Bazylika Świętego Krzyża w Warszawie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bazylika Świętego Krzyża
w Warszawie
Distinctive emblem for cultural property.svg 207 z 1.07.1965[1]
Bazylika Świętego Krzyża w Warszawie
Bazylika Świętego Krzyża w Warszawie
Państwo  Polska
Miejscowość Warszawa
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
parafia Św. Krzyża w Warszawie
bazylika mniejsza
• nadający tytuł
od 2002
Jan Paweł II
Wezwanie Święty Krzyż
Przedmioty szczególnego kultu
Relikwie św. Felicissimy
Cudowne obrazy obraz św. Judy Tadeusza
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
Bazylika Świętego Krzyżaw Warszawie
Bazylika Świętego Krzyża
w Warszawie
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Bazylika Świętego Krzyżaw Warszawie
Bazylika Świętego Krzyża
w Warszawie
Ziemia 52°14′19″N 21°01′00″E/52,238611 21,016667
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa
Kościół św. Krzyża w 1945

Kościół Świętego Krzyża znajduje się przy Krakowskim Przedmieściu 3 w Warszawie w dzielnicy Śródmieście. Jest własnością księży misjonarzy (Zgromadzenie Księży Misjonarzy świętego Wincentego á Paulo).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Ołtarz główny
Epitafium Fryderyka Chopina, autorstwa Leonarda Marconiego, odsłonięte w 1880
Figura Chrystusa niosącego krzyż projektu Andrzeja Pruszyńskiego przed wejściem

Pierwotnie w tym miejscu stała kaplica pod wezwaniem Świętego Krzyża, wzmiankowana w 1510.

W 1525 stanął tu drewniany kościółek — filia kolegiaty św. Jana, ufundowany przez Martę Möller, wdowę po warszawskim rajcy Serafinie Möllerze[2]. Przebudowywany w 1615, w 1653 został przekazany sprowadzonemu tu Zgromadzeniu Księży Misjonarzy – odtąd kościół stał się centralnym domem Zgromadzenia Misji w Polsce[3].

Obecny kościół został zbudowany w latach 1679–1696 w stylu barokowym. Jego projektantem był nadworny architekt królewski Józef Szymon Bellotti, a fundatorami – opat Kazimierz Szczuka, późniejszy biskup chełmiński, i prymas Michał Stefan Radziejowski, który konsekrował kościół 14 października 1696[2].

Wieże, nakryte późnobarokowymi hełmami (1725–1737) są autorstwa Józefa Fontany. Fasadę (1756) zaprojektował Jakub Fontana, zdobią ją figury autorstwa Jana Jerzego Plerscha.

W 1704 z inicjatywy ówczesnego proboszcza parafii Michała Bartłomieja Tarły i Bractwa św. Rocha, działającego przy kościele od 1688, po raz pierwszy w Polsce zostało odprawione tutaj nabożeństwo Gorzkich żali[4].

Na chórze znajdują się 58-głosowe organy z XIX w.[5], na których grał Stanisław Moniuszko, będący organistą w tym kościele[6]. Organy zostały wyremontowane w latach 2009–2010[7].

Już w pierwszych dniach II wojny światowej świątynia została zniszczona. Zniszczeniu uległy m.in. obrazy: Wieczerza Pańska Franciszka Smuglewicza i Ukrzyżowanie Jerzego Siemiginowskiego. Podczas powstania warszawskiego 6 września 1944 Niemcy wprowadzili do świątyni dwa Goliaty wypełnione materiałami wybuchowymi. Zdetonowane pojazdy rozbiły fasadę kościoła, zniszczyły sklepienie nad dolnym kościołem, Wielki Ołtarz, ołtarze św. Rocha i św. Wincentego à Paulo.

Świątynię odbudowano w latach 1945–1953.

W 1965 roku wśród uczniów XI klasy uczęszczających na katechizację przy parafii Świętego Krzyża powstała myśl utworzenia ośrodka akademickiego. Wprawdzie decyzją kardynała Aleksandra Kakowskiego 4 stycznia 1928 roku powstało Duszpasterstwo Akademickie przy kościele św. Anny w Warszawie, ale po II wojnie światowej istniały jedynie nieformalne i niejawne grupy akademickie.

Studenci zbierali się u Świętego Krzyża od jesieni 1965 roku. Wspólnota akademicka Drzewo Życia, działa do dziś[8].

W 2002 roku papież Jan Paweł II podniósł Kościół Świętego Krzyża do godności bazyliki mniejszej.

Opis[edytuj | edytuj kod]

Figura Chrystusa[edytuj | edytuj kod]

Figura wśród warszawskich gruzów, po Powstaniu Warszawskim 1944 r. Chrystus, choć leżący, nadal wskazywał ręką niebo
Kościół dolny
Wnętrze jednej z krypt

Przed kościołem w 1858 stanęła figura Chrystusa dźwigającego krzyż, odlana w cemencie w warsztacie sztukatorskim Ferrante Marconiego według projektu Andrzeja Pruszyńskiego, a ufundowana przez hr. Andrzeja Zamoyskiego. Po kilku latach na rzeźbie pojawiły się pęknięcia. Na łamach Wędrowca ukazał się apel o zbiórkę datków na odlew figury w brązie. W 1887 uszkodził ją szaleniec, który oderwał rękę Chrystusa. Przyspieszyło to decyzję o wykonaniu odlewu z brązu, figurę wiernie odtworzył w Rzymie w 1889 Pius Weloński. Pomnik ustawiono 2 listopada na nowym cokole z czarnego granitu, zaprojektowanym przez Stefana Szyllera, ze złoconym napisem Sursum Corda (w górę serca)[3].

Cementową figurę Chrystusa przewieziono do Kruszyny i umieszczono na grobowcu Lubomirskich. Obecnie znajduje się ona przed tamtejszym kościołem parafialnym św. Macieja Apostoła.

We wrześniu 1944 wskutek detonacji Goliatów brązowa figura Chrystusa upadła na bruk ulicy i leżała z ręką uniesioną w górę, wskazując na napis na cokole. 22 października 1944 Niemcy wywieźli ją z Warszawy w celu przetopienia, jednak wraz z pomnikiem Mikołaja Kopernika porzucili w przydrożnym rowie w Hajdukach Nyskich, gdzie rozpoznali ją polscy żołnierze. Oba pomniki przywieziono do Warszawy i poddano renowacji w pracowni Braci Łopieńskich. Posąg ponownie stanął przed kościołem 19 lipca 1945, poświęcony w obecności Prezydenta RP Bolesława Bieruta i przedstawicieli rządu przybyłych na odsłonięcie pomnika Mikołaja Kopernika.

Losy figury zostały przypomniane przez Jana Pawła II podczas jego pierwszej pielgrzymki do Ojczyzny w czasie słynnej homilii na pl. Zwycięstwa (2 czerwca 1979), kiedy to Papież mówił m.in.:

(...) Nie sposób zrozumieć dziejów narodu polskiego — tej wielkiej tysiącletniej wspólnoty, która tak głęboko stanowi o mnie, o każdym z nas — bez Chrystusa. Jeślibyśmy odrzucili ten klucz dla zrozumienia naszego narodu, narazilibyśmy się na zasadnicze nieporozumienie. Nie rozumielibyśmy samych siebie. Nie sposób zrozumieć tego narodu, który miał przeszłość tak wspaniałą, ale zarazem tak straszliwie trudną — bez Chrystusa. Nie sposób zrozumieć tego miasta, Warszawy, stolicy Polski, która w roku 1944 zdecydowała się na nierówną walkę z najeźdźcą, na walkę, w której została opuszczona przez sprzymierzone potęgi, na walkę, w której legła pod własnymi gruzami, jeśli się nie pamięta, że pod tymi samymi gruzami legł również Chrystus-Zbawiciel ze swoim krzyżem sprzed kościoła na Krakowskim Przedmieściu.[9]

Epitafia[edytuj | edytuj kod]

W filarach świątyni wmurowane są urny z sercami Fryderyka Chopina (z epitafium z kararyjskiego marmuru wykonanym przez Leonarda Marconiego, odsłoniętym 5 marca 1880[10]) oraz Władysława Reymonta (1929). W kościele znajdują się też epitafia m.in. Zygmunta Krasińskiego, Józefa Ignacego Kraszewskiego, Adama Mickiewicza, Bolesława Prusa, Juliusza Słowackiego, i Władysława Sikorskiego[11].

Ołtarze i kaplice[edytuj | edytuj kod]

Wymienione w kolejności od wejścia ku przodowi[11]:

Lewa nawa[edytuj | edytuj kod]

Środkowa nawa[edytuj | edytuj kod]

Prawa nawa[edytuj | edytuj kod]

  • kaplica Matki Bożej Katyńskiej
  • ołtarz św. Rocha, pierwotnie z I połowy XVII w., całkowicie zniszczony podczas wojny, zrekonstruowany
  • ołtarz św. Wincentego à Paulo (pierwotnie ołtarz Rozesłania Apostołów), z lat 30. XVIII w., całkowicie zniszczony podczas wojny, zrekonstruowany, w ołtarzu oryginalny obraz Szymona Czechowicza Kazanie św. Wincentego z ok. 1730
  • ołtarz Najświętszego Sakramentu (pierwotnie Najświętszego Sakramentu i Świętej Trójcy) – Ołtarz Ojczyzny, bliźniaczy z ołtarzem św. Felicissmy, powstały według projektu Tylmana z Gameren, zniszczony w powstaniu warszawskim, zrekonstruowany jako ostatni w XXI w. Dokończenie odbudowy kościoła i wierne odtworzenie ołtarza było uczczeniem 25 rocznicy pontyfikatu Jana Pawła II i wyniesienia kościoła do godności bazyliki mniejszej. W marcu 2004 na prośbę parafian Jan Paweł II podpisał akt erekcyjny odbudowy ołtarza Najświętszego Sakramentu. Wyraził też wolę, aby ze względu na wyjątkowe znaczenie kościoła Świętego Krzyża dla Warszawy i całej Polski, był on nazwany Ołtarzem Ojczyzny[6].

Kościół dolny[edytuj | edytuj kod]

Założenie kościoła dolnego ma kształt odwróconej litery T i zostało ukształtowane do 1693[13]. W surowym niskim pomieszczeniu zwraca uwagę duża liczba podpór oraz masywnych filarów dzielących wnętrze na nawy.

Po obu stronach długiego korytarza biegnącego pod nawą i prowadzącego z ulicy do kościoła dolnego znajdują się krypty z grobowcami m.in. marszałka Sejmu Wielkiego Stanisława Małachowskiego, księcia Adama Kazimierza Czartoryskiego (jego marmurowy nagrobek w kaplicy Matki Bożej w górnym kościele) oraz księdza Gabriela Baudoina. W katakumbach w dalszej części kościoła dolnego pochowani są m.in. siostry miłosierdzia i księża misjonarze, wśród nich biskup Michał Bartłomiej Tarło, wysocy urzędnicy państwowi z czasów Sejmu Wielkiego, Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego: wojewoda podlaski Stanisław Bernard Gozdzki, wojewoda pomorski Jerzy Detloff Flemming, wojewoda ruski i starosta warszawski August Aleksander Czartoryski, starosta warszawski i minister stanu w Królestwie Polskim Walenty Sobolewski, minister Tadeusz Dembowski, działacz dobroczynny Jan Tadeusz Lubomirski, działacz gospodarczy Andrzej Artur Zamoyski, oraz Maria Anna de la Grange d'Arquien Wielopolska, siostra królowej Marii Kazimiery, żona kanclerza Jana Wielopolskiego[2].

Wydarzenia historyczne[edytuj | edytuj kod]

Msza święta radiowa[edytuj | edytuj kod]

Od 21 września 1980 roku z kościoła pw. Świętego Krzyża w Warszawie transmitowana jest cotygodniowa msza święta. Transmisję realizuje Polskie Radio. W latach 1980–1982 msza docierała do słuchaczy za pośrednictwem Programu II (na falach średnich). Od 1982 do 1989 na falach ultrakrótkich i długich w programie IV PR, a od 1989 na falach długich w programie I PR.

Transmisja mszy świętej w radiowym eterze była jednym z postulatów stoczniowców Sierpnia '80. W podpisanym 31 sierpnia 1980 protokole porozumienia zawartego przez Komisję Rządową i Międzyzakładowy Komitet Strajkowy w Gdańsku znalazł się jasny zapis: Rząd zapewni transmisję radiową niedzielnej mszy w ramach szczegółowego uzgodnienia z Episkopatem.

Obecnie mszy wysłuchać można w każdą niedzielę o godzinie 9. w Programie I Polskiego Radia — na falach długich, ultrakrótkich, za pośrednictwem cyfrowych systemów odbioru sygnału satelitarnego oraz w Internecie.

Nazwy pochodzące od kościoła[edytuj | edytuj kod]

Od kościoła wziął swą nazwę folwark świętokrzyski, założony w XVIII w. przez księży misjonarzy, oraz nieistniejący już dziś cmentarz wokół kościoła św. Piotra i Pawła (parafii św. Barbary). Od folwarku świętokrzyskiego z kolei nazwę przejęła biegnąca przez niego droga narolna, dzisiejsza ulica Świętokrzyska. W XX w. od ulicy nazwano Park Świętokrzyski (w sąsiedztwie Pałacu Kultury i Nauki), miejską spółkę „Trasa Świętokrzyska” i zbudowany przez nią most Świętokrzyski, projektowaną arterię na przedłużeniu mostu — Trasę Świętokrzyską, a także zespół przystanków i stację metra A-14 Świętokrzyska przy skrzyżowaniu z ul. Marszałkowską.

Przypisy

  1. Rejestr zabytków nieruchomych m. st. Warszawy. [dostęp 2010-01-23].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Franciszek Maksymilian Sobieszczański. Kościół Śto-krzyzki w Warszawie. „Tygodnik Ilustrowany”. 216, s. 440-442, 14 listopada 1863. Warszawa. [dostęp 2013-02-17]. , wersja cyfrowa: http://www.biblioteka.warszawa1939.pl/tygodniki.php?rok=1863&numer=216
  3. 3,0 3,1 3,2 150 lat Chrystusa z Krakowskiego Przedmieścia w Warszawie 1858-2008 (katalog wystawy), Warszawa 2008
  4. Elżbieta Kowalczykowa: Kościół św. Krzyża. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1975, s. 106.
  5. Jakub Garbacz: Bazylika Świętego Krzyża. organy.art.pl, 2003-05-05. [dostęp 2012-05-30].
  6. 6,0 6,1 6,2 Papieska Warszawa. Warszawa: Centrum Myśli Jana Pawła II, 2006.
  7. Barokowy Kościół Świętego Krzyża w Warszawie odzyskał dawny blask. ekai.pl, 2010-12-17. [dostęp 2012-05-30].
  8. Wspólnota Drzewo Życia
  9. Homilia Jana Pawła II wygłoszona podczas Mszy Św. na Placu Zwycięstwa
  10. Wiesław Głębocki: Warszawskie pomniki. Warszawa: Wydawnictwo PTTK „Kraj”, 1990, s. 59. ISBN 83-7005-211-8.
  11. 11,0 11,1 Bazylika pod wezwaniem Świętego Krzyża – zdjęcia. Kościół pod wezwaniem Świętego Krzyża w Warszawie. [dostęp 2013-02-11].
  12. Konfesja św. Felicissimy patronki wolnej elekcji. Muzeum Pałac w Wilanowie. źródło: Ryszard Mączyński, "Mówią wieki", nr 9, 1986 [dostęp 2013-02-17].
  13. Jarosław Zieliński: Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy. Tom 7 - Krakowskie Przedmieście. Warszawa: Towarzystwo Opieki nad Zabytkami, 2001, s. 55. ISBN 83-88372-14-9.
  14. za Kazimierz Pułaski (pol.). Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego w Warce. [dostęp 12 marca 2009].
  15. kopia strony z 14 marca 1745 r. księgi urodzin z kościoła pw. Świętego Krzyża w Warszawie (łac.). Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego w Warce-Winiarach. [dostęp 13 marca 2009].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]