Zabytki Torunia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Flaga UNESCO – Liga Polskich Miast i Miejsc UNESO z siedzibą w Toruniu

Zabytki Torunia - najcenniejsze budowle świeckie i sakralne oraz mury miejskie, baszty i bramy na terenie Torunia.

Zespół Staromiejski Torunia jest jednym z najcenniejszych zespołów zabytkowych w Polsce, a pod względem ilości zachowanych kamienic z okresu średniowiecza znajduje się na czołowym miejscu wśród miast południowego pobrzeża Bałtyku i Morza Północnego[1]. Na obszarze tym znajduje się ok. 1100 obiektów wpisanych do rejestru zabytków.

Stare i Nowe Miasto 16 września 1994 roku uznane zostało za pomnik historii[2], natomiast w 1997 roku wpisano je na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO.

Zabytki Torunia znajdują się na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego.

Zespół Staromiejski[edytuj | edytuj kod]

Stare i Nowe Miasto w Toruniu

Uroku toruńskiemu Staremu i Nowe Miastu dodaje gęste oświetlenie zabytków. Jedna z najpiękniejszych panoram, widok z lewego brzegu (np. z mostu drogowego, lub punktu widokowego na Majdanach), warta jest zobaczenia szczególnie po zmroku.

Stare i Nowe Miasto nocą

Ruiny zamku krzyżackiego
Ratusz Staromiejski
Nowe Miasto
Dwór Mieszczański
Stare Miasto

Ulice[edytuj | edytuj kod]

Wybrane fragmenty ulic na terenie Średniowiecznego Zespołu Miejskiego

Piekary
Szeroka
Łazienna
Ciasna
Małe Garbary

Kościoły[edytuj | edytuj kod]

Kościoły na terenie Średniowiecznego Zespołu Miejskiego

Bazylika katedralna św. św. Janów
Kościół św. Katarzyny
Kościół św. Jakuba
Kościół NMP
Kościół akademicki
Kościół św. Szczepana

Rynek i Ratusz Starego i Nowego Miasta[edytuj | edytuj kod]

Mury Miejskie[edytuj | edytuj kod]

Mury miejskie, budowane od połowy XIII, rozbudowywane i modernizowane do XV w., w większości rozebrane w XIX w., najdłuższy odcinek zachował się wzdłuż Wisły, krótsze fragmenty wzdłuż ulic Podmurnej, Pod Krzywą Wieżą, Międzymurze, Wały Sikorskiego.

Mury obronne na terenie Średniowiecznego Zespołu Miejskiego

Fragment przy ulicy Podmurnej
Fragment między Bramą Żeglarską a ul. Łazienną
Fragment przy ulicy Bankowej
Fragment między Bramą Mostową a ulicą Łazienną
Fragment przy ulicy Pod Krzywą Wieżą

Bramy i Baszty[edytuj | edytuj kod]

Bramy i Baszty na terenie Starego Miasta zachowane do dziś[3][4]:

Bramy[edytuj | edytuj kod]

  • Mostowa - pochodzi z 1432 roku, była najpóźniejszą z gotyckich bram toruńskich. W średniowieczu była nazywana Promową - od promu na Wiśle. Obecną nazwę wzięła od mostu zbudowanego w l. 1497-1500. Zamyka wylot ulicy Mostowe.
  • Klasztorna - wzniesiona w 1 połowie XIV w. Bramę zwano również św. ducha - od kościoła pod tym wezwaniem, który stał wraz ze szpitalem i klasztorem benedyktynek poza murami miasta. Zamyka wylot ulicy św. Ducha.
  • Żeglarska - powstała w 1 połowie XIV w. Zamyka ulicę Żeglarską.

Baszty[edytuj | edytuj kod]

Bramy i Baszty na terenie Średniowiecznego Zespołu Miejskiego

Brama Mostowa
Baszta Koci Łeb
Baszta Monstrancja
Krzywa Wieża
Brama Żeglarska
Baszta Gołębnik
Baszta Żuraw
Baszta przy ulicy Podmurnej
Brama klasztorna

Ruiny zamku krzyżackiego[edytuj | edytuj kod]

Zamek krzyżacki w Toruniu był siedzibą komtura, został wzniesiony w XIII wieku i rozbudowany w XIV i XV Wieku. Zdobyty i zburzony przez mieszczan toruńskich po zwycięskim powstaniu przeciw zakonowi krzyżackiemu w 1454 roku. W następnych wiekach teren był bardzo zaniedbany. Dopiero w latach 1958-66 teren zamku odgruzowano. Ważną datą był rok 1966, czyli rocznica 500-lecia Pokoju Toruńskiego, która przyczyniła się do ostatecznego zabezpieczenia i zagospodarowania ruin zamku krzyżackiego jako pomnika Pokoju Toruńskiego.

Ruiny Zamku Krzyżackiego

Kamienice Starego i Nowego Miasta[edytuj | edytuj kod]

Kamienice gotyckie[edytuj | edytuj kod]

Wybrane kamienice gotyckie

ul. Żeglarska 17/19
ul. Franciszkańska 12

Wybrane kamienice gotyckie

ul. Mostowej 24
ul. Piekary 9
ul. Łazienna 5

Znajdujące się na Starym Mieście

  • "Dom Kopernika", ul. Kopernika 17, koniec XV w., i połączona z nią kamienica przy Kopernika 15, późnogotycka z ok. poł. XIV w., fasady rekonstruowane w latach 60.
  • Kopernika 21
  • Kopernika 38, XV w.
  • Rynek Staromiejski 9, koniec XIII w.
  • Rynek Staromiejski 17, połowa XIII w. (przebudowana w XIV, XVI, XVII i XVIII wieku; zachowało się tu wiele elementów dawnej kamienicy gotyckiej)
  • Rynek Staromiejski 20, około 1489 r.
  • Rynek Staromiejski / ul. Panny Marii 2, XIV w.
  • Piekary 9, około 1400 r.
  • Rabiańska 8, XV w. – Obecnie mieści Centrum Astronomiczne im. Mikołaja Kopernika PAN
  • Rabiańska 24, początek XVI w.
  • Żeglarska 5, XIII/XIV w.
  • Żeglarska 7, około 1500 r.
  • Żeglarska 9, XV w.
  • Żeglarska 10, XV w.
  • Żeglarska 13, XV w.
  • Łazienna 3, XV w.
  • Łazienna 5, XIV w.
  • Łazienna 22, XV w. – jedna z najlepiej zachowanych gotyckich kamienic patrycjuszowskich w Polsce
  • Franciszkańska 12, połowa XVI w.
  • Szczytna 2, połowa XIV w.
  • Szczytna 11
  • Szczytna 13, XIV w.
  • Szczytna 15, XV w.
  • Szczytna 16, XV w.
  • Szczytna 17,koniec XIV w.
  • Mostowa 22, XV w.
  • Mostowa 24, XV w.
  • Szeroka 38, XIV/XV w. – najstarsza kamienica tej ulicy
  • Chełmińska 14, XV w.
  • Mostowa 6, trzy późnogotyckie kamienice, na początku XVI w. podczas przebudowy renesansowej połączono wspólną fasadą zwieńczoną półkolistymi szczytami flankowanymi sterczynami
  • Piekary 20, XV w.

Znajdujące się na Nowym Mieście

  • Królowej Jadwigi 9, XIV w.
  • Sukiennicza 26, XV w.
  • Wielkie Garbary 7, zespół trzech kamienic, kamienica środkowa – gotycka, lewa – renesansowa, prawa – barokowa z klasycystyczną fasadą, na gotyckich piwnicach
  • Małe Garbary 6, początek XV w.

Wybrane kamienice renesansowe

ul. Piekary 41
Rynku Nowomiejskim 23
ul. Piekary 12
ul. Łaziennej 4

Kamienice renesansowe i manierystyczne[edytuj | edytuj kod]

Znajdujące się na Starym Mieście

  • Dom Eskenów
  • Łazienna 4, koniec XVI w.
  • Panny Marii 9, 2 połowa XVI w.
  • Piekary 41, koniec XVI w.
  • Piekary 25, przełom XVI i XVII w.
  • Piekary 12, z XVI-XVII w.
  • Rynek Staromiejski 19, ok. 1600
  • Rynek Staromiejski 31, z 1653 r.
  • Rabiańska 6, kamienica na zrębie gotyckim, przebudowana ok. 1625 r.
  • Szeroka 40, XVII-wieczna

Znajdujące się na Nowym Mieście

  • Królowej Jadwigi 3, połowa XVI w.
  • Małe Garbary 7, połowa XVII w.
  • Rynek Nowomiejski 23, XVII w.

Kamienice barokowe[edytuj | edytuj kod]

Znajdujące się na Starym Mieście

Znajdujące się na Nowym Mieście

Wybrane toruńskie kamienice na terenie Średniowiecznego Zespołu Miejskiego

Kamienica przy ulicy św. Ducha
Kamienice przy Rynku Staromiejskim – pierzeja wschodnia
Kamienice przy Rynku Staromiejskim – pierzeja północna
Kamienicy przy ulicy Piekary
Secesyjna kamienica przy ulicy Wielkie Garbary 17
Kamienice przy ulicy Szczytnej i Łaziennej

Spichrze[edytuj | edytuj kod]

Toruńskie spichrze należą do jednych z najcenniejszych i najstarszych tego typu zabytków w Polsce i są świadectwem zamożności Torunia w czasach, gdy był on europejskim ośrodkiem handlowym. Wówczas to funkcjonowało w mieście blisko sto spichlerzy, z których do dziś zachowało się jedynie 30. Niektóre z nich zostały przebudowane i przystosowane do nowych funkcji, czego chlubnym przykładem jest Hotel Spichrz przy ulicy Mostowej[5].

Spichrze znajdujące się na Starym Mieście[6][edytuj | edytuj kod]

  • ul. Piekary 4 - gotycki, XIV wiek
  • ul. Piekary 2 / Rabiańska 23 - spichrz barokowych, XVII wiek
  • ul. Podmurna 1 - gotycki z XIV wieku,  przebudowany w XIX wieku
  • ul. Podmurna 3 - późnogotycki z XVI wieku, przebudowany w 1965 roku
  • ul. Podmurna 5 - barokowy z XVIII wieku
  • ul. Podmurna 7 - XVII wiek
  • ul. Podmurna 11 - spichrz renesansowy z pierwszej połowy XVI wieku, przebudowany w XVII wieku
  • ul. Podmurna 13 - XVII wiek
  • ul. Rabiańska 3 -  dwa spichrze barokowe z XVIII wieku, w XIX wieku przebudowane
  • ul. Rabiańska 9 - neogotycki z 1863-67 roku
  • ul. Rabiańska 19 - XV wiek, przebudowany w XIX wieku
  • ul. Rabiańska 21 - gotycki z 1350 roku, przebudowany w XIX wieku
  • ul. Rabiańska 23 - barokowy z XVII wieku
  • ul. Rabiańska 22a - XVI wiek
  • ul. Mostowa 1 - Szwedzki, renesansowo-barokowy z 1719 roku
  • ul. Mostowa 2 - barokowy, przebudowany  w 1871 i 1888 roku
  • ul. Ciasna 4 - renesansowy
  • ul. Ciasna 6 - renesansowy
  • ul. Ciasna 8 - barokowy
  • ul. Łazienna 3 - gotycki z XIII/XIV wieku, przebudowany w XVI/XVII wieku
  • ul. Łazienna 16 - obecnie znajduje się w nim Muzeum Historii Torunia
  • ul. Franciszkańska 4 - gotycki, przebudowany w XX wieku
  • ul. Franciszkańska 6 - gotycki, przebudowany w XX wieku
  • ul. Franciszkańska 11 - barokowy, obecnie znajduje się w nim Muzeum Podróżników im. Tony'ego Halika
  • ul. Chełmińska 5 - barokowy, przebudowany w XIX wieku
Spichrze znajdujące się na Nowym Mieście[edytuj | edytuj kod]
  • ul. Browarna 10 - renesansowy, przebudowany w XIX i XX wieku
  • ul. Wielkie Garbary 10 - barokowy, przebudowany w 1966 roku

Wybrane spichrze na terenie Średniowiecznego Zespołu Miejskiego

przy ulicy Mostowej
przy ulicy Rabiańskiej
przy ulicy Ciasnej
przy ulicy Ciasnej
przy ulicy Podmurnej
przy ulicy Rabiańskiej
przy ulicy Piekary

Inne zabytki[edytuj | edytuj kod]

Znajdujące się na Starym Mieście[edytuj | edytuj kod]

  • Dwór Artusa – reprezentacyjny i monumentalny gmach z 1891 roku, nawiązuje do poprzedniego z 1386 rozebranego na początu XIX wieku
  • Dwór Bractwa św. Jerzego – gotycki, zbudowany po 1489 roku i przebudowany w duchu neogotyku łącznie z połączoną Basztą Wartownią w 1883 roku
  • Apteka Królewska
  • Hotel "Pod Trzema Koronami"
  • Dawna Gospoda pod Turkiem – Kamienica pod Turkiem
  • Ekonomia, zabytek z lat 1598-1601, w stylu renesansu niderlandzkiego z manierystyczną fasadą – bursa toruńskiego Gimnazjum Akademickiego
  • dawne Kolegium Jezuickie, ul. Św. Jana 1/3, budynek barokowy z 1698 roku, w XIX wieku gmach został przebudowany i adaptowany na koszary wojskowe (usunięto m.in. piękną sztukaterię z fasad)
  • dawny Bank Rzeszy – funkcje bankowe budynek pełnił nieprzerwanie do 2003 roku (jako siedziba Narodowego Banku Polskiego), kiedy został przekazany Uniwersytetowi Mikołaja Kopernika (obecnie Collegium Maximum UMK)
  • Collegium Maius UMK – zbudowano w 1907 roku jako siedzibę Szkoły Przemysłowej. W okresie międzywojennym stanowił siedzibę Urzędu Wojewódzkiego Pomorskiego, od 1945 roku w posiadaniu UMK

Znajdujące się na Nowym Mieście[edytuj | edytuj kod]

Wybrane zabytki świeckie na terenie Średniowiecznego Zespołu Miejskiego

Dwór Artusa

Twierdza Toruń[edytuj | edytuj kod]

XIX-wieczna Twierdza Toruń składa się z ponad 150 obiektów (w tym 15. dużych fortów). Fortyfikacje toruńskie są zabytkami techniki wojennej i tworzą unikatowy system fortyfikacji na skalę europejską. Twierdza Toruń do rejestru zabytków została wpisana w 1971 roku[7].

Forty znajdujące się w prawobrzeżnej części miasta

Forty znajdujące się w lewobrzeżnej części miasta

Na lewobrzeżu znajduje się również Fort Kolejowy

Wybrane forty Twierdzy Toruń

Brama wjazdowa do Fortu V im. Jana Karola Chodkiewicza
Fort IX im. Bolesława Chrobrego
Fosa w prawej części koszar szyjowych Fortu IV im. Stanisława Żółkiewskiego
Fort I im. Jana III Sobieskiego – brama wjazdowa
fort XIII im. K. Kniaziewicza
Koszary „Bramy Lubickiej”

Bydgoskie Przedmieście[edytuj | edytuj kod]

  • Dzielnica o układzie urbanistycznym z 1889 r. z zabudową głównie z lat 1890-1910 oraz 1920-39
  • Przykłady budownictwa ryglowego z końca XIX w. o charakterze pensjonatowym (ul. Bydgoska 25, 30, 34/36, 40, 50/52, ul. Konopnickiej 12, 14, 16, 18)
  • Najstarszy park miejski Torunia, założony w 1822 r.
  • Rybaki – dawna osada rybacka o tradycjach średniowiecznych, domy ryglowe i drewniane konstrukcji sumikowo-łątkowej z końca XIX i pocz. XX w.
  • ławka Schillera
  • hala wystawowa
  • przystanek tramwaju konnego "Grzybek"

Wybrane kamienice na terenie Bydgoskie Przedmieście

ul. Chopina 24
ul. Mickiewicza 86
ul. Bydgoska 54
ul. Bydgoska 34 i 36
ul. Bydgoska 90
ul. Konopnickiej 24
ul. Konopnickiej 20

Mokre[edytuj | edytuj kod]

Wybrane zabytki w dzielnicy Mokre

Cerkiew św. Mikołaja przy ul. Podgórnej
Kościół Chrystusa Króla
Dawna fabryka Born & Schütze na osiedlu Mokre
Willa przy ul. Batorego na osiedlu Mokre
Dawny młyn zbożowy Richtera, obecnie Młyn Wiedzy
Kościół poewangelicki św. Jerzego

Chełmińskie Przedmieście[edytuj | edytuj kod]

Jakubskie Przedmieście[edytuj | edytuj kod]

  • fort św. Jakuba, 1827-33, przebudowany
  • domy ryglowe z końca XIX w. przy ul. Winnica, Ścieżka Szkolna, Antczaka i Studziennej, niektóre z zachowanymi drewnianymi gankami
  • dom drewniany konstrukcji sumikowo-łątkowej przy ul. Winnica
  • młyn wodny wzniesiony XIII w. tzw. Trzeposz (niem.Treposch) przy ul. Winnica 44. Początkowo drewniany, wielokrotnie przebudowywany, ostatecznie w 1903 r. zaadoptowany na cele mieszkalne – do 1944 r. mieścił się tam letni pensjonat dla niemieckich oficerów. Do młyna prowadziła istniejąca do dziś lecz zachowana we fragmencie ul. Droga Trzeposka. Młyn zasilany był wodą z nieistniejącego dziś stawu młyńskiego zlokalizowanego ok 100m w kierunku wschodnim.
  • ruiny dawnej rzeźni miejskiej, późniejszych zakładów "Tormięs" z 1884, rozbudowywanych w 1894; sklepiona hala przejazdowa z lat 1911-1912 projektu Roberta Richtera zburzona w latach 90. XX w.

Rudak[edytuj | edytuj kod]

  • kościół Opatrzności Bożej (pocz. XX w.)

Kaszczorek[edytuj | edytuj kod]

Barbarka[edytuj | edytuj kod]

  • kościół św. Barbary
  • cmentarz powst. w latach 40. XIX w.
  • grota św. Barbary
  • cmentarz ok. 900 ofiar hitlerowskich (nauczyciele, patrioci, harcerze)

Podgórz[edytuj | edytuj kod]

Wybrane zabytki w dzielnicy Podgórz

Kościół i klasztor poreformacki
Państwowa Straż Pożarna
Zamek Dybów

Okres międzywojenny[edytuj | edytuj kod]

Budowle z okresu międzywojennego, o architekturze nawiązującej do klasycyzmu, z elementami modernizmu, funkcjonalizmu i art deco:

Wybrane budowle z okresu międzywojennego

Dyrekcja Okręgowa Kolei Państwowych, obecnie Urząd Marszałkowski
Dyrekcja Dróg Wodnych, obecnie Wojewódzki Szpital Obserwacyjno-Zakaźny
Muzeum Ziemi Pomorskiej im. J. Piłsudskiego. Budynek ten ukończono po 1945 roku, obecnie Wydział Matematyki i Informatyki UMK
Kasa Chorych, obecnie Miejska Przychodnia Specjalistyczna

Cmentarze[edytuj | edytuj kod]

Cmentarze w Toruniu

Podgórski - kaplica grobowa rodziny Jaugsch i Kuras, 1914 rok
Podgórski - Widok ogólny
Garnizonowy - krzyż główny
Garnizonowy - Ukraińskie mogiły
Garnizonowy - Groby białych emigrantów
św. Jerzego - Główna aleja
św. Jerzego - Nagrobek prof. Elżbiety Zawackiej
św. Jerzego - Nagrobek malarza prof. Bronisława Jamontta

Okolice Torunia[edytuj | edytuj kod]

Okolice Torunia to tereny o dużych walorach turystycznych, o ciekawych miejscach związanych z historią regionu. Spośród nich wyróżnić można doskonale zachowany zamek krzyżacki w Zamku Bierzgłowskim, ruiny zamków w Złotorii, Raciążku, Papowie Biskupim, Małej Nieszawce, Muzeum Piśmiennictwa i Drukarstwa w Grębocinie, Ośrodek Szopenowski w Szafarni oraz Obserwatorium Astronomiczne UMK w Piwnicach.

Historyczne przejścia graniczne

  • Pod Toruniem, od Służewa, przez Otłoczyn wzdłuż rzeczki Tążyna (D1-C2) oraz od Silna przez Grabowiec do Lubicza Górnego (C2) przebiegała granica carsko-pruska, wzdłuż której zachował się tzw. "kordon graniczny" – wał ziemny z rowami oddzielający zaborców, a także posterunki graniczne pruskie (Obory, Nowa Wieś, Otłoczyn – komora celna, cmentarz protestancki), carskie (Smogorzewiec, Zawały, Aleksandrów Kujawski – okazały dworzec kolejowy na miarę wielkości Imperium Rosyjskiego) oraz prawosławny cmentarz żołnierzy carskich (Lubicz Górny).
  • Przejście graniczne Otłoczyn – Aleksandrowo (dzisiaj miasto Aleksandrów Kujawski. W 1862 roku uruchomiono połączenie kolejowe Prus z Rosją z Bydgoszczy do Łowicza.. Nowy szlak handlowy oficjalnie nazwano Drogą Żelazną Warszawsko-Bydgoską.

Wybrane zabytki z okolic Torunia

Ruiny zamku w Złotorii
Ośrodek Szopenowski
Bierzgłowo - diecezjalne centrum kultury
Muzeum Piśmiennictwa i Drukarstwa
Ruiny zamku w Raciążku
Obserwatorium Astronomiczne UMK

Przypisy

  1. Eugeniusz Gąsiorowski, Toruńska kamienica mieszczańska, s. 69 [w:] Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Nauki Humanistyczno Społeczne, z. 16, Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo, I
  2. Zarządzenie Prezydenta RP z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. Nr 50, poz. 422)
  3. Bramy i baszty. torun.pl.
  4. Przewodnik Toruń. Warszawa: Sport i Turystyka, 1971, s. 64.
  5. SPICHRZE. turystyka.torun.pl.
  6. Spichrze. turystyka.torun.pl.
  7. Twierdza Toruń. torun.pl.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]