Suwalszczyzna
Suwalszczyzna (łac. Sudovia, lit. Suvalkija) – kraina historyczna powstała w XV w. w wyniku najazdów i wojen zakonu krzyżackiego, Polski i Litwy przeciwko Jaćwieży, które doprowadziły do kompletnej eksterminacji bądź asymilacji Jaćwingów.
Spis treści |
Położenie i obszar [edytuj]
W zasadzie granice Suwalszczyzny odpowiadają granicom utworzonej w 1867 r. guberni suwalskiej, bowiem wtedy zaczęto tę współczesną nazwę powszechnie stosować[1]. Tak rozumiana Suwalszczyzna obejmuje swym zasięgiem tereny północno-wschodniej Polski (część województwa podlaskiego położona na północ od Biebrzy), znacznie większą część należącą do Republiki Litewskiej (na zachód i południe od Niemna) i najmniejszą część położoną na zachód od Niemna (do ujścia Łosośny i na odcinku około 6 km na zachód od tej rzeczki) znajdującą się na Białorusi (ponad 450 km² w rejonie Sopoćkin). Łącznie ta kraina historyczna obejmuje nieco ponad 12 000 km². W dużej mierze tak określony zasięg Suwalszczyzny pokrywa się z granicami dawnej Jaćwieży.
Suwalszczyzna jest krainą historyczną, nie jednostką podziału terytorialnego, można jednak wyznaczyć jej granice dość precyzyjnie, ponieważ pokrywają się z obecnymi lub dawnymi podziałami administracyjnymi, głównie z granicami państwowymi. Do Suwalszczyzny zaliczane są leżące w województwie podlaskim powiaty suwalski, sejneński i augustowski oraz miasto Suwałki[2][3][4]. Na obszarze polskiej Suwalszczyzny, w granicach wymienionych jednostek administracyjnych, obejmującym 3886,86 km² (co stanowi 32% powierzchni całej historycznej Suwalszczyzny) zamieszkuje ok. 184,5 tys. mieszkańców (2010)[5].
Głównym miastem polskiej Suwalszczyzny są Suwałki (jednocześnie największe miasto całej Suwalszczyzny i największe miasto we współczesnej Polsce na ziemiach, które w okresie od 1569 do 1795 r. w ramach Rzeczypospolitej Obojga Narodów wchodziły w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego), litewskiej – Mariampol, a białoruskiej miejscowość Sopoćkinie (zamieszkane w blisko 100% przez Polaków).
Suwalszczyzna a Mazury i Podlasie [edytuj]
Pomimo że współczesna polska Suwalszczyzna w całości objęta jest granicami administracyjnymi województwa podlaskiego to nie jest częścią historycznego Podlasia (z wyjątkiem południowo-zachodniej części pow. augustowskiego, która do 1795 znajdowała się w przedrozbiorowym woj. podlaskim). Suwalszczyzna bywa też błędnie zaliczana do Mazur. Mazury jednak od średniowiecza do 1945 leżały w Prusach i Suwalszczyzna nie miała z nimi ani związków politycznych, ani etnicznych[4]. Również pod względem geograficznym Suwalszczyzna nie należy do Pojezierza Mazurskiego, lecz w większości do Pojezierza Litewskiego. W skład Pojezierza Litewskiego na terenie Polski wchodzi też Puszcza Romincka, w związku z czym bywa łączona z Suwalszczyzną. Jednak, podobnie jak całe Mazury, region ten przed 1945 należał do Prus i nie miał związków z polską Suwalszczyzną.
Historia [edytuj]
Dzieje osadnictwa na Suwalszczyźnie po rozbiciu Jaćwingów opierały się na kilku zasadniczych elementach. Pierwszy z nich stanowiły wielkie dobra kościelne, zwłaszcza kamedułów znad Wigier, drugim był ważny dla Rzeczypospolitej szlak Warszawa – Wilno, trzecim powstałe od XVI w. miasta (Augustów, Bakałarzewo, Berżniki, Przerośl, Filipów, Sejny, Suwałki itd.), w których rozwijała się gospodarka oraz handel w dużej mierze dzięki osadnikom żydowskim.
W okresie I Rzeczypospolitej w latach 1569-1795 przez obszar dzisiejszej Suwalszczyzny przebiegała granica między Koroną Królestwa Polskiego a Wielkim Księstwem Litewskim. Większość Suwalszczyzny należała do województwa trockiego wchodzącego w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego, zaś tereny na południe od rzeczki Kamienny Bród i jeziora Necko oraz na zachód od rzeki Netty (południo-zachodnia część dzisiejszego pow. augustowskiego) – do woj. podlaskiego w Koronie[6]. W latach 1795-1807 Suwalszczyzna znalazła się w zaborze pruskim w prowincji Prusy Nowowschodnie (departament białostocki). W 1807 weszła w skład Księstwa Warszawskiego (departament łomżyński)[7]. W trakcie kampanii 1812 przechodziły przez nią wojska napoleońskie.
Od 1815 Suwalszczyzna stała się częścią Królestwa Polskiego – wraz z okolicami Łomży tworzyła województwo augustowskie ze stolicą w Suwałkach[8], przemianowane w 1837 na gubernię augustowską[9]. W 1867 gubernię podzielono[10] na dwie części – nowo utworzona gubernia suwalska, istniejąca do 1915, objęła tereny współczesnej Suwalszczyzny polskiej i litewskiej. W latach 1799-1818 obszar Suwalszczyzny należał do diecezji wigierskiej, zaś w latach 1818-1925 do diecezji augustowskiej (sejneńskiej) z siedzibą w Sejnach, pokrywającej się z obszarem woj. augustowskiego[11][12].
W pierwszym roku I wojny światowej na Suwalszczyźnie toczyły się ciężkie walki niemiecko-rosyjskie, w tym operacje w ramach II bitwy nad jeziorami mazurskimi[13]. W wyniku odwrotu armii rosyjskiej latem 1915 cała Suwalszczyzna znalazła się w rękach Niemców pod zarządem Ober-Ost i pozostała pod nim do połowy 1919, nie wchodząc w skład Królestwa Polskiego, powołanego przez Niemcy i Austrię w 1916[14]. Jeszcze przed wycofaniem się Niemców wybuchł spór polsko-litewski o przynależność Suwalszczyzny, prowadzący do walk (m.in. powstanie sejneńskie). W lipcu 1919 Ententa wytyczyła linię demarkacyjną pomiędzy Polską i Litwą, tzw. linię Focha, która po stronie polskiej zostawiała powiat augustowski i suwalski oraz zachodnią część powiatu sejneńskiego[15]. Od tego czasu datuje się podział na polską i litewską część Suwalszczyzny, zaś linia ta jest obecnie granicą państwową między Litwą a Polską. Po I wojnie światowej Suwalszczyzna odgrywała też rolę marchii w odzyskaniu dla Polski Wileńszczyzny.
W czasie II wojny światowej była z początku wcielona do Rzeszy. W okolicach Suwałk Niemcy założyli kilka obozów pracy i jenieckich, w których zginęło ponad 45 000 osób – Stalag I/F i Oflag 68 (głównie jeńców sowieckich).
Ludność [edytuj]
Na Suwalszczyźnie Polskiej występują trzy zwarte skupiska mniejszości narodowych: litewskie w rejonie Puńska i Sejn, białoruskie w okolicach Lipska oraz kilka starowierskich wsi potomków dawnych rosyjskich imigrantów (powiat augustowski). Jednak łączny udział mniejszości narodowych w granicach polskiej Suwalszczyzny w 2002 wynosił tylko 3,04%[16].
W języku polskim występuje gwara suwalska.
Ochrona przyrody w polskiej części [edytuj]
Parki narodowe i krajobrazowe [edytuj]
- Biebrzański Park Narodowy obejmuje dolinę rzeki Biebrzy, stanowi południową granicę Suwalszczyzny, za którą znajdują się tereny Podlasia i Białostocczyzny. Jest to unikatowy kompleks bagien i torfowisk, w dużej części niedostępnych człowiekowi, zamieszkany przez wiele zagrożonych rodzajów ptactwa i zwierzyny.
- Park Krajobrazowy Puszczy Rominckiej, obejmujący zarówno Puszczę Romincką, jak i jej niewielką otulinę, znajduje się w północno-zachodniej części Suwalszczyzny. Duży kompleks leśny, o urozmaiconej rzeźbie terenu.
- Suwalski Park Krajobrazowy (6,3 tys. ha), zespół jezior (np. Hańcza), lasów, gór oraz rzadkich zjawisk geomorfologicznych (np. Głazowisko Bachanowo). Jest to również teren ciekawy pod względem etnologicznym – zamieszkany do niedawna przez zwarte osadnictwo staroobrzędowców (patrz Wodziłki).
- Wigierski Park Narodowy (15,1 tys. ha) składa się z jeziora Wigry, przepływającej przez nie rzeki Czarnej Hańczy na odcinkach stanowiących wielkie ostoje bobrów oraz okolicznych lasów należących do Puszczy Augustowskiej.
Rezerwaty przyrody [edytuj]
Na Suwalszczyźnie znajduje się 20 rezerwatów przyrody: 10 w pow. augustowskim, 6 w pow. sejneńskim, 3 w pow. suwalskim i 1 na terenie Suwałk.
- Bobruczek – ścisły, faunistyczny: ochrona bobra
- Brzozowy Grąd – częściowy, florystyczny: ochrona obuwika pospolitego
- Cmentarzysko Jaćwingów – częściowy, leśno-kulturowy: ochrona zespołu kurhanów
- Głazowisko Bachanowo – częściowy, geologiczno-krajobrazowy: ochrona głazów narzutowych
- Głazowisko Łopuchowskie – częściowy, geologiczno-glebowy: ochrona głazów narzutowych
- Glinki – częściowy, florystyczny: ochrona pióropusznika strusiego
- Jezioro Hańcza – częściowy, wodny: ochrona wartości krajobrazowych jeziora Hańcza
- Jezioro Kalejty – częściowy, krajobrazowy: ochrona wartości przyrodniczych jeziora Kalejty
- Jezioro Kolno – częściowy, faunistyczny: ochrona miejsc lęgowych łabędzia niemego
- Kozi Rynek – częściowy, leśny: ochrona lasów grądowych i łęgowych
- Kukle – częściowy, krajobrazowy: ochrona naturalnych ekosystemów leśnych, bagiennych i wodnych
- Kuriańskie Bagno – częściowy, leśny: ochrona unikalnej geomorfologii oraz naturalnych zbiorowisk leśnych
- Łempis – leśny, częściowy: ochrona naturalnych ekosystemów leśnych, wodnych i torfowiskowych
- Mały Borek – częściowy, leśny: ochrona boru sosnowego
- Ostoja Bobrów Marycha – częściowy, faunistyczny: ochrona bobra
- Perkuć – częściowy, leśny: ochrona boru świerkowo-sosnowego
- Pomorze – częściowy, leśny: ochrona drzewostanu Puszczy Augustowskiej i grodziska
- Stara Ruda – częściowy, krajobrazowy: ochrony źródlisk rzeki Rudawka
- Starożyn – częściowy, leśny: ochrona różnych drzewostanów Puszczy Augustowskiej
- Tobolinka – ścisły, wodny: ochrona jeziora dystroficznego z pływającymi wyspami
Zobacz też [edytuj]
Przypisy
- ↑ Witamy na Suwalszczyźnie. Suwalszczyzna Kraina jak Baśń. [dostęp 2011-06-28].
- ↑ Suwalszczyzna - Region dziś. Dialekty i gwary polskie. Kompedium internetowe pod red. Haliny Karaś. [dostęp 2012-05-12].
- ↑ Suwalszczyzna - Informacje ogólne. Onet. Podróże. [dostęp 2012-05-12].
- ↑ 4,0 4,1 Adam Zubek: To nie Mazury. Polityka.pl. [dostęp 2012-05-01].
- ↑ Powierzchnia i ludność w 2010. Stan w dniu 31 XII. Urząd Statystyczny w Białymstoku. [dostęp 2012-05-05].
- ↑ Jerzy Wiśniewski: Dzieje osadnictwa w powiecie augustowskim od XV do końca XVIII wieku. W: Studia i materiały do dziejów Pojezierza Augustowskiego. Białystok: Białostockie Towarzystwo Naukowe, 1967, s. 14-15.
- ↑ Dziennik Praw. Numer Drugi. W: Dziennik Praw od Nru 1 do Nru 12. Warszawa: 1810, s. 22-25.
- ↑ Dziennik Praw Królestwa Polskiego, nr 2. T. 1. Warszawa: 1816, s. 115-120.
- ↑ Dziennik Praw Królestwa Polskiego, nr 70. T. 20. Warszawa: 1837, s. 413-417.
- ↑ Dziennik Praw Królestwa Polskiego, nr 219. T. 66. Warszawa: 1866, s. 119, 193.
- ↑ Józef Majewski. Dzieje parafii Wigry w latach 1800-1946. „Studia Ełckie”. 1, s. 240-241, 1999.
- ↑ Wojciech Guzewicz. Z dziejów diecezji ełckiej 1992-2007. „Studia Ełckie”. 10, s. 165, 2008.
- ↑ Tadeusz Radziwonowicz. Suwalszczyzna w latach I wojny światowej. Wielkie operacje militarne 1914-1915. „Białostocczyzna”. 4, s. 42-50, 1993.
- ↑ Tadeusz Radziwonowicz. Suwalszczyzna w okresie I wojny światowej. Okupacja niemiecka 1915-1918. „Białostocczyzna”. 2, s. 18-25, 1995.
- ↑ Tadeusz Mańczuk. Suwalszczyzna w latach 1918-1920. „Białostocczyzna”. 4, s. 50-58, 1993.
- ↑ Bank Danych Lokalnych. Główny Urząd Statystyczny.
Linki zewnętrzne [edytuj]
|
|||||||
