Gwinea Równikowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
República de Guinea Ecuatorial
République de Guinée équatoriale República da Guiné Equatorial

Republika Gwinei Równikowej
Flaga Gwinei Równikowej
Herb Gwinei Równikowej
Flaga Gwinei Równikowej Herb Gwinei Równikowej
Hymn: Caminemos pisando la senda
Położenie Gwinei Równikowej
Język urzędowy hiszpański, francuski, portugalski
Stolica Malabo
Ustrój polityczny republika
Głowa państwa prezydent Teodoro Obiang Nguema Mbasogo
Szef rządu premier Vicente Ehate Tomi
Powierzchnia
 • całkowita
141. na świecie
28 051,46 km²
Liczba ludności (2010)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
153. na świecie
1 170 308
41,8 osób/km²
Jednostka monetarna frank CFA (XAF)
Niepodległość od Hiszpanii
12 października 1968
Strefa czasowa UTC +1
Kod ISO 3166 GQ
Domena internetowa .gq
Kod samochodowy GQ
Kod samolotowy 3C
Kod telefoniczny +240
Mapa Gwinei Równikowej

Gwinea Równikowa, Republika Gwinei Równikowej (hiszp. Guinea Ecuatorial, República de Guinea Ecuatorial) – państwo w centralnej Afryce. W czasach kolonialnych pod nazwą Gwinea Hiszpańska. Graniczy z Kamerunem i Gabonem. Kontynentalna część państwa leży na półkuli północnej, a należąca doń wyspa Pagalu na południowej[1][2][3].

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Gwinea Równikowa jest podzielona na dwie części: dużą (2017 km²), wulkaniczną wyspę Bioko (za czasów kolonialnych Fernando Po) oraz Mbini (w czasach kolonialnych pod nazwą Rio Muni). Kontynentalna cześć Gwinei Równikowej – Mbini – leży w zachodniej części centralnej Afryki, wciśnięta między Kamerun i Gabon. Do Gwinei Równikowej należy też niewielka (17,5 km²) wulkaniczna wyspa w Zatoce Gwinejskiej - Pagalu (dawniej Annobón) – położona ok. 600 km na południowy zachód od wyspy Bioko. Do tego dochodzą pomniejsze przybrzeżne wyspy: Corisco (15 km²), Elobey Grande (2,27 km²), Elobey Chico (0,19 km²), Mbañe (0,30 km²) i inne.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Obszar Gwinei Równikowej znajduje się pod wpływem klimatu równikowego wybitnie wilgotnego. Klimat ten cechuje występowanie dwóch pór deszczowych w ciągu całego roku (luty–czerwiec oraz wrzesień–grudzień). Średnia temperatura maksymalna notowana w stolicy kraju (Malabo) waha się od 31,0 °C (1993) do 33,4 °C (1998)[4]. Średnia temperatura minimalna waha się od 13,4 °C (1991) do 21,7 °C (2003). Roczna suma opadów wynosi od 1 459 mm (1994) do 2 700 mm (2002), co znajduje odzwierciedlenie w liczbie dni z opadami deszczu – od 121 do 249. Wilgotność względna minimalna wynosi od 71,8 do 74,7%, natomiast maksymalna sięga od 97,2 do 99,7%. Bliskość oceanu sprawia, że wahania temperatur w ciągu roku są niewielkie. Średnie miesięczne temperatury powietrza wynoszą ok. 26 °C. Średnie roczne ciśnienie atmosferyczne waha się w granicach od 1 005,2 do 1 009,3 hPa.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Gwinea Równikowa podzielona jest na 7 prowincji:

  1. Annobón/Pagalu (San Antonio de Palé)
  2. Bioko Południowe (Luba)
  3. Bioko Północne (Malabo)
  4. Kié-Ntem (Ebebiyín)
  5. Prowincja Nadmorska (Bata)
  6. Prowincja Środkowo-Południowa (Evinayong)
  7. Wele-Nzas (Mongomo)

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwszymi mieszkańcami kontynentalnej części Gwinei Równikowej byli prawdopodobnie Pigmeje, których izolowane osady można znaleźć w północnej części regionu Mbini. W XVII-XIX wieku przybyli tu przedstawiciele ludów Bantu – lud Fangów. Na wyspę Bioko migrowali przedstawiciele ludu Bubi, zamieszkującego Kamerun i Mbini. Mieszkańcy Pagalu pochodzący z Angoli zostali sprowadzeni przez Portugalczyków.

Pierwszym Europejczykiem, który tu przybył w 1471, był portugalski odkrywca wyspy Bioko Fernão do Pó, który wybrał się tu w poszukiwaniu drogi do Indii. Nadał on wyspie nazwę Flor Formosa, czyli "piękny kwiat". Szybko jednak przyjęła się nazwa od imienia jej odkrywcy, później zhispanizowana na Fernando Po. Wyspa ta i sąsiednia Annobón (obecnie Pagalu) zostały zasiedlone przez Portugalczyków już w 1474. Zachowali kontrolę nad wyspami i wybrzeżem Gwinei aż do 1778, kiedy to na mocy traktatu z El Pardo scedowali prawo do tego obszaru Hiszpanii w zamian za terytoria w Ameryce Południowej. W latach 1827–1843 Brytyjczycy utworzyli na wyspie Bioko bazę wypadową do zwalczania handlu niewolnikami w Zatoce Gwinejskiej. Kontynentalna część dzisiejszej Gwinei Równikowej, zwana przez Hiszpanów Rio Muni lub Hiszpańska Gwinea Kontynentalna (hiszp. Guinea Continental Española), stała się hiszpańskim protektoratem w 1885, a kolonią – w 1900. Ponadto na początku XX wieku wydzielone były dwie kolonie wyspiarskie Elobey, Annobón y Corisco oraz Fernando Póo. W 1909 zostały one połączone jako Hiszpańskie Terytoria Zatoki Gwinejskiej (Territorios Españoles del Golfo de Guinea), choć częściej używana była nazwa Gwinea Hiszpańska. Od 1935 używano podziału na część wyspiarską (Fernando Póo ze stolicą w Santa Isabel i kontynentalną (Guinea Continental ze stolicą w Bata). 1 kwietnia 1960 dwa dystrykty zmieniły swój oficjalny status kolonii na prowincje zamorskie Fernando Póo i Río Muni. W 1963 zostały ponownie połączone, by utworzyć zamorski region autonomiczny Gwinei Równikowej, która uzyskała ostatecznie niepodległość 12 października 1968.

Pierwszym prezydentem Gwinei Równikowej został poparty przez wycofujących się Hiszpanów Francisco Macías Nguema. Macías Nguema wcześniej służący w kolonialnej administracji wywodził się z populistycznego ugrupowania MONALIGE, a w początkowym okresie rządów popierał idee wolnego i liberalnego społeczeństwa a władzę sprawowała koalicja czterech partii politycznych reprezentujących interesy poszczególnych grup etnicznych[5]. Już po upływie niecałego roku prezydent zaostrzył kurs i zaczął wprowadzać w kraju rządy autorytarne a następnie zlikwidował wszystkie działające w kraju partie polityczne. Na skutek szowinistycznej polityki rządu w marcu 1969 roku z Gwinei Równikowej wyjechało 7000 Hiszpanów. Wielu z nich stanowiło siłę wysoko wykwalifikowanych i wykształconych pracowników, których brak doprowadził do załamania się gospodarki[6]. W 1970 roku doszło do sporu między Gwineą a Gabonem o wyspę Mbagne. Oba państwa rościły do niej pretensje, gdyż leżała w rejonie obfitującym w zasoby gazu ziemnego i ropy naftowej. W 1970 prezydent Bongo wysłał wojsko w celu okupacji wyspy. W 1972 państwa zobowiązały się rozwiązać spór polubownie, czego jednak nie udało się wypracować[7]. W 1971 roku doszło do nieudanego zamachu stanu[8]. W 1972 roku Macías Nguema ogłosił się dożywotnim prezydentem a swoje rządy z czasem oparł na klanie Esangui i fanatycznym szczepie Fan który ogłosił go mianem "Wielkiego Czarownika". Służby przeprowadziły czystkę opozycji wewnątrz rządowej a następnie dokonały serii morderstw domniemanych przeciwników Macíasa a także osób zwyczajnie mu nieodpowiadające[9]. Nieustanne łamanie praw człowieka przez wojsko i inne służby, sprawiło, że za jego rządów z kraju wyjechało około 125 tysięcy mieszkańców. Prezydent budował kult jednostki który starał się wdrożyć o katolicyzm a duchownych niepopierających go poddał surowym represjom[10]. Do kryzysu gospodarczego doprowadził pogarszający się stan zdrowia psychicznego prezydenta który zaczął wydawać coraz bardziej abstrakcyjne rozporządzenia które rujnowały gospodarkę kraju, katastrofalna w skutkach okazała się szczególnie decyzja o likwidacji Banku Centralnego[11]. W obliczu kryzysu, 3 sierpnia 1979, prezydent został obalony a następnie stracony przez swojego siostrzeńca, przywódcę wojskowego puczu Teodoro Obiang Nguema Mbasogo[12][13].

Po puczu, Nguema Mbasogo został nowym prezydentem kraju. W początkowej fazie jego rządów doszło do kilku nieudanych puczów. Do pierwszej próby zamachu doszło w kwietniu 1981, a następnie w maju i w listopadzie 1983. Mimo niepewnej sytuacji, rząd Hiszpanii jako pierwszy uznał nowe władze oraz zaoferował pomoc finansową i techniczną[14]. Rząd uznało też Maroko któremu pozwolono na stacjonowanie wojsk na terenie Gwinei od roku 1979 do 1994 . Już na początku lat 80. XX w. Obiang podjął próbę ograniczenia wpływów hiszpańskich i ściślejszego powiązania kraju z francuskojęzyczną strefą gospodarczą. W grudniu 1983 Gwinea Równikowa została członkiem Unii Celnej i Gospodarczej Afryki Środkowej. W sierpniu dołączyła do Banku Państw Afryki Środkowej a w styczniu 1985 weszła do strefy walutowej franka, zastępując dotychczasową walutę ekwele frankiem CFA. Wzrastający poziom francuskich wpływów w gospodarce miał odzwierciedlenie w regularnym uczestnictwie prezydenta Obianga w Szczytach Francusko-Afrykańskich i rozszerzeniu programu nauczania języka francuskiego w szkołach. W lutym 1998 język francuski został drugim oficjalnym językiem w Gwinei Równikowej.

Obiang ogłosił przywrócenie rządów prawa i zerwanie z represyjnymi działaniami swego poprzednika, jednak utrzymał zakaz działalności partii politycznych i sprawował władzę poprzez Najwyższą Radę Wojskową, która zdominowana była przez członków jego własnego klanu Esangui[15]. Z powodu rosnącej presji ze strony opozycyjnych grup na uchodźstwie i potrzeby zagwarantowania międzynarodowej pomocy finansowej, zmuszony był uczynić pewne polityczne ustępstwa. Jednym z jego posunięć było ułaskawienie dawnych więźniów politycznych W grudniu 1981 w skład Najwyższej Rady Wojskowej weszli pierwsi cywile. W 1982 opracowano projekt nowej konstytucji. W referendum z 15 sierpnia 1982 poparło ją 95,38% obywateli. Konstytucja gwarantowała ochronę praw człowieka i ograniczoną formę społecznej reprezentacji w organach władzy. Jednocześnie, razem z przyjęciem konstytucji, obywatele opowiedzieli się za objęciem przez Obianga stanowiska prezydenta na okres 7-letniej kadencji. W sierpniu 1983 odbyły się wybory parlamentarne, w których 41 deputowanych, wyznaczonych przez prezydenta, zostało wybranych do Izby Reprezentantów[15][16]. Pomimo pozorów demokratyzacji prezydent tak jak jego poprzednik wprowadził kult własnej jednostki[17]. W sierpniu 1987 Obiang Nguema ogłosił utworzenie prawicowej Partii Demokratycznej Gwinei Równikowej, jako jedynej legalnie działającej w kraju. W wyborach w lipcu 1988 jej przedstawiciele zdobyli 99,2% głosy poparcia i wszystkie mandaty w parlamencie[14]. W wyborach prezydenckich z 25 czerwca 1989 (pierwszych od czasu niepodległości) Obiang, jako jedyny kandydat, z wynikiem 99,96% głosów poparcia, zapewnił sobie reelekcję na stanowisku prezydenta na kolejną kadencję[14]. W przeciwieństwie do innych przywódców afrykańskich, Nguema na początku lat 90. odmówił przeprowadzenia demokratyzacji co poskutkowało starciami miedzy służbami bezpieczeństwa a opozycją. Represjonowanie opozycji i łamanie praw obywatelskich doprowadziło do kryzysu w relacjach z Hiszpanią która do tej pory oprócz Francji pozostawała głównym sojusznikiem kraju[14]. Problem Gwinei Równikowej był również spór z Nigerią - państwa spierały się o podział bogatych w surowce mineralne wód. W 1988 Nigeria zagroziła nawet inwazją na wyspę Bioko z powodu rzekomego umieszczania na niej stacji satelitarnej. Sprawę zakończyło dopiero spotkanie przywódców dwóch państw w 1990. W 1994 państwa zgodziły się na powołanie międzynarodowej komisji w celu demarkacji granic morskich w Zatoce Gwinejskiej. W styczniu 1998 uzbrojeni napastnicy przeprowadzili ataki na cele wojskowe na wyspie Bioko. O zamach zostali oskarżeni członkowie separatystycznego ruchu MAIB. Ruch separatystyczny tworzyli głównie członkowie ludu Bubis[14].

Pod koniec lat 90. XX w. prezydent podjął próbę poprawy stosunków z UE. W styczniu 1998 UE ogłosiła jednakże, że nie podejmie współpracy z Gwineą Równikową do chwili znaczącego postępu kraju w przestrzeganiu praw człowieka. Relacje z UE zostały zamrożone a w obliczu złych stosunków ze Stanami Zjednoczonymi, Gwinea Równikowa zmuszona została do szukania sojuszników spoza kręgu Zachodu a szczególnie z ChRL i Koreą Północną, Kubą i Meksykiem. Sytuacja zmieniła się po zamachach z 11 września 2001. W 2001 roku UE uruchomiła 5-letni program rozwojowy dla Gwinei Równikowej w wysokości 11 mln USD a USA stopniowo stały się największym inwestorem w Gwinei Równikowej, dokonując inwestycji głównie w sektorze naftowym. USA zapewniły oprócz tego pomoc w zakresie szkolenia i zaopatrzenia gwinejskiego wojska w celu podejmowania przez nie skutecznych operacji antyterrorystycznych i współuczestniczenia w operacjach stabilizacyjnych razem z wojskiem amerykańskim[18]. W marcu 2002 ponad 140 członków grup opozycyjnych zostało aresztowanych pod zarzutem planowania zamachu stanu przeciw władzy prezydenta[14]. W marcu 2003 na nowo odżył spór z Gabonem po tym jak prezydent Gabonu Omar Bongo wysłał na wyspę oddziały paramilitarne.

Na początku marca 2004 prezydent Obiang ogłosił wykrycie spisku mającego na celu przeprowadzenie w kraju zamachu stanu przeciwko jego władzy. Spiskowcy mieli zmierzać do przejęcia bogatych zasobów ropy naftowej i ustanowienia nowych władz. W Gwinei Równikowej zatrzymanych zostało 15 osób oskarżonych o udział w zamachu[19]. O przygotowanie zamachu został oskarżony znany najemnik Simon Mann. 7 marca 2004 władze Zimbabwe zatrzymały Manna na lotnisku w Harare, razem z grupą 64 innych osób, na pokładzie samolotu wypełnionego po brzegi bronią[20]. W lutym 2008 odbyła się jego ekstradycja do Gwinei Równikowej[21]. Rząd Gwinei Równikowej utrzymywał, że w zamach zaangażowane były służby USA, Wielkiej Brytanii i Hiszpanii. Jednym z inspiratorów miał być również syn byłej premier brytyjskiej, Mark Thatcher. Sam Simon Mann w swoich zeznaniach potwierdził częściowo te przypuszczenia i ujawnił, że jego mocodawcy planowali uczynić Severo Moto Nsá, premiera rządu Gwinei Równikowej na uchodźstwie, nowym prezydentem Gwinei Równikowej[22]. W okresie czwartej prezydentury Obianga doszło do kilku incydentów o charakterze zbrojnym lub zamieszek. W grudniu 2007 w Bacie i Malabo doszło do starć na tle etnicznym, po tym jak administracja oskarżyła obywateli Kamerunu o dokonanie napadu na bank. Obywatele tego państwa, w obawie przed przemocą, szukali schronienia w placówkach dyplomatycznych swojego kraju[23]. 17 lutego 2009 władze oskarżyły nigeryjskich bojowników z Ruchu na Rzecz Wyzwolenia Delty Nigru o ostrzelanie pałacu prezydenckiego. Ruch zaprzeczył jednak jakiemukolwiek udziałowi w incydencie[24].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Zmiany ludności między 1961 a 2003 (FAO, 2005). Ludność w tysiącach mieszkańców.

Gwinea Równikowa posiada ludność młodą (45% nie przekracza 15 lat) z przyrostem naturalnym ok. 42‰ i śmiertelnością 16‰. Średnia długość życia wynosi 49 lat dla mężczyzn i 53 lat dla kobiet. Tylko 4% ludności ma więcej niż 65 lat.

Wskaźnik analfabetyzmu wynosił w 1992 roku 48%, ale spadł do 20% w 1999.

Większość ludności żyje na wsi.

Etnografia[edytuj | edytuj kod]

Ludność rdzenna, która stanowi ok. 99% populacji, to głównie ludy Bantu. Spośród nich zamieszkujący głównie kontynentalną cześć kraju (Mbini) Fangowie stanowią ok. 80% ludności, zaś kolejne 15% to lud Bubi, zamieszkujący wyspę Bioko (obecnie, z powodu migracji z kontynentu, Bubi stali się na tej wyspie mniejszością). Na pozostałą część populacji składa się kilka małych grup etnicznych, m.in. Fernandinos (na Bioko), Bisios i Ndowes (w regionie kontynentalnym) i Annobończycy (na wyspie Pagalu, jedynym terytorium kraju na południowej półkuli). Na napływowe mniejszości narodowe składają się Europejczycy (przeważnie pochodzenia hiszpańskiego), a także sprowadzeni do pracy na plantacjach kakao i kawy Azjaci i Afrykanie. Afrykanie pochodzą z Liberii, Angoli i Mozambiku, a Azjaci to głównie Chińczycy. Istnieją również inne niewielkie mniejszości wywodzące się z Europy: brytyjska, francuska i niemiecka.

Po uzyskaniu niepodległości tysiące Gwinejczyków wyjechało do Hiszpanii. Ok. 100 tys. Gwinejczyków wyjechało do Kamerunu, Gabonu i Nigerii z powodu dyktatury Francisca Macíasa Nguemy. Duża liczba Gwinejczyków żyje w Brazylii, krajach hispanoamerykańskich, Stanach Zjednoczonych czy we Francji.

Imiona i nazwiska[edytuj | edytuj kod]

Gwinejczycy mają dwa imiona, hiszpańskie i afrykańskie. Kiedy je zapisują, imię hiszpańskie jest pierwsze, a następnie afrykańskie, po czym zapisywane są nazwiska ojca i matki.

Języki[edytuj | edytuj kod]

Językiem oficjalnym jest hiszpański, co jest zapisane w Konstytucji. Po przystąpieniu do Wspólnoty Gospodarczej i Walutowej Afryki Centralnej (aby używać franka CFA) język francuski został również oficjalnym. Oficjalnym językiem jest również portugalski. Artykuł 4 Prawa Fundamentalnego Państwa stanowi, że "językami oficjalnymi Republiki Gwinei Równikowej są hiszpański i francuski. Rozpoznaje się tu także języki tubylcze (byłoby bardziej poprawne powiedzieć miejscowe) jako części składowe kultury narodowej" (Ley constitucional Nº 1/1998 z 21 stycznia): fang używany także w Kamerunie, Gabonie i Demokratycznej Republice Konga; bubi (Bioko), annobonés na wyspie Annobón, balengue w regionie kontynentalnym, ibo kreolski angielski (Pidgin English), również na Bioko.

Religia[edytuj | edytuj kod]

Struktura religijna kraju w 2010 roku według Pew Research Center[25][26]:

Miasta[edytuj | edytuj kod]

Widok na port w Malabo

Wyróżniają się się dwa miasta: Malabo, stolica kraju z 175,4 tys. mieszkańców (dane szacunkowe 2009[27]), położona na Bioko i Bata, miasto na obszarze kontynentalnym z 219,3 tys. mieszkańców. Pozostałe miasta to: Ebebiyín (31,83 tys.), Aconibe (14,18 tys.), Añisoc (13,66 tys.), Evinayong (8,92 tys.), Luba (8,04 tys.), Mongomo (6,98 tys.), Mengomeyén (6,7 tys.), Mikomeseng (6,31 tys.), Niefang (5,5 tys.), Cogo (5,42 tys.), Rebola (5,35 tys.), Nsok Nsomo (5,34 tys.), Bidjabidjan (4,84 tys.), Mbini (miasto) (4,69 tys.), Nsork (4,25 tys.), Ayene (3,92 tys.), San Antonio de Palé - stolica wyspy Annobón (3,82 tys.), Nkimi (3,43 tys.), Machinda (3,35 tys.), Corisco (2,93 tys.), Akurenam (2,71 tys.), Bicurga (2,4 tys.), Baney (2,32 tys.), Nsang (2,05 tys.), Bitica (1,69 tys.), Ncue (1,63 tys.), Rio Campo (1,28 tys.) i Riaba (0,85 tys.).

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Przed uzyskaniem niepodległości gospodarka kraju zarabiała głównie na produkcji i eksporcie kakao. W 1959 była krajem o najwyższym PKB na mieszkańca w Afryce. Odkrycie ogromnych złóż ropy naftowej w 1996 i początek jej eksploatacji przyczyniły się do potężnego wzrostu wpływów budżetowych[28]. W 2004 roku Gwinea Równikowa była trzecim największym producentem ropy naftowej w Afryce subsaharyjskiej[potrzebne źródło]. Leśnictwo, rolnictwo i rybołówstwo są także ważnymi elementami gospodarki. Dominuje rolnictwo nastawione na zaspokajanie potrzeb własnych. Wyniszczenie gospodarki rolnej po latach brutalnych rządów zmniejszyło wpływ rolnictwa na rozwój gospodarczy. Pomimo PKB wynoszącego 18 000 USD na osobę (według Międzynarodowego Funduszu Walutowego, 37 200 według CIA Factbook), kraj zajmuje dopiero 117. wśród 177 państw na liście Human Development Index (HDI).

Święta[edytuj | edytuj kod]

Wybrzeże wyspy Bioko
Święta państwowe w Gwinei Równikowej
Data Polska nazwa Oryginalna nazwa
1 stycznia Nowy Rok
1 maja Dzień Pracy
25 maja Dzień OJA
3 sierpnia Święto Sił Zbrojnych
12 października Dzień Niepodległości
10 grudnia Dzień Praw Człowieka
25 grudnia Boże Narodzenie

Świętami państwowymi w Gwinei Równikowej są także Wielki Piątek oraz Poniedziałek wielkanocny.

Przypisy

  1. Gimnazjalny atlas geograficzny, PPWK Warszawa – Wrocław 2000, s.48 – 52
  2. Przeglądowy atlas Świata, GeoCenter International Warszawa 1994, s. 64
  3. Encyklopedia popularna PWN, Warszawa 1982, mapa Afryki na wklejce
  4. Dirección General de Estadística – Equatorial Guinea
  5. Gwinea Równikowa. Historia.
  6. Simon Sebag Montefiore, Potwory. Historia zbrodni i okrucieństwa, tłum. Jerzy Korpanty, wyd. Świat Książki, Warszawa 2010, ISBN 9788324715480, s. 276.
  7. Guinea, Gabon row over oil island (ang.). BBC News, 13 marca 2003. [dostęp 24 czerwca 2009.]
  8. Biography: Teodoro Obiang Nguema Mbasogo (ang.). Dictator of the Month, marzec 2005. [dostęp 2010-07-26.]
  9. Simon Sebag Montefiore, Potwory. Historia zbrodni i okrucieństwa, tłum. Jerzy Korpanty, wyd. Świat Książki, Warszawa 2010, ISBN 9788324715480, s. 276-277.
  10. Andrzej Polkowski, Kościół w Gwinei w: Jan Paweł II w Afryce, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa, 1985, s. 440
  11. Simon Sebag Montefiore, Potwory. Historia zbrodni i okrucieństwa, tłum. Jerzy Korpanty, wyd. Świat Książki, Warszawa 2010, ISBN 9788324715480, s. 277.
  12. John B. Quigley: The Genocide Convention. An International Law Analysis (s.31-32) (ang.). [dostęp 13 lipca 2009].
  13. True hell on earth: Simon Mann faces imprisonment in the cruellest jail on the planet. London: Dailymail.co.uk. 2007-05-18.
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 14,5 Taylor & Francis Group: The Europa World Year Book 2003 (s.1526-1528) (ang.). [dostęp 13 lipca 2009].
  15. 15,0 15,1 Taylor & Francis Group, Europa Publications: Africa South of the Sahara 2004 (s.373-386) (ang.). [dostęp 13 lipca 2009].
  16. Elections in Equatorial Guinea (ang.). African Elections Database. [dostęp 13 lipca 2009].
  17. Equatorial Guinea’s „God” (ang.). BBC News, 23 lipca 2003. [dostęp 13 lipca 2009].
  18. Raymond W. Copson: The United States in Africa: Bush policy and beyond (s.74-77) (ang.). Zed Books, 2007. [dostęp 13 lipca 2009].
  19. Equatorial Guinea: Ripe for a coup (ang.). BBC News, 11 marca 2004. [dostęp 13 lipca 2009].
  20. Mercenaries’ face Zimbabwe court (ang.). BBC News, 11 marca 2004. [dostęp 13 lipca 2009].
  21. WITNESS - Media menace at coup plotter’s trial (ang.). Reuters, 8 lipca 2008. [dostęp 13 lipca 2009].
  22. Q&A: Equatorial Guinea coup plot (ang.). BBC News, 7 lipca 2008. [dostęp 13 lipca 2009].
  23. Cameroon’s Malabo rescue mission (ang.). BBC News, 10 grudnia 2007. [dostęp 13 lipca 2009].
  24. Mystery over E Guinea gun battle (ang.). BBC News, 18 lutego 2009. [dostęp 13 lipca 2009].
  25. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-28].
  26. Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-28].
  27. World Gazetteer – Equatorial Guinea
  28. Grzegorz Grzywiński: Dziś i jutro wiedza o społeczeństwie Podręcznik z ćwiczeniami dla gimnazjum Część pierwsza. Warszawa: Nowa era, 2009, s. 160. ISBN 978-83-7547-214-1.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]