Kościół św. Mikołaja w Gdańsku

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Kościół św. Mikołaja w Gdańsku
bazylika mniejsza
Distinctive emblem for cultural property.svg 51 z 29.03.1957[1]
Kościół św. Mikołaja
Kościół św. Mikołaja
Państwo  Polska
Miejscowość ul. Świętojańska 72
80-840 Gdańsk
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Parafia św. Mikołaja
Wezwanie św. Mikołaja
Położenie na mapie Gdańska
Mapa lokalizacyjna Gdańska
Kościół św. Mikołaja w Gdańsku
Kościół św. Mikołaja w Gdańsku
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Kościół św. Mikołaja w Gdańsku
Kościół św. Mikołaja w Gdańsku
Ziemia 54°21′07,85″N 18°39′06,95″E/54,352181 18,651931Na mapach: 54°21′07,85″N 18°39′06,95″E/54,352181 18,651931
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Kościół św. Mikołaja i klasztor dominikanów – jedna z najstarszych świątyń w Gdańsku, powstała u schyłku XII wieku.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Widok archiwalny

Pierwszy mały kościół, pod wezwaniem św. Mikołaja, został wybudowany najprawdopodobniej w 1185. Powstał na skrzyżowaniu dwóch ważnych szlaków handlowych: starożytnej drogi kupców (via mercatorum) i traktu wiodącego z gdańskiego zamku do książęcych posiadłości na Pomorzu. Kościół od początku służył zarówno ludności miejscowej, jak i przybywającym do Gdańska ze wszystkich stron świata kupcom i żeglarzom.

22 stycznia 1227 pomorski książę Świętopełk przekazał kościół zakonowi oo. dominikanów, których przyprowadził Jacek Odrowąż. Został on konsekrowany przez legata papieskiego dla Prus Wilhelma z Modeny w 1239. Przy kościele wkrótce powstał klasztor.

W 1260 papież Aleksander IV udzielił gdańskim dominikanom przywileju odpustu zupełnego na dzień 4 sierpnia. Od tego czasu pielgrzymi zaczęli ściągać do Gdańska, a rada miasta rozpoczęła organizowanie w tym dniu jarmarku dominikańskiego.

Budowę istniejącego obecnie kościoła rozpoczęto po 1348, wznosząc w pierwszej fazie czteroprzęsłowe prezbiterium a następnie sześcioprzęsłowy, trzynawowy, halowy korpus zachodni, którego przypory zostały wciągnięte do środka. Równocześnie trwała rozbudowa klasztoru.

W 1487 kościół przykryto sklepieniem gwiaździstym i podwyższono wieżę o część ośmioboczną.

W okresie reformacji kościół kilkakrotnie był niszczony i plądrowany – w 1525 i 1576. Zakonnicy zostali wypędzeni z klasztoru, kilku z nich straciło życie.

W 1564 władze gdańskie oddały klasztor protestantom, a skarbiec klasztorny zabrano na ratusz. Po interwencji króla Zygmunta Augusta, klasztor w 1567 zwrócono dominikanom.

Portal

11 października 1587 w kościele św. Mikołaja miało miejsce wręczenie przybyłemu ze Szwecji królowi Zygmuntowi III aktu elekcji, po uprzednim (7 października) zaprzysiężeniu przez niego w kościele w Oliwie zobowiązań wobec Rzeczypospolitej, tzw. pacta conventa, uchwalonych przez Sejm.

Od tego momentu ponownie rozpoczął się okres świetności kościoła św. Mikołaja. W murach klasztoru zaczęło mieszkać coraz więcej zakonników, kwitło życie intelektualne i kaznodziejstwo, a kościół otrzymał nowe wyposażenie (główny ołtarz, stalle, ambonę, organy).

Pod koniec XVII w. przebudowano gotycką kaplicę św. Jacka, znajdującą się po północnej stronie prezbiterium.

W 1813 wskutek rosyjskiego ostrzału miasta klasztor całkowicie spłonął. Dwadzieścia jeden lat później, w 1834 nastąpiła kasata zakonu, a dominikanie zostali zmuszeni do opuszczenia miasta. Zrujnowane zabudowania klasztorne ostatecznie wyburzono. Przy kościele powstała parafia katolicka (jedna z czterech w ówczesnym Gdańsku).

Kościół z otoczeniem
Nawa główna

W 1929 kościół otrzymał tytuł bazyliki mniejszej.

Ta gotycka budowla jako jedyna nie uległa zniszczeniu w trakcie działań II wojny światowej. Jedna z opowieści głosi, iż kościół św. Mikołaja został oszczędzony przez palących Gdańsk radzieckich żołnierzy ze względu na postać patrona, otaczanego przez prawosławnych Rosjan szczególną czcią. Według innej teorii ówczesny proboszcz przekupił czerwonoarmistów alkoholowym zapasem kościelnej piwnicy, aby ci nie splądrowali i nie spalili kościoła.

W kwietniu 1945, po 111 latach przerwy, dominikanie znowu pojawili się w Gdańsku i zamieszkali przy swoim dawnym kościele. Przybyli tu głównie ze Lwowa, po ponownym zajęciu tego miasta przez ZSRR i wymuszonej przez reżim sowiecki ekspatriacji polskiego duchowieństwa i polskiej ludności. Przywieźli z tamtejszego kościoła dominikanów średniowieczną ikonę Matki Bożej Zwycięskiej, patronki tego miasta, która do dzisiaj znajduje się w kościele. Słynący cudami obraz był ofiarowany zakonowi dominikanów w 1260 przez Konstancję, żonę Lwa - księcia halicko-włodzimierskiego.

W późnych latach 60. kościół stał się siedzibą myśli opozycyjnej i niepodległościowej. Ojciec Ludwik Wiśniewski organizował wówczas spotkania dyskusyjne, w których uczestniczyli ówcześni licealiści z I Liceum Ogólnokształcącego im. Mikołaja Kopernika w Gdańsku, a późniejsi działacze opozycyjni i politycy, tacy jak Aleksander Hall, Arkadiusz Rybicki, Grzegorz Grzelak i Wojciech Samoliński.

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Kościół św. Mikołaja jest trzynawową halą. Fasada zachodnia zakończona jest szczytem ozdobionym wnękowaniem i sterczynami. Kościół przykryty został potrójnym dachem, nad każdą nawą z osobna.

Wewnątrz sklepienia wspierają się na 10 ośmiobocznych filarach. Nawa północna przechodzi ku wschodowi w kaplicę św. Jacka, zaś południowa – w kaplicę św. Józefa pod wieżą i dalej w zakrystię. W podziemiach znajdują się krypty, udostępnione do zwiedzania w czasie Jarmarku Dominikańskiego.

Wymiary kościoła[edytuj | edytuj kod]

  • Długość naw – 37 m
  • Wysokość nawy głównej – 16 m
  • Długość prezbiterium – 25 m
  • Szerokość prezbiterium – 9,30 m

Wyposażenie[edytuj | edytuj kod]

Belka tęczowa
Ołtarz główny
Prospekt organowy

We wnętrzu zachowane jest bogate wyposażenie gotyckie, renesansowe, barokowe i rokokowe. Mimo że patronem kościoła jest opiekun żeglarzy, wewnątrz świątyni nie ma zbyt wielu elementów marynistycznych.

Najwcześniejsze gotyckie zabytki to Pietà z pocz. XV w. przy kaplicy św. Jacka i malowidła na północnej ścianie prezbiterium z ok. 1430 przedstawiające Mękę Pańską. Poza tym do gotyckiego wyposażenia należy tablicowy obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem (ok. 1466), krucyfiks z belki tęczowej (ok. 1520) i nieco późniejsze, cenne artystycznie stalle, ustawione po obu stronach prezbiterium, składające się z gotyckich siedzisk z ok. poł. XVI w. i późniejszych, rokokowych zaplecków z poł. XVIII w., ozdobionych girlandami i ornamentami typu rocaille oraz 22 wypukłymi reliefami. Reliefy te, dzieło nieznanego artysty, przedstawiają sceny z życia Jezusa na tle architektury i krajobrazów.

W świątyni zachowała się płyta nagrobna pochowanego tu rycerza krzyżackiego.

Ołtarz główny[edytuj | edytuj kod]

Sztukę późnego renesansu reprezentuje przede wszystkim bogato zdobiony, pięciokondygnacyjny ołtarz główny, pochodzący z 1643. Wypełnia on całą powierzchnię wschodniej ściany prezbiterium, zawiera liczne obrazy i rzeźby figuralne i jest pokryty polichromowaną dekoracją reliefową z motywami chrząstkowo-małżowinowymi. Obraz główny z 1647, namalowany na płótnie przez gdańskiego artystę Augusta Ranischa, przedstawia patrona kościoła, św. Mikołaja klęczącego przed Chrystusem, który wręcza mu księgę i Matka Boska, która wkłada na jego głowę mitrę. Obraz zajmuje wysokość drugiej i trzeciej kondygnacji ołtarza. Na czwartej kondygnacji widnieją dwa owalne obrazy przedstawiające św. Dominika i św. Franciszka. Na wszystkich kondygnacjach rozmieszczone są liczne figury świętych, m.in.: św. Stanisław z Piotrowinem u stóp, św. Wojciech z wiosłem, św. Jacek Odrowąż z figurką Madonny w lewej ręce, powyżej św. Kazimierz królewicz a nad nim brat Jacka, bł. Czesław Odrowąż. Kompozycję ołtarzową wieńczy figura Madonny w promienistej mandorli.

Ołtarze boczne[edytuj | edytuj kod]

Poza ołtarzem głównym w kościele zachowało się również 12 ołtarzy bocznych, m.in.:

  • ołtarz św. Róży z Limy, dzieło K. Gockellera z 1671, z obrazem św. Róży pędzla Andrzeja Stecha
  • ołtarz św. Dominika (dawniej św. Jana Nepomucena), rokokowy, z II. Pol. XVIII w.
  • ołtarz św. Wincentego Ferreri
  • ołtarz Matki Boskiej Bolesnej z 1662, z drewnianą rzeźbą ”Opłakiwanie Chrystusa” i obrazem ”Zmartwychwstanie” ufundowanym przez Marcina Kulmińskiego.

Chrzcielnica[edytuj | edytuj kod]

W nawie południowej, przy pierwszym filarze znajduje się XVIII-wieczna kropielnica w kształcie kielicha, wykonana z czarnego marmuru. Po drugiej stronie nawy stoi barokowa chrzcielnica z 1732, fundacji F. Brunattiego, bogato ornamentowana. Jej czasza, cynowa misa z 1781, spoczywa na postaciach 4 ewangelistów wysokich na 50 cm.

Organy[edytuj | edytuj kod]

Sztukę późnego baroku reprezentują organy słynące z idealnie czystych dźwięków. Prospekt organowy pochodzi z 1755. Obecny wygląd organów to efekt ich przebudowy w 1977, kiedy na górną partię instrumentu przeniesiono z powrotem małe organy, umieszczone w 1932 w nawie południowej.

Obecna działalność duszpasterska przy kościele św. Mikołaja[edytuj | edytuj kod]

  • Duszpasterstwo Akademickie Górka
  • Duszpasterstwo Młodzieżowe Katamaran
  • Duszpasterstwo Małżeństw Niesakramentalnych
  • Ośrodek Informacji o Sektach
  • Dominikańska Szkoła Wiary
  • Psycholog
  • Bractwo Różańcowe
  • Dom na Skraju

Obecnie przy kościele żyje i pracuje dziewięciu[2] dominikanów.

Przypisy

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Tadeusz Dobrzeniecki: Architektura sakralna w Polsce na Ziemiach Zachodnich i Północnych. Warszawa: Ars Christiana, 1976, s. 21.
  • Franciszek Mamuszka: Gdańsk i okolice : przewodnik. Warszawa: Sport i Turystyka, 1990, s. 95. ISBN 83-217-2585-6.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]