Freedom (pol. Drzewo Wolności) niemieckiego zespołu Heaven Shall Burn, opublikowany na albumie AntiGone (2004), został poświęcony Nelsonowi Mandeli. We wkładce do płyty umieszczono słowa Mandeli: (ang.) „My blood is drunk by the roots of the tree from that one day the fruit of freedom will ripen” (pol. „Moją krew spijają korzenie drzewa, z którego pewnego dnia będzie zebrany owoc wolności”).
  • Utwór If Everyone Cared grupy Nickelback z albumu All the Right Reasons (2005).
  • Film biograficzny Goodbye Bafana (2007) w reżyserii Billego Augusta, na podstawie książki Jamesa Gregory’ego i Boba Grahama.
  • Film Invictus – Niepokonany (2009) w reżyserii Clinta Eastwooda
  • Utwór Take a Minute K'naana opublikowany na albumie Troubadour (2009).
  • W filmie Celine Dion, dokumentującym jej życie podczas trasy Taking Chances World Tour, jest fragment jej rozmowy z Nelsonem Mandelą – na pożegnanie piosenkarka przytula się do niego.
  • W teledysku piosenki Wind of Change zespołu Scorpions pojawia się Nelson Mandela i inni działacze wolnościowi.
  • W piosence Limeryki o narodach Jacka Kaczmarskiego Mandela pojawia się podczas jednej z rozmów Afrykanów, kłócących się o opcję polityczną.
  • Utwór Obudź się – Mezo
  • W 1997 roku zespół Reflection Eternal (Talib Kweli i DJ Hi-Tek) wydał swoją pierwszą płytę Train of Thought (Pociąg myśli). Album zaczyna się od przemówienia, w którym Nelson Mandela mówi, że kiedy odpoczywa, słucha Reflection Eternal.

Przypisy

  1. South Africa’s Nelson Mandela dies (ang.). BBC Sport, 2013-12-05. [dostęp 2013-12-05].
  2. Krótki życiorys wybitnego polityka RPA, Nelsona Mandeli.
  3. Mandela 90: Nelson Mandela » Poznaj Afrykę!
  4. Nelson Mandela świętował 90. urodziny i wzywał do walki z ubóstwem.
  5. Mandela nie jest już terrorystą, tvn24.pl [dostęp 7 lipca 2010].
  6. Najnowsze wiadomości z kraju i ze świata. – Onet Wiadomości.
  7. South Africa’s Nelson Mandela dies in Johannesburg. bbc.co.uk.
  8. Lydia Polgreen: Mandela’s Death Leaves South Africa Without Its Moral Center (ang.). W: NYTimes.com [on-line]. The New York Times Company, 2013-12-05. [dostęp 2013-12-06].
  9. Świat opłakuje Nelsona Mandelę. onet.pl, 6 grudnia 2013. [dostęp 2013-12-06].
  10. Francja opuściła flagi do połowy masztu po śmierci Mandeli. onet.pl. [dostęp 2013-12-06].
  11. RPA w żałobie: Tłumy żegnają Mandelę. Są kwiaty, świece, pieśni. gazetaprawna.pl.
  12. Tanzania condoles over death of Mandela. globaltimes.cn. [dostęp 2013-12-06].
  13. Indie ogłosiły pięciodniową żałobę po śmierci Mandeli. onet.pl, 6 grudnia 2013. [dostęp 2013-12-06].
  14. President Uhuru Kenyatta has declared three days of mourning Nelson Mandela. 6 grudnia 2013. [dostęp 2013-12-06].
  15. Skończyła się długa droga Mandeli. tvn24.pl, 15 grudnia 2013. [dostęp 2013-12-15].
  16. Republique du Burundi – Decret № 100/190 du 1 juillet 2012 (fr.) [dostęp 2013-10-15].
  17. Tanzanian Affairs – Nelson Mandela in Tanzania (ang.) [dostęp 2012-11-13].
  18. Past winners of the Mo Ibrahim Prize (ang.). W: The Telegraph [on-line]. Telegraph Media Group Limited. [dostęp 2013-10-18].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]