Pilzno (województwo podkarpackie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Pilzno
Widok Pilzna z Parafii św. Jana Chrzciciela
Widok Pilzna z Parafii św. Jana Chrzciciela
Herb
Herb Pilzna
Państwo  Polska
Województwo  podkarpackie
Powiat dębicki
Gmina Pilzno
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1354
Burmistrz Ewa Gołębiowska
Powierzchnia 16,04[1] km²
Populacja (2011-12-31)
• liczba ludności
• gęstość

4762[1]
297[1] os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 14
Kod pocztowy 39-220
Tablice rejestracyjne RDE
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Pilzno
Pilzno
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Pilzno
Pilzno
Ziemia 49°58′43″N 21°17′29″E/49,978611 21,291389Na mapach: 49°58′43″N 21°17′29″E/49,978611 21,291389
TERC
(TERYT)
3182403064
Urząd miejski
Rynek 6
39-220 Pilzno
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Pilzno w Wikisłowniku
Strona internetowa

Pilznomiasto w woj. podkarpackim, w powiecie dębickim, w Dolinie Dolnej Wisłoki. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Pilzno. Za czasów I Rzeczypospolitej było miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego[2]. Od połowy XV w. do 1772 stolica powiatu pilzneńskiego w województwie sandomierskim. Przed 1945 Pilzno należało do województwa krakowskiego, po zakończeniu II wojny światowej weszło w skład nowo utworzonego województwa rzeszowskiego. Miasto było pod zaborem austriackim w czasie rozbiorów Polski. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa tarnowskiego.

Według danych z 1 stycznia 2013 miasto miało 4762 mieszkańców[1]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Martin Waldseemüller, fragment mapy Małopolski z zaznaczonym Pilznem (Pilsna)[3]
Mapa Pilzna z 1909 roku
Pilzno, kościół św. Jana Chrzciciela
Kościół oo. Karmelitów, odnowiony w 2013 roku
Urząd Miasta i Gminy w Pilźnie, odnowiony (2014r.)
Pomnik Armii Krajowej

Do 1354 roku[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza wzmianka o Pilźnie występuje w legacie Idziego, pochodząca z 1105 roku, zatwierdzająca posiadłości i przywileje tegoż miasta nadane przez Bolesława Krzywoustego klasztorowi tynieckiemu, lecz o nim możemy się dowiedzieć już z ok. 1086 roku, kiedy to żona Władysława Hermana, Judyta Przemyślidzka (lub Judyta Maria Salicka) nadała benedyktynom tynieckim Pilzno i inne posiadłości.

W 1328 roku Pilzno zostaje osadą (sołectwem) na prawie niemieckim, gdzie opat Michał, za zgodą braci zakonnych, nadaje sołectwo Ursusowi. Wtedy to opat na 20 lat zwalnia osadę od płacenia dziesięcin. Od tego czasu gospodarka na tych terenach zaczęła się szybko rozwijać. W tym czasie również rozpoczął się w Polsce silny ruch kolonizacyjny (głównie z Niemiec) zainicjowany przez klasztory, pozwalający imigrantom na swobodny pobyt w tego rodzaju osadach. W granice wsi wówczas wchodziły: Pilzno Pawła Rawela (dzisiejszy Pilźnionek), Łęki Grzegorza i rzeka Czepina (prawdopodobnie dzisiejsza Dulcza)[4].

Początki miasta Pilzna (1354 - XVI wiek)[edytuj | edytuj kod]

Po 26 latach od powstania osady, Kazimierz Wielki wydał dokument, na mocy którego nadaje Pilznu prawa miejskie 3 października 1354 roku, odbierając go klasztorowi. Niestety, jak podaje Jan Długosz, Pilzno otrzymało obowiązek płacenia dziesięciny rocznej w wysokości 6 grzywien 14,5 groszy, czyli 302,5 groszy, aż do 1600 roku (daty nie podaje nam już Długosz). Nadanie praw miejskich było szczególnie związane z położeniem Pilzna przy szlaku handlowym z Krakowa na Ruś i drodze z Krakowa na Węgry.

Od tej pory Pilzno staje się miastem, a zarazem królewszczyzną. Miasto założono na prawie niemieckim, gdzie król nadał wójtostwo nad miastem Dobiesławowi (pochodzącemu prawdopodobnie ze średnio zamożnej lub zamożnej rodziny), które podlegało tylko jemu. Przede wszystkim Kazimierz Wielki zwolnił miasto od wielu ciężarów nakładanych wówczas przez prawo polskie, m.in. zwalniał mieszczan od opłat ról: uprawnych - na 6 lat, nieuprawnych - na 12 (lub 20) lat oraz (tymczasowo) zwolnił miasto od podatków.

Po uzyskaniu praw miejskich, Pilzno szybko zaczęło się rozwijać: wytyczono rynek, przywieziony przez kolonistów na wzór państw zachodnich, otrzymano pastwisko "Błonie" niedaleko rynku, w którym to pasterz czuwał nad bydłem całego miasta, budowano warsztaty prężnie rozwijające przemysł w mieście, a co ważne - zaczęto zajmować się handlem w mieście. W niedługim czasie miasto stało się głównym ośrodkiem miejskim w tym rejonie[4].

Napad węgierski[edytuj | edytuj kod]

W 1471 roku Kazimierz Jagiellończyk próbował wykorzystać zamieszki w Węgrzech spowodowane niezadowoleniem z rządów tamtejszego króla Węgier, Macieja Korwina, by posadzić tam swojego syna, Kazimierza (później ogłoszonego świętym), poprzez wysłanie go tam razem z wojskiem. Niestety, wyprawa się nie udała i Kazimierz był zmuszony wrócić do kraju. Z tego powodu Korwin pod koniec 1473 roku postanowił wyprawić się na Polskę. W wyprawie towarzyszył mu Tomasz Tarczay. Na początku 1474 r. zaatakowali oni znaczną część ówczesnej Małopolski, docierając do Pilzna, którego oblegali przez kilka dni (nie jest do końca pewne jak długo). W końcu 1 lutego 1474 r. zdobyli miasto, splądrowali je i spalili, zabijając starców, dzieci i młodzież, a dorosłych wzięto do Węgier jako jeńców. Król, pragnąc przyjść z pomocą zniszczonemu Pilznu, zwolnił je na 12 lat z wszelkich podatków. To samo zrobił również z innymi miejscowościami, które ucierpiały na wskutek napadu[4].

Fakt ten pozwolił miastu szybko się odbudować. W 1487 rozpoczęto budowę nowych wałów obronnych chroniących miasto. W tym też roku rozpoczęto budowę wodociągów. Na przełomie XV i XVI wieku Pilzno stało się głównym ośrodkiem handlowym i rzemieślniczym, a pilźnieńscy kupcy sprzedawali swoje towary w Krakowie, Sandomierzy, Lwowie i Wrocławiu. Rzemieślnicy zrzeszeni byli w cechy. W 1581, według spisu rzemieślników, mieszkało w Pilżnie 60 mistrzów[5].

XVII-XVIII wiek[edytuj | edytuj kod]

Wiek XVII to okres powolnego upadku miasta, co wiązało się z kryzysem miast w całej Rzeczypospolitej. Dodatkowo miasto nawiedzały liczne kataklizmy, takie jak zarazy, które powtarzały się w latach 1641, 1652, 1665 i 1675. Dodatkowo w mieście często zdarzały się pożary. W 1629, po kolejnym wielkim pożarze, zakazano mieszczanom kryć dachy w mieście słomą[6]. Najtragiczniejsze w skutkach okazały się wojny. Miasto ucierpiało w czasie potopu szwedzkiego, a szczególnie w czasie najazdu Rakoczego, który niemal zrównał miasto z ziemią[7]. W 1702, w czasie III wojny północnej, miasto zostało ponownie zniszczone przez Szwedów. W czasie konfederacji barskiej w okolicach Pilzna toczyły się zaciekłe walki z Rosjanami. Po I rozbiorze Polski, Pilzno weszło do zaboru austriackiego[8].

XIX-XX wiek[edytuj | edytuj kod]

W zaborze austriackim Pilzno było początkowo siedzibą cyrkułu, który jednak następnie przeniesiono do Tarnowa. W 1809 ludność Pilzna powstała przeciwko Austriakom na wieść o zbliżaniu się wojsk Księstwa Warszawskiego, jednak traktat pokojowy zostawił Pilzno pod panowaniem austriackim. W 1846 doszło w mieście do rzezi związanej z rabacją galicyjską. Zamordowano wówczas dziesięć osób, w tym burmistrza. Prawdziwą klęską dla miasta okazała się decyzja władz austriackich, by nowobudowana linia kolejowa przebiegała nie przez Pilzno, ale przez mniej wówczas liczącą się Dębicę. Powodem tej decyzji było sprzeciwienie się części rajców Pilzna, którzy nie zgodzili się na jej budowę w Pilźnie. Spowodowało to zniweczenie szansy na rozwój Pilzna, które stało się drugorzędnym ośrodkiem w regionie, i równoczesny wzrost znaczenia Dębicy. Od 1868, Pilzno było stolicą powiatu. W 1931 włączono je do powiatu ropczyckiego. W 1935 miastem powiatowym stała się Dębica[9]. Podczas II wojny światowej okolice miasta stały się szybko miejscem formowania komórek konspiracyjnych ZWZ, przemianowanego później na AK, BCH oraz NOW. Po wojnie Pilzno było nadal częścią powiatu dębickiego do 1975, kiedy zlikwidowano powiaty. W 1999 przywrócono powiaty i Pilzno ponownie znalazło się w powiecie dębickim.

Toponimia[edytuj | edytuj kod]

Etymologia nazwy miasta jest niejasna, może się odnosić zarówno do nazw terenowych z języków słowiańskich, oznaczających moczary, bagna, teren podmokły alternatywnie, może mieć związek z niemiecką akcją kolonizacyjną miasta w XIII wieku.

Etnografia okolic Pilzna[edytuj | edytuj kod]

W 1869 Pilzno i okolice opisał m.in. Wincenty Pol: „ Na obszarze Wisłoki uderza nas fakt inny; całą tę okolicę, którą obszar Wisłoki, Ropy, Jasły, Jasełki i średniego Wisłoka zajmuje, osiedli tak zwani Głuchoniemcy od dołów Sanockich począwszy, to jest od okolicy Komborni, Haczowa, Trześniowa aż po Grybowski dział: Gorlice, Szembark i Ropę od wschodu na zachód, ku północy aż po ziemię pilźniańską, która jest już ziemią województwa sandomierskiego. Cała okolica Głuchoniemców jest nowo-siedlinami Sasów; jakoż strój przechowali ten sam co węgierscy i siedmiogrodzcy Sasi. Niektóre okolice są osiadłe przez Szwedów, ale cały ten lud mówi dzisiaj na Głuchoniemcach najczystszą mową polską dijalektu małopolskiego, i lubo z postaci odmienny i aż dotąd Głuchoniemcami zwany, nie zachował ani w mowie ani w obyczajach śladów pierwotnego swego pochodzenia, tylko że rolnictwo stoi tu na wyższym stopniu, a tkactwo jest powołaniem i głównie domowem zajęciem tego rodu.”[10]. Informacje o późnośredniowiecznym osadnictwie w okolicach Pilzna zawiera również wzmianka w „Słowniku Geograficznym”: „Ludność południowej części powiatu pilźnieńskiego stanowią nowsi osadnicy, którzy posuwali się dolinami rzek w góry w XIII i XIV wieku. Część osadników pochodziła ze Szlązka, Moraw, Saksonii, i Holandyi i zachowała właściwości w stroju, który jest podobny do stroju używanego przez Sasów na Węgrzech i Siedmiogrodzie. Dziś są spolszczeni, ale lud okoliczny nazywa ich Głuchoniemcami.”[11].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Najstarszym i najcenniejszym zabytkiem Pilzna jest kościół pw. św. Jana Chrzciciela. Kościół ten powstał ok. 1256 a jego założycielami byli opaci tynieccy. Obecny wygląd kościół zawdzięcza kolejnym przebudowom, przy czym najważniejsza dokonała się w roku 1370 oraz 1482. Bezpośrednim powodem przebudowy kościoła był najazd wojsk węgierskich w roku 1474, w wyniku którego kościół oraz miasto zostały spalone. Na zmianę wyglądu kościoła miały również wpływ kolejne pożogi, które nie oszczędzały również miasta w roku 1536, 1700 i 1877. Innym cennym zabytkiem jest Kościół oo. Karmelitów z początku XV wieku. Na uwagę zasługują kamieniczki w rynku oraz budynek „Sokoła” z 1906. Na terenie miasta znajdują się cmentarze wojenne z I wojny światowej: nr 236 oraz 237.

Inne atrakcje turystyczne[edytuj | edytuj kod]

W Pilźnie znajduje się Muzeum Lalek.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

W mieście znajduje się zakład produkcji maszyn rolniczych Akpil, Zakłady Metalowo-Chemiczne „Met-Chem”, Przedsiębiorstwo Przemysłu Mięsnego „TAURUS”, Zakład Metalowy „PILZNO”, Firma Transportowa „Omega Pilzno”, Firma „Spinmet”, ZPHU "Limba"Sas Aleksander i inne.

Sport[edytuj | edytuj kod]

Pilzneńskie tradycje sportowe sięgają początku XX wieku i są związane z Towarzystwem Gimnastycznym „Sokół”. W latach 70. powstała drużyna piłkarska LZS Pilzno, którą w 1995 reaktywowano pod nazwą Rzemieślnik Pilzno, na cześć patronów klubów – miejscowych rzemieślników). Obecnie klub występuje w IV lidze podkarpackiej.

W Pilźnie prężnie działa również klub szachowy Hetman. Sekcja działa z przerwami od 1968[12], obecnie gra w II lidze.

Miasta i gminy partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.
  2. Feliks Kiryk, Urbanizacja Małopolski : województwo sandomierskie : XIII-XVI wiek, Kilece 1994, s. 19.
  3. „Karte von der, Germania, Kleinpolen, Hungary, Walachai u. Siebenbuergen nebst Theilen der angraenzenden Laender” z „Claudii Ptolemaei geographicae enarrationis libri octo”, 1525, Strassburg.
  4. 4,0 4,1 4,2 Karol Szczeklik: Pilzno i Pilźnianie.
  5. Ryszard Pajura: Ziemia Dębicka. Dębica: Wydawnictwo Agard, 1997.
  6. Ryszard Pajura: Ziemia Dębicka. Dębica: Wydawnictwo Agard, 1997.
  7. Ryszard Pajura: Ziemia Dębicka. Dębica: Wydawnictwo Agard, 1997.
  8. Ryszard Pajura: Ziemia Dębicka. Dębica: Wydawnictwo Agard, 1997.
  9. Ryszard Pajura: Ziemia Dębicka. Dębica: Wydawnictwo Agard, 1997.
  10. Wincenty Pol, „Historyczny obszar Polski; rzecz o dialektach mowy polskiej.” s. 38 Kraków 1869.
  11. Pilzno w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom VIII (Perepiatycha – Pożajście) z 1887 r.
  12. Oficjalna strona Hetmana Pilzno.
  13. Urząd Miasta i Gminy Pilzno
  14. Urząd Miasta i Gminy Pilzno]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]