Zbigniew Brzeziński (politolog)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy Zbigniewa Brzezińskiego - politologa. Zobacz też: Zbigniew Brzeziński – polski epidemiolog.
Zbigniew Brzeziński
Zbigniew Brzezinski gru2010.jpg
Zbigniew Brzeziński (2010)
Data i miejsce urodzenia 28 marca 1928
Warszawa
Data i miejsce śmierci 26 maja 2017
Falls Church
Doradca ds. bezpieczeństwa narodowego
Okres od 20 stycznia 1977
do 20 stycznia 1981
Poprzednik Brent Scowcroft
Następca Richard V. Allen
Odznaczenia
Prezydencki Medal Wolności (Stany Zjednoczone) Order Orła Białego Order Stara Płanina (Bułgaria) Order Tomáša Garrigue Masaryka I Klasy Wielki Krzyż Orderu Wielkiego Księcia Giedymina (Litwa) Order Trzech Gwiazd II klasy (Łotwa) Krzyż Wielki Orderu Zasługi RFN Order Za Zasługi I klasy (Ukraina) Order Księcia Jarosława Mądrego III klasy
Menachem Begin i Zbigniew Brzeziński podczas partii szachów w przerwie rokowań w Camp David w 1978

Zbigniew Kazimierz Brzeziński (ur. 28 marca 1928 w Warszawie, zm. 26 maja 2017 w Falls Church[1][2]) – polsko-amerykański politolog, sowietolog, geostrateg. Od 1958 roku posiadał również obywatelstwo amerykańskie. W latach 1977–1981 doradca prezydenta Cartera ds. bezpieczeństwa narodowego USA. Kawaler Orderu Orła Białego.

Życiorys[edytuj]

Młodość[edytuj]

Wywodził się ze szlacheckiej rodziny herbu Trąby z Brzezin[3]. Jego ojcem był Tadeusz Brzeziński, dyplomata, który w latach 1931–1935 był na placówce w Lipsku; Zbigniew Brzeziński był więc od najmłodszych lat świadkiem rosnącego w siłę nazizmu. Po powrocie z Niemiec w 1935 przez kilka miesięcy mieszkał pod opieką babci w Przemyślu, gdzie uczęszczał do szkoły powszechnej. Jego dziadkiem był znany w mieście sędzia i społecznik Kazimierz (zm. 1924). Do 1938 kontynuował naukę w Warszawie. W tym też roku wyjechał wraz z rodziną do Kanady, gdzie ojciec objął urząd konsula generalnego w Montrealu.

Wykształcenie i praca naukowa[edytuj]

Studiował nauki polityczne i ekonomię na Uniwersytecie McGill w Montrealu, gdzie w 1950 uzyskał tytuł magistra (ang. Master of Arts). W 1953 obronił doktorat z nauk politycznych na Harvardzie, gdzie był też wykładowcą do 1960. W 1958 otrzymał obywatelstwo amerykańskie. Był twórcą powołanego na nowojorskim Uniwersytecie Columbia Instytutu Badań nad Przemianami Międzynarodowymi.

W latach 1960–1989 był wykładowcą na uniwersytetach amerykańskich oraz członkiem Centrum Studiów Strategicznych i Międzynarodowych w Waszyngtonie. Został członkiem Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie.

Doradca prezydenta Cartera[edytuj]

W latach 1977–1981 był doradcą ds. bezpieczeństwa narodowego USA i w tym czasie wywierał znaczący wpływ na amerykańską politykę zagraniczną. Postulował zaangażowanie USA w popieranie antysowieckiej partyzantki w Afganistanie i antykomunistycznego ruchu „Solidarności” w Polsce. Jego postawa miała decydujący wpływ na rozwiązanie kryzysu polskiego na początku grudnia 1980 (udaremniono wówczas inwazję sił sowieckich i Układu Warszawskiego na Polskę)[potrzebny przypis]. Angażował się we wspieranie komunistycznej partyzantki Pol Pota w Kambodży i naciski na rządy Tajlandii i Chin w celu udzielania pomocy Czerwonym Khmerom[4]. Niepowodzeniem zakończyła się jego polityka wobec Iranu, w tym próba odbicia zakładników przetrzymywanych przez tamtejszych rewolucjonistów w ambasadzie USA w Teheranie.

Późniejsze lata[edytuj]

W 1998 udzielił kontrowersyjnego wywiadu dla francuskiego pisma „Le Nouvel Observateur”. Zbagatelizował w nim zagrożenie wynikające z fundamentalizmu islamskiego, a talibów określił jako „trochę wzburzonych muzułmanów”. Podczas Gdańskiego Areopagu 2007 stwierdził, że wywiad dla „Le Nouvel Observateur” był nieautoryzowany, zaś kontekst, w jakim zostały umieszczone jego wypowiedzi – niewłaściwy. Opinie zawarte w tym wywiadzie dotyczyły wyłącznie sytuacji w Iranie, a nie ogólnie świata islamskiego.

Z jego inicjatywy powołano Polsko-Amerykańską Fundację Wolności, działającą na rzecz umacniania społeczeństwa obywatelskiego, demokracji i gospodarki rynkowej w Polsce, w tym wyrównywania szans rozwoju indywidualnego i społecznego, a jednocześnie wspiera procesy transformacji w innych krajach Europy Środkowo-Wschodniej.

Był zwolennikiem budowy w Polsce elementów tzw. tarczy antyrakietowej, czyli bazy antyrakiet stwierdzając, że: „umieszczenie amerykańskiej tarczy w Polsce wzmacnia jej sojusz z USA”[5]. Krytykował administrację George’a Busha za uległość w sprawie tarczy wobec Rosji. Wyrazem tej krytyki było twierdzenie, że „Putin od roku pluje w twarz Stanom Zjednoczonym, a w odpowiedzi dostaje zaproszenie na rodzinne spotkanie”[6].

Zmarł 26 maja 2017 w szpitalu w stanie Wirginia[7].

Rodzina[edytuj]

Jego ojcem był Tadeusz Brzeziński, a matką Leonia z d. Roman. Żonaty był z rzeźbiarką Emilie Benes (ur. 1932 w Genewie), Amerykanką czeskiego pochodzenia, blisko spokrewnioną z prezydentem Czechosłowacji Edvardem Benešem. Miał troje dzieci: synów Iana - analityka i politologa oraz Marka (ur. 1965) - prawnika, ambasadora USA w Szwecji oraz córkę Mikę (ur. 1967) - dziennikarkę.

Odznaczenia i wyróżnienia[edytuj]

Odznaczenia państwowe[edytuj]

Doktoraty honorowe[edytuj]

Kilka uczelni wyróżniło go tytułem Doktora honoris causa:

Inne wyróżnienia[edytuj]

Został honorowym obywatelem:

W 2006 „Gazeta Wyborcza” wyróżniła go tytułem Człowieka Roku. Laudację na cześć laureata wygłosił były minister spraw zagranicznych Stefan Meller.

Jest bohaterem filmu dokumentalnego Katarzyny Kolendy-Zaleskiej pt. Strateg (TVN, 2013)[18].

W 2014 został wyróżniony Nagrodą Jana Nowaka-Jeziorańskiego.

Wybrane publikacje[edytuj]

  • Totalitarian Dictatorship and Autocracy (pol. Totalitarne dyktatorstwo i samowładztwo) (1956).
  • Ideology and Power in Soviet Politics (pol. Ideologia i władza w sowieckiej polityce) (1962).
  • Plan gry (1986).
  • Cztery lata w Białym Domu. Wspomnienia Doradcy do Spraw Bezpieczeństwa Państwa 1977-1981, Wyd. Agencja Omnipress i Wydawnictwo Spółdzielcze (1990) ​ISBN 83-85028-50-1​ ​ISBN 83-209-0794-2​ (Tytuł oryginału: Power and principle. Memoris of the National Security Adviser 1977-1981).
  • Grand Failure: The Birth and Death of Communism in the Twentieth Century (1990); wyd. pol. Wielkie bankructwo. Narodziny i śmierć komunizmu w XX wieku, Paryż, Instytut Literacki, 1990, ​ISBN 2-7168-0124-X​, tłum. Krystyna Tarnowska i Andrzej Konarek.
  • The Grand Chessboard. American Primacy and Its Geostrategic Imperatives (1997) Wielka szachownica. Główne cele polityki amerykańskiej, „Świat Książki”, Warszawa 1998, ​ISBN 83-7129-741-6​, tłum. Tomasz Wyżyński.
  • Second Chance. Three Presidents and the Crisis of American Superpower (2007); wyd. pol. Druga szansa. Trzej prezydenci i kryzys amerykańskiego supermocarstwa, Warszawa, Świat Książki – Bertelsmann Media, 2008, ​ISBN 978-83-247-0804-8​, tłum. Małgorzata Szubert.

Obecność w pop-kulturze[edytuj]

W powieści „Piąta Międzynarodówka” Jacka Kinga, autor sportretował Brzezińskiego w roli jednej z kluczowych postaci jako Zbigniewa Penskiego. Jest również drugoplanową postacią w powieści Ericha Segala Absolwenci (tytuł oryginalny: The Class, 1985).

Przypisy

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]