Zbigniew Brzeziński (politolog)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy politologa. Zobacz też: epidemiologa.
Zbigniew Brzeziński
Prof. Zbigniew Brzeziński (1977)
Prof. Zbigniew Brzeziński (1977)
Data i miejsce urodzenia 28 marca 1928
Warszawa
Data i miejsce śmierci 26 maja 2017
Falls Church
profesor nauk politycznych
Specjalność: stosunki międzynarodowe, nauka o państwie
Alma Mater McGill University
Doktorat 1953 – nauki polityczne
Uniwersytet Harvarda
Polska Akademia Umiejętności
Status członek zagraniczny
Doktor honoris causa
(Uniwersytet Warszawski – 1991)
(Uniwersytet Jagielloński – 2000)
(Uniwersytet Wileński – 2003)
Nauczyciel akademicki, ekspert w dziedzinie polityki zagranicznej
Instytut Columbia University Institute on Communist Affairs
Okres zatrudn. 1960–1989
Uczelnia Uniwersytet Harvarda
Okres zatrudn. 1953–1959
Doradca ds. bezpieczeństwa narodowego USA
Okres spraw. 1977–1981
Poprzednik Brent Scowcroft
Następca Richard V. Allen
Odznaczenia
Prezydencki Medal Wolności (Stany Zjednoczone) Order Orła Białego Order Stara Płanina (Bułgaria) Order Tomáša Garrigue Masaryka I Klasy Wielki Krzyż Orderu Wielkiego Księcia Giedymina (Litwa) Order Trzech Gwiazd II klasy (Łotwa) Krzyż Wielki Orderu Zasługi RFN Order Za Zasługi I klasy (Ukraina) Order Księcia Jarosława Mądrego III klasy
Menachem Begin i Zbigniew Brzeziński podczas partii szachów w przerwie rokowań w Camp David w 1978

Zbigniew Kazimierz Brzeziński (ur. 28 marca 1928 w Warszawie[1], zm. 26 maja 2017 w Falls Church w stanie Wirginia[2][3]) – polsko-amerykański politolog (sowietolog), profesor nauk politycznych na Uniwersytecie Columbia oraz Uniwersytecie Johna Hopkinsa, geostrateg i dyplomata; doradca ds. bezpieczeństwa narodowego USA w czasie prezydentury Jimmy’ego Cartera (1977-1981), wcześniej doradca prezydentów Lyndona Johnsona oraz Johna F. Kennedy’ego.

Odegrał znaczącą rolę w procesie normalizacji stosunków z Chińską Republiką Ludową, a także przy zawarciu układu SALT II z ZSRR oraz porozumienia z Camp David regulującego pokojowe relacje egipsko-izraelskie. Działał również na rzecz wsparcia antykomunistycznej opozycji, w tym „Solidarności” w Polsce i mudżahedinów w Afganistanie. W czasie jego urzędowania na stanowisku doradcy ds. bezpieczeństwa narodowego wybuchła islamska rewolucja w Iranie oraz miała miejsce sowiecka inwazja na Afganistan.

Życiorys[edytuj]

Młodość[edytuj]

Wywodził się ze szlacheckiej rodziny herbu Trąby z Brzezin[4]. Jego rodzicami byli dyplomata Tadeusz Brzeziński i Leonia, z d. Roman[5], w latach 1928–1931 mieszkał w Lille, w latach 1931–1935 w Lipsku, gdzie jego ojciec pracował jako konsul[6]. W latach 1936–1938 mieszkał z matką w Warszawie (ojciec objął placówkę konsularną w Charkowie), w październiku 1938 wyjechał z rodzicami do Kanady, gdzie Tadeusz Brzeziński został konsulem generalnym w Montrealu, tam rozpoczął naukę w Newman House School, następnie uczył się w St. Leon’s High School w Montrealu[7].

Wykształcenie[edytuj]

Od 1945 studiował nauki polityczne i ekonomię na McGill University w Montrealu, tam w 1950 uzyskał tytuł magistra (ang. Master of Arts), na podstawie pracy Russo-Soviet Nationalism[8]. Od 1950 studiował w Ośrodku Badań Rosyjskich (Russian Research Center) Uniwersytetu Harvarda[9], gdzie był asystentem Merle Fainsoda[10]. Tam w 1953 obronił pracę doktorską The Role of the Purge in the Totalitarian State[11].

Praca naukowa i działalność publiczna[edytuj]

W 1953 został wykładowcą w katedrze nauki o państwie Uniwersytetu Harvarda[12], razem z Carlem Friedrichem podjął także badania nad zagadnieniem totalitaryzmu, uwieńczone wydaną w 1956 pracą Totalitarianism, Dictatorsphip and Autocracy, w której postawiono szeroko dyskutowaną tezę, iż ustrój radziecki i nazistowski są „zasadniczo podobne”[13]. Po dojściu do władzy w ZSRR Nikity Chruszczowa wskazywał na odrębności poszczególnych krajów bloku sowieckiego oraz sugerował aktywną politykę amerykańską zmierzającą do „demokratycznej neutralizacji” Europy Wschodniej[14]. Od 1957 zajmował się badaniem tzw. „narodowego komunizmu”, w 1960 wydał poświęconą temu zagadnieniu książkę Soviet bloc. Unity and conflict, która w kolejnych latach została uznana za jedną z ważniejszych prac poświęconych Europie Wschodniej. Sformułował wówczas strategię tzw. pokojowego zaangażowania (jako alternatywę dla nieskutecznej jego zdaniem tzw. doktryny wyzwalania), w ramach której proponował wciągnięcie do współpracy z USA niektórych bardziej niezależnych państw komunistycznych, tak, aby z jednej strony doprowadzić do podziałów wewnątrz bloku sowieckiego, z drugiej wykorzystać niektóre z tych państw jako „pas transmisyjny” wpływający także na zbliżenie ZSRR do Europy Zachodniej[15]. Zaowocowało to m.in. okazjonalną współpracą z ówczesnym senatorem Johnem F. Kennedym, który w 1957 zaproponował ustawę znosząca niektóre restrykcje w stosunkach USA z niektórymi krajami bloku wschodniego[16]. Od 1958 roku Zbigniew Brzeziński posiadał obywatelstwo amerykańskie[17].

W 1959 Uniwersytet Harvarda przyznał profesurę późniejszemu sekretarzowi stanu Henremu Kissingerowi zamiast Brzezińkiemu[18], w związku z czym w drugiej połowie tego roku rozpoczął pracę jako profesor na Wydziale Prawa i Nauk Politycznych na Uniwersytecie Columbia[19], gdzie jego studentką była Madeleine Albright, pierwsza kobieta, która została sekretarzem stanu USA. Wż 1960 został członkiem Council on Foreign Relations[20]. Latem 1960 zaangażował się w kampanię prezydencką Johna F. Kennedy’ego, w zespole zajmującym się sformułowaniem celów polityki zagranicznej[21]. Latem 1961 razem z Williamem Griffithem opublikował w Foreign Affairs artykuł Peaceful Engagement in Eastern Europe, w którym kolejny raz przedstawił swoją strategię stopniowego przekształcania krajów Europy Wschodniej w państwa neutralne i demokratyczne, a przy tym niezależne od ZSRR[22]. W październiku 1961 został natomiast dyrektorem nowo utworzonego na Columbii Instytutu Badań nad Komunizmem[23]. Jego asystentami byli m.in. Charles Gati i Toby Gati, a wśród studentów wspomniana Madeleine Albright oraz William Odom (który w administracji J. Cartera zostanie asystentem Brzezińskiego ds. militarnych)[24].

W 1964 opublikował razem z Samuelem Huntingtonem książkę Political Power: USA/USSR, w której odrzucił popularne na lewicy tezy o potencjalnym zbliżeniu się Stanów Zjednoczonych i Związku Radzieckiego jako państw „uprzemysłowionych”[25]. Sam uważał wówczas, że ZSRR wchodzi w epokę stagnacji i upadku, a także jest za słaby, aby podjąć działania w celu dominacji nad światem[26]. Od połowy lat 60. występował często jako komentator w dyskusjach telewizyjnych, w tym charakterze bronił m.in. decyzji o zaangażowaniu w wojnę wietnamską[27]. W 1965 opublikował pracę Alternative to Partition. For a broader Conception of America’s Role in Europe, w której postulował sformułowanie ogólnoeuropejskiego planu gospodarczego, który zmniejszyłby nierówności w sztucznie podzielonej Europie[28]. W 1966 skorzystał z urlopu na uczelni i po semestrze wiosennym podjął pracę w Biurze Planowania Politycznego Departamentu Stanu, gdzie zajmował się polityką amerykańską wobec Europy Wschodniej[29], jego wpływy zostały dostrzeżone m.in. przez Newsweek, który w listopadzie 1966 poświęcił mu artykuł The Thinker, w którym nazwano go „prawdziwą kopalnią nowych idei” oraz „jedną z najszybciej wschodzących gwiazd administracji Johnsona”[30]. Politycy republikańscy uważali jednak koncepcję pokojowego zaangażowania za zbyt miękką wobec bloku sowieckiego[30]. W grudniu 1967 odszedł z Departamentu Stanu i powrócił na Columbię[31].

Pomimo powrotu na uczelnię, nie zerwał kontaktów z administracją L. Johnsona i w lutym 1968 wyjechał z delegacją rządową do Wietnamu, następnie rekomendował wycofanie z tego państwa większości wojska[32], od kwietnia 1968 zaangażował się w kampanię prezydencką Huberta Humphreya[33]. W 1970 opublikował książkę Between Two Ages. America’s Role in Technetronic Era, w której opisywał międzynarodowy układ sił wywołany eksplozją demograficzną i rozwojem techniki. Postulował w niej zwiększenie pomocy dla krajów trzeciego świata i zacieśnienie współpracy krajów demokratycznych[34]. Pod koniec 1970 wyjechał na półroczne stypendium do Japonii, której poświęcił następnie pracę The Fragile Blossom. Crisis and Change in Japan (wyd. 1972)[35]. W 1973 został pierwszym przewodniczącym nowo powstałej Komisji Trójstronnej, której celem było zbudowania płaszczyzny kontaktów USA, krajów europejskich i Japonii[36]. Uważany za „jastrzębia” w polityce zagranicznej, krytykował zbyt dalekie ustępstwa polityki détente[37]. Poparł jednak Akt końcowy Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, uważając go szansę promocji idei demokratycznych w krajach bloku sowieckiego[38].

Doradca prezydenta Cartera[edytuj]

Jako przewodniczący Komisji Trójstronnej poznał jej członka, ówczesnego gubernatora stanu Georgia Jimmy’ego Cartera[39] i wsparł go następnie w kampanii prezydenckiej, formułując podstawowe cele polityki zagranicznej[40]. W 1977 został w administracji Cartera doradcą ds. bezpieczeństwa narodowego[41]. W tej roli postulował wykorzystanie polityki détente do osłabienia i w konsekwencji upadku ZSRR[42], proponował wykorzystanie Aktu końcowego Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie w ideologicznej konfrontacji z blokiem sowieckim[43]. Już na początku kadencji skłonił prezydenta do wysłania listu do Andrieja Sacharowa, w odpowiedzi na gratulacje otrzymane w związku z wyborem[44], w kolejnych latach wsparł zwiększenie nakładów finansowych na Radio Wolna Europa i Radio Swoboda[45], poszukiwał dróg pomocy nierosyjskim narodom Związku Radzieckiego[46], dążył do pogłębienia relacji z Egiptem i Arabią Saudyjską (by umieścić relacje z Izraelem w bardziej bezstronnym kontekście) oraz Chinami[47]. Prowadził tajne negocjacje celu nawiązania z tym ostatnim krajem stosunków dyplomatycznych, co stało się 1 stycznia 1979[48]. Był sceptyczny wobec militarnego zaangażowania w Iranie, po upadku Mohammada Rezy Pahlawiego, z uwagi kontekst historyczny, w tym pamięć o niedawnym kolonializmie[49]. Popierał natomiast rozmieszczenie amerykańskich sił zbrojnych w rejonie Bliskiego Wschodu i Oceanu Indyjskiego, przede wszystkim w kontekście groźby sowieckiej interwencji w Afganistanie, oraz pomoc muzułmańskim rebeliantom w tym ostatnim kraju[50]. Po radzieckiej interwencji w Afganistanie domagał się zdecydowanych działań w celu doprowadzenia do wycofania wojsk radzieckich, a co najmniej zmaksymalizowania kosztów obecności ZSRR tamże[51], rekomendował też przeprowadzenie (ostatecznie nieudanej) akcji komandosów w celu uwolnienia amerykańskich zakładników w Iranie[52]. Wewnątrz administracji był częstym adwersarzem sekretarza stanu Cyrusa Vance’a, który uważał stanowisko Brzezińskiego za zbyt radykalne w stosunku do bloku sowieckiego.

W sierpniu 1980 był pomysłodawcą prezydenckiej dyrektywy nr 59, zakładającej zmianę strategii prowadzenia wojny nuklearnej i przewidującej atak na radzieckie instalacje militarne, zamiast skupiska ludności cywilnej[53]. Pod koniec 1980 wsparł działania J. Cartera w celu zapobieżenia groźbie interwencji ZSRR w Polsce. Uważał przy tym, że stanowisko amerykańskie może być „języczkiem u wagi” w przypadku podziałów wewnątrz władz sowieckich[54].

Dalsze lata[edytuj]

W 1981 związał się z waszyngtońskim Centrum Badań Strategicznych i Międzynarodowych Georgetown University, powrócił także do wykładów na Uniwersytecie Columbia, gdzie prowadził wykłady poświęcone polityce bezpieczeństwa narodowego Stanów Zjednoczonych w latach osiemdziesiątych[55]. W 1983 opublikował wspomnienia Power and Principle. Memoirs of the National Security Adviser. 1977-1981[56].

Politykę Ronalda Reagana oceniał częściowo krytycznie, domagał się zróżnicowania polityki wobec ZSRR i innych krajów bloku sowieckiego, w tym przede wszystkim Polski, postulował nawiązanie rozmów z Organizacja Wyzwolenia Palestyny[57]. Z drugiej strony wbrew stanowisku Partii Demokratycznej popierał niektóre posunięcia w zakresie polityki obronnej, w tym Strategic Defense Initiative i inwazję na Grenadę[58], a także bombardowanie Libii w 1986[59]. Był ostrożny wobec perspektyw związanych z wyborem Michaiła Gorbaczowa na stanowisko I Sekretarza KPZR[60]. W 1987 opublikował książkę Game Plan. How to Conduct the U.S.-Soviet Contest, w której stwierdził, że zachodni model cywilizacji prezentowany przez USA, Europę Zachodnią i Japonię wygrał ostatecznie walkę ideologiczną i filozoficzną z modelem radzieckim[61]. Wbrew stanowisku Departamentu Stanu zachęcał wiceprezydenta George’a H.W. Busha do wizyty w Polsce[62]. Następnie został członkiem zespołu ds. bezpieczeństwa narodowego w sztabie wyborczym Busha w kampanii prezydenckiej[63]. W 1989 wydał książkę Grand Failure: The Birth and Death of Communism in the Twienteth Century, jednoznacznie krytyczną wobec systemu sowieckiego i sugerującą implozję ZSRR z przyczyn narodowościowych[64]. Był przeciwny militarnemu atakowi na Irak, sugerując jako skuteczniejsze rozmowy dyplomatyczne[65]. W wyborach prezydenckich w 1992 poparł Billa Clintona, uważając politykę zagraniczną Busha za nieskuteczną[66]. W czasie konfliktu w byłej Jugosławii domagał się użycia przez USA siły w celu przeciwdziałania ludobójstwu[67]. W 1993 opublikował książkę Out of Control. Global Turmoil on the Eve of the Twenty-First Century, w której krytykował konsumpcjonizm społeczeństw Zachodu połączony z brakiem zainteresowania sprawami świata[68]. W 1994 wysunięto w Polsce jego kandydaturę na urząd Prezydenta, propozycję tę jednak odrzucił[69]. Zaangażował się natomiast w lobbing za rozszerzeniem NATO i przyjęciem do sojuszu Polski, Czech i Węgier[70]. Kolejną książkę, wydaną w 1997 Grand Chessboard. American primacy and its geostrategic imperatives poświęcił roli USA w rozwiązywaniu potencjalnych kryzysów światowych, szczególną uwagę zwracając na Afganistan[71]. Sprzeciwiał się jednak zaangażowaniu w wewnętrzną wojnę w Afganistanie, uważając, że celem USA powinna być jedynie zniszczenie Al-Ka’idy[72]. Pozostawał także sceptyczny wobec II wojny w Zatoce Perskiej, uważając, że świat uzna tę wojnę za agresywną, co podważy amerykańskie przywództwo w świecie[73]. Wydaną w 2004 książkę The Choice. Global Domination or Global Leadership poświęcił realnej alternatywie wobec polityki zagranicznej George’a W. Busha[74], natomiast opublikowaną w 2007 Second chance analizie polityki zagranicznej trzech ostatnich prezydentów USA. W tej drugiej książce apelował, aby kraje Zachodu połączyły siły i środki, w celu zapobieżenia wybuchom społecznym w świecie postkolonialnym[75]. W 2008 zaangażował się kampanię prezydencką Baracka Obamy[76].

Był zwolennikiem budowy w Polsce elementów tzw. tarczy antyrakietowej, czyli bazy antyrakiet stwierdzając, że: „umieszczenie amerykańskiej tarczy w Polsce wzmacnia jej sojusz z USA”[77]. Krytykował administrację George’a Busha za uległość w sprawie tarczy wobec Rosji. Wyrazem tej krytyki było twierdzenie, że „Putin od roku pluje w twarz Stanom Zjednoczonym, a w odpowiedzi dostaje zaproszenie na rodzinne spotkanie”[78].

Zmarł 26 maja 2017 w szpitalu w stanie Wirginia[79]. Ceremonia pogrzebowa odbyła się 9 czerwca w katedrze św. Mateusza Apostoła w Waszyngtonie; laudację wygłosił były prezydent Stanów Zjednoczonych, Jimmy Carter[80].

Rodzina[edytuj]

Jego ojcem był Tadeusz Brzeziński, a matką Leonia z d. Roman. Żonaty był z rzeźbiarką Emilie Benes (ur. 1932 w Genewie), Amerykanką czeskiego pochodzenia, stryjeczną wnuczką prezydenta Czechosłowacji Edvarda Beneša. Miał troje dzieci: synów Iana – analityka i politologa i Marka (ur. 1965) – prawnika, ambasadora USA w Szwecji oraz córkę Mikę (ur. 1967) – dziennikarkę. Jego dziadkiem był znany w Przemyślu sędzia i społecznik Kazimierz Brzeziński (zm. 1924).

Odznaczenia i wyróżnienia[edytuj]

Odznaczenia państwowe[edytuj]

Doktoraty honorowe[edytuj]

Kilka uczelni wyróżniło go tytułem Doktora honoris causa:

Inne wyróżnienia[edytuj]

Został honorowym obywatelem:

Był członkiem Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie oraz członkiem zagranicznym Polskiej Akademii Umiejętności (od 1991[91].

Pełnił funkcję honorowego przewodniczącego Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego[92].

W 2006 „Gazeta Wyborcza” wyróżniła go tytułem Człowieka Roku. Laudację na cześć laureata wygłosił były minister spraw zagranicznych Stefan Meller.

Jest bohaterem filmu dokumentalnego Katarzyny Kolendy-Zaleskiej pt. Strateg (TVN, 2013)[93].

W 2014 został wyróżniony Nagrodą Jana Nowaka-Jeziorańskiego.

Wybrane publikacje[edytuj]

  • Totalitarian Dictatorship and Autocracy (pol. Totalitarne dyktatorstwo i samowładztwo) (1956).
  • Ideology and Power in Soviet Politics (pol. Ideologia i władza w sowieckiej polityce) (1962).
  • Plan gry (1986).
  • Cztery lata w Białym Domu. Wspomnienia Doradcy do Spraw Bezpieczeństwa Państwa 1977-1981, Wyd. Agencja Omnipress i Wydawnictwo Spółdzielcze (1990) ​ISBN 83-85028-50-1​ ​ISBN 83-209-0794-2​ (Tytuł oryginału: Power and principle. Memoris of the National Security Adviser 1977-1981).
  • Grand Failure: The Birth and Death of Communism in the Twentieth Century (1990); wyd. pol. Wielkie bankructwo. Narodziny i śmierć komunizmu w XX wieku, Paryż, Instytut Literacki, 1990, ​ISBN 2-7168-0124-X​, tłum. Krystyna Tarnowska i Andrzej Konarek.
  • The Grand Chessboard. American Primacy and Its Geostrategic Imperatives (1997) Wielka szachownica. Główne cele polityki amerykańskiej, „Świat Książki”, Warszawa 1998, ​ISBN 83-7129-741-6​, tłum. Tomasz Wyżyński.
  • Second Chance. Three Presidents and the Crisis of American Superpower (2007); wyd. pol. Druga szansa. Trzej prezydenci i kryzys amerykańskiego supermocarstwa, Warszawa, Świat Książki – Bertelsmann Media, 2008, ​ISBN 978-83-247-0804-8​, tłum. Małgorzata Szubert.

Obecność w pop-kulturze[edytuj]

W powieści „Piąta Międzynarodówka” Jacka Kinga, autor sportretował Brzezińskiego w roli jednej z kluczowych postaci jako Zbigniewa Penskiego. Jest również drugoplanową postacią w powieści Ericha Segala Absolwenci (tytuł oryginalny: The Class, 1985).

Przypisy

  1. Vaughan 2010 ↓, s. 7.
  2. Zbigniew Brzezinski, National Security Adviser to Jimmy Carter, Dies at 89, New York Times, 26 maja 2017.
  3. Zmarł Zbigniew Brzeziński, były doradca prezydenta Stanów Zjednoczonych. onet.pl, 27 maja 2017. [dostęp 2017-05-27].
  4. Kasper Niesiecki: Brzeziński herbu Trąby (pol.). http://wielcy.pl.+[dostęp 27 maja 2017].
  5. Vaughan 2010 ↓, s. 7–8.
  6. Vaughan 2010 ↓, s. 8–9.
  7. Vaughan 2010 ↓, s. 10–11, 18.
  8. Vaughan 2010 ↓, s. 19–21.
  9. Vaughan 2010 ↓, s. 5.
  10. Vaughan 2010 ↓, s. 35.
  11. Vaughan 2010 ↓, s. 34, 43.
  12. Vaughan 2010 ↓, s. 45.
  13. Vaughan 2010 ↓, s. 46–48.
  14. Vaughan 2010 ↓, s. 60–61.
  15. Vaughan 2010 ↓, s. 64–66, 94–95.
  16. Vaughan 2010 ↓, s. 70–72.
  17. Vaughan 2010 ↓, s. 65.
  18. Daniel Lewis, Zbigniew Brzezinski, National Security Adviser to Jimmy Carter, Dies at 89, „The New York Times”, 26 maja 2017, ISSN 0362-4331 [dostęp 2017-08-26] (ang.).
  19. Vaughan 2010 ↓, s. 93, 97.
  20. Vaughan 2010 ↓, s. 97–98.
  21. Vaughan 2010 ↓, s. 99–100.
  22. Vaughan 2010 ↓, s. 110–111.
  23. Vaughan 2010 ↓, s. 109–110.
  24. Vaughan 2010 ↓, s. 115–117.
  25. Vaughan 2010 ↓, s. 132.
  26. Vaughan 2010 ↓, s. 132–133.
  27. Vaughan 2010 ↓, s. 119, 151–52.
  28. Vaughan 2010 ↓, s. 153.
  29. Vaughan 2010 ↓, s. 155.
  30. a b Vaughan 2010 ↓, s. 164.
  31. Vaughan 2010 ↓, s. 178–181.
  32. Vaughan 2010 ↓, s. 187.
  33. Vaughan 2010 ↓, s. 189–191.
  34. Vaughan 2010 ↓, s. 513.
  35. Vaughan 2010 ↓, s. 219–220.
  36. Vaughan 2010 ↓, s. 221–222.
  37. Vaughan 2010 ↓, s. 229, 247.
  38. Vaughan 2010 ↓, s. 276.
  39. Vaughan 2010 ↓, s. 296.
  40. Vaughan 2010 ↓, s. 297–300.
  41. Vaughan 2010 ↓, s. 352–353.
  42. Vaughan 2010 ↓, s. 356–357.
  43. Vaughan 2010 ↓, s. 358.
  44. Vaughan 2010 ↓, s. 358–360.
  45. Vaughan 2010 ↓, s. 364–365.
  46. Vaughan 2010 ↓, s. 371–372.
  47. Vaughan 2010 ↓, s. 406.
  48. Vaughan 2010 ↓, s. 422.
  49. Vaughan 2010 ↓, s. 435.
  50. Vaughan 2010 ↓, s. 446–447, 460.
  51. Vaughan 2010 ↓, s. 466.
  52. Vaughan 2010 ↓, s. 474.
  53. Vaughan 2010 ↓, s. 483.
  54. Vaughan 2010 ↓, s. 496–497.
  55. Vaughan 2010 ↓, s. 506, 511.
  56. Vaughan 2010 ↓, s. 593.
  57. Vaughan 2010 ↓, s. 520–524.
  58. Vaughan 2010 ↓, s. 527.
  59. Vaughan 2010 ↓, s. 530.
  60. Vaughan 2010 ↓, s. 528.
  61. Vaughan 2010 ↓, s. 529.
  62. Vaughan 2010 ↓, s. 532.
  63. Vaughan 2010 ↓, s. 534.
  64. Vaughan 2010 ↓, s. 535.
  65. Vaughan 2010 ↓, s. 547–548.
  66. Vaughan 2010 ↓, s. 551.
  67. Vaughan 2010 ↓, s. 552–553.
  68. Vaughan 2010 ↓, s. 556.
  69. Vaughan 2010 ↓, s. 558.
  70. Vaughan 2010 ↓, s. 559–560.
  71. Vaughan 2010 ↓, s. 561.
  72. Vaughan 2010 ↓, s. 571–572.
  73. Vaughan 2010 ↓, s. 577.
  74. Vaughan 2010 ↓, s. 580.
  75. Vaughan 2010 ↓, s. 582–58.
  76. Vaughan 2010 ↓, s. 584–585.
  77. Brzeziński: Tarcza antyrakietowa wymaga poważnych rozmów.
  78. Putin pluje w twarz USA.
  79. Nie żyje profesor Zbigniew Brzeziński. tvn24.pl. [dostęp 2017-05-27].
  80. Tadeusz Zachurski: Pogrzeb Zbigniewa Brzezińskiego. interia.pl. [dostęp 2017-06-10].
  81. M.P. z 1996 r. Nr 13, poz. 162
  82. Lista odznaczonych.
  83. Niemcy_uhonorowali_Brzezinskiego Niemcy uhonorowali Brzezinskiego. gazeta.pl.
  84. Doktorzy Honoris Causa Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II. kul.pl. [dostęp 23 lutego 2011].
  85. Doktoraty HC. uw.edu.pl. [dostęp 21 lutego 2011].
  86. Honorowi Obywatele Miasta Przemyśla.
  87. Apel o pojednanie.
  88. Honorowe Obywatelstwo Stołecznego Królewskiego Miasta Krakowa. [dostęp 18 lutego 2011].
  89. Honorowi Obywatele Gdańska.
  90. Zbigniew Brzeziński honorowym obywatelem Wilna.
  91. Rocznik Polskiej Akademii Umiejętności. Rok 2015/2016
  92. Nowa Nauka Polska, nauka-polska.pl [dostęp 2017-05-29] (pol.).
  93. Strateg w bazie filmpolski.pl. [dostęp 2014-01-21].

Bibliografia[edytuj]

  • Patrick Vaughan: Zbigniew Brzeziński. Warszawa: Świat Książki, 2010. ISBN 978-83-247-0825-3.
  • Andrzej Bernat: Życie z Polską. Paweł Kozłowski. Warszawa: 2004. ISBN 83-7386-084-3.
  • Józef Frankiewicz: Zbigniew Brzeziński i jego związki z Przemyślem. Przemyśl: San-Set, 1999. ISBN 83-911659-0-6.
  • Andrzej Lubowski: Zbig.Człowiek, który podminował Kreml. Warszawa: Agora, 2011, s. 304. ISBN 978-83-268-0639-1.

Linki zewnętrzne[edytuj]