Krzyżtopór

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy zamku. Zobacz też: Krzyżtopór (album).
Krzyżtopór
Obiekt zabytkowy nr rej. A.515 z 4.12.1956, z 23.06.1967 i z 24.02.1977[1]
Krzyżtopór – stan z roku 2014
Krzyżtopór – stan z roku 2014
Państwo  Polska
Województwo  świętokrzyskie
Miejscowość Ujazd
Typ budynku zamek
Architekt Nieznany (Wawrzyniec Senes pod koniec budowy, w dokumencie z 1643 zapisany " na ten czas architekt zamku Krzyżtoporskiego")
Inwestor Krzysztof Ossoliński
Rozpoczęcie budowy 1620
Ukończenie budowy 1644
Zniszczono 1770
Pierwszy właściciel Krzysztof Ossoliński
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego
Mapa lokalizacyjna województwa świętokrzyskiego
Krzyżtopór
Krzyżtopór
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Krzyżtopór
Krzyżtopór
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Krzyżtopór
Krzyżtopór
Ziemia 50°42′50″N 21°18′38″E/50,713889 21,310556
Strona internetowa

Krzyżtopór (dawniej Krzysztopór) – ruiny powstałej w 1 połowie XVII wieku rezydencji pałacowej otoczonej fortyfikacjami bastionowymi położonej w miejscowości Ujazd w województwie świętokrzyskim. Była to największa budowla pałacowa w Europie przed powstaniem Wersalu[2].

Historia[edytuj]

Plan Krzyżtoporu Erika Dahlbergha

Zbudowany w latach 1627–1644 przez wojewodę Krzysztofa Ossolińskiego; nigdy nie został w pełni ukończony. Jest to obszerny zamek w stylu włoskim typu palazzo in fortezza. W 1894 roku Stanisław Tomkowicz przypisał autorstwo projektu budowniczemu znanemu jako Lauretius de Sente (Wawrzyniec Senes). Od strony północnej przylegały do zamku ogrody w stylu włoskim.

Historia autorstwa projektu pałacu i jego kształtu pozostaje wciąż nie do końca poznana. Jest to powodem do narastania wokół niego legend. Jedną z nich jest opowieść o zastosowaniu w pałacu symboliki liczb nawiązującej do kalendarza: okien miał tyle, ile dni w roku, pokoi tyle, ile tygodni; sal wielkich tyle, ile miesięcy, a cztery narożne jego baszty odpowiadały liczbie kwartałów. Brak zachowanych planów budowy oraz sztychów sprzed przebudowy w XVIII wieku uniemożliwia dziś faktyczne odtworzenie wizerunku zamku z połowy XVII wieku.

Jego fundator cieszył się nim krótko, ponieważ Krzysztof Ossoliński zmarł nagle w rok po ukończeniu budowy. Pozostawił po sobie bardzo zadłużony majątek, który odziedziczył jego syn Krzysztof Baldwin Ossoliński, który jednak niedługo później zginął w bitwie pod Zborowem w 1649 roku. Po nim pałac odziedziczył brat fundatora Jerzy Ossoliński, a po jego śmieci (1650) zamek odziedziczyła jego córka Urszula zamężna z Samuelem Kalinowskim, który jednakże zginął wkrótce w bitwie pod Batohem. Pałac został zajęty w czasie potopu przez Szwedów w październiku 1655 roku. W posiadaniu rodziny Kalinowskich zamek pozostał do roku 1701, jednak aż do 1719 roku nie był zamieszkały. W 1720 roku zamieszkała w nim rodzina Morsztynów, a następnie po kądzieli zamek przeszedł we władanie generała Michała Jana Paca, który w 1760 roku przeprowadził remont części południowej. Zamieszkany do roku 1770, kiedy został spalony przez wojska rosyjskie w czasie obrony przez zwolenników Konfederacji Barskiej, którym sprzyjał właściciel. W 1782 roku kupił go Kajetan Sołtyk i przekazał w spadku Stanisławowi Sołtykowi. 1787 roku odwiedził zamek król Stanisław August Poniatowski. W 1815 roku zamek stanowił wiano Konstancji Sołtyk, małżonki posła Ludwika Łempickiego. W 1858 roku zamek kupiła rodzina Orsettich, która zamieszkiwała w pobliskim dworze do 1944 roku. Po II wojnie światowej zamek przejął Skarb Państwa.

Obecnie pałac ma status trwałej ruiny. W dawnej klasyfikacji zabytków był zaliczony do klasy zerowej. Budowla jest ruiną o znacznym stopniu zachowania, stąd interesującą do zwiedzania. W jej skład wchodzą obszerne fortyfikacje: bastiony, fosa, ślady umocnień i mostów.

Nazwa ewoluowała. Krzyż był symbolem wiary i polityki wojewody, topór herbem Ossolińskich. Oba te symbole są umieszczone na bramie wjazdowej do pałacu. Sam budowniczy nazywał pałac mianem Krzysztofory, co najprawdopodobniej wywodzi się od źródłosłowu jego imienia (gr. ChristophorosKrzysztof). Klucz ziemski Iwaniska, w którym leżała miejscowość Ujazd, nabyty został przez Ossolińskich od Ligęzów na początku XVII wieku.

Panorama wewnętrznego dziedzińca zamku Krzyżtopór znad bramy wejściowej, (2014 r.)

Plany rekonstrukcji i odbudowy[edytuj]

Rekonstrukcja
Brama wjazdowa zamku Krzyżtopór, Krzyż po lewej, Topór po prawej stronie
Widok z wnętrza baszty

Ponieważ aż 90 procent murów oraz 10 procent sklepień założenia architektonicznego zachowało się do dzisiaj, od dawna planuje się odbudowę całego kompleksu. Odbudowa ta nie byłaby przedsięwzięciem trudnym. Po roku 1956 dyrektor Kierownictwa Odnowienia Zamku Królewskiego na Wawelu Prof. Alfred Majewski próbował w ramach swych obowiązków uzyskać od władz środki i pozwolenie na odbudowę. Początkowo w latach sześćdziesiątych wydawało się, że ten zamiar się powiódł, gdyż rozpoczęto prace nad odbudową. Wkrótce jednak z pewnych przyczyn przerwano je. W 1972 roku z inicjatywy prof. Alfreda Majewskiego opiekę nad zamkiem przejęło Kierownictwo odnowienia Zamku Królewskiego na Wawelu, w związku z czym zespół architektów z Politechniki Krakowskiej pod kierunkiem prof. Elżbiety Dąmbskiej-Śmiałowskiej wykonał w latach 1974-1983, badania i projekt rekonstrukcji całości zabudowań. Członek zespołu dr hab. arch Jan Kurek wykonał pierwszy aksonometryczny rysunek prezentujący w skali 1:400 pierwotny wygląd zamku[3]. Fragment tych planów został wdrożony w czasie rekonstrukcji bramy wjazdowej do zamku oraz rekonstrukcji sklepień. W roku 1980 ówczesne Ministerstwo Obrony Narodowej pozyskało środki na odbudowę Krzyżtoporu i przeznaczenie go na zespół wypoczynkowo-rekreacyjny. Wprowadzenie stanu wojennego w grudniu 1981 roku zniweczyło te plany. Tak więc prace nad odbudową za czasów PRL rozpoczynano dwukrotnie i dwukrotnie z różnych przyczyn je przerywano. Kolejną próbę ruszenia naprzód z pracami rekonstrukcyjnymi podejmowało przez pewien czas przedsiębiorstwo Kopalnie i Zakłady Przetwórcze Siarki „Siarkopol”.

W listopadzie 2005 roku na mocy porozumienia z wójtem gminy Iwaniska "Stowarzyszenie Krzewienia Tradycji i Opieki nad Zamkiem Krzyżtopór", grupujące naukowców zajmujących się wcześniej obiektem, przedsiębiorców, samorządowców i lokalne społeczności w celu zabezpieczenia i odbudowy tego unikalnego zespołu zamkowo-pałacowego. W 2006 roku stowarzyszenie planowało zabezpieczenie murów przez przesłonięcie ich dachem oraz zbieranie dokumentacji na temat zamku.

Inną organizacją pozarządową, która zmierza do odbudowy Krzyżtoporu, jest Instytut Sobieskiego. Stworzył on specjalną ideę programową o nazwie „Odbudować przeszłość”, która polega na wdrożeniu programu odbudowy po jednym cennym obiekcie w każdym z województw. Jednym z takich obiektów jest właśnie Krzyżtopór.[potrzebny przypis]

W 2007 roku wójt gminy Iwaniska zaprzestał współpracy ze SKTiOZK i w styczniu 2008 roku powołał przy urzędzie gminy do zarządzania obiektem jednostkę organizacyjną pod nazwą Instytucja Kultury Zamek Krzyżtopór w Ujeździe. Podstawowym celem powołania Instytucji było prowadzenie całokształtu zadań związanych z zabezpieczeniem i konserwacja ruin zamku Krzyżtopór oraz zagospodarowaniem terenu wokół zamku a także prowadzenie działalności gospodarczej dla celów dydaktycznych, wychowawczych i kulturalnych. W 2010 r. zespół kierowany przez mgr A. Gołembnika i mgr A. Jaskuła prowadził na terenie zamku badania archeologiczne.

W latach 2010–2013 zrealizowana została inwestycja „Zamek Krzyżtopór markowym produktem województwa świętokrzyskiego”. Inwestycja, warta niespełna 12 mln złotych, przeprowadzona przez gminę Iwaniska została dofinansowana ze środków Unii Europejskiej z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Świętokrzyskiego. Przedmiotem projektu była renowacja, uatrakcyjnienie i promocja Zamku Krzyżtopór w Ujeździe. Realizowany projekt zgodnie z założeniem konserwatorów i archeologów nie mógł zmienić znacząco wyglądu zamku. Prace obejmowały wykonanie: zabezpieczeń struktury zabytku poprzez przeprowadzenie prac konserwatorskich na murach Zamku, adaptacje pomieszczeń na potrzeby obsługi ruchu turystycznego w bastionie „Smok” bez naruszenia oryginalnej bryły (w tym budowę sali konferencyjnej, sali wystawowej), wymianę zadaszeń, wykonanie posadzki dziedzińca, częściową rekonstrukcje budynku bramnego, wykonanie tras zwiedzania Zamku, częściową rekonstrukcję ogrodów różanych, zagospodarowanie terenu przed zamkiem, budowę parkingu, przeprowadzenie ogólnopolskiej akcji promocyjnej a także stworzenie iluminacji pozwalającej na nocne zwiedzanie. Realizacja w/w projektu przyczyni się do utworzenia dodatkowych miejsc pracy oraz znacznego polepszenia warunków zwiedzania co bezpośrednio przełoży się na zwiększenie liczby zwiedzających Krzyżtopór turystów. Dzięki pracom renowacyjnym udało się dostosować obiekt do współczesnych standardów dotyczących obsługi ruchu turystycznego. W ramach projektu pozyskane fundusze unijne pozwolą również na szeroko pojętą promocję Zamku Krzyżtopór w Ujeździe – jako jednego z głównych obiektów turystycznych województwa świętokrzyskiego.

Bibliografia naukowa[edytuj]

  • E.Dąmbska-Śmiałowska, W.Celadyn, J.Kurek, T.Kusianowicz, A.Nikodemowicz, Wyniki badań nad strukturą przestrzenną zamku Krzyżtopór w Ujeździe cz. 1 [w:] Teka Komisji Urbanistyki i Architektury T.XX (1986), s.65
  • T. Kusionowicz, Rozwiązania budowlane rezydencji magnackich I połowy XVII wieku na przykładzie zamku Krzyżtopór w Ujeździe, praca doktorska, Politechnika Krakowska, 1991
  • Jan Kurek, Krzyżtopór [w:] Renowacje 2/1999
  • S.Mossakowski, Orbis polonus. Krzyżtopór a Caprarola [w:] Orbis Polonus studia z historii sztuki XVII i XVIII wieku, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2002
  • T. Kuls, Krzyżtopór, Zabytki - Heritage, nr 3/2006, s.8-15

Zobacz też[edytuj]

 Wykaz literatury uzupełniającej: Krzyżtopór.

Przypisy

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo świętokrzyskie. 31 marca 2016. [dostęp 2015-11-16]. s. 36.
  2. Mariusz Karpowicz, Sztuka polska XVII wieku, 1983, s. 94.
  3. Jan Kurek, Zamek Krzyżtopór odbudowa czy trwała ruina [w:] Zamki Grody Ruiny. Waloryzacja i ochrona, tom III, Warszawa 2009, s.384-400

Linki zewnętrzne[edytuj]