Archikatedra Chrystusa Króla w Katowicach

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Archikatedra Chrystusa Króla
w Katowicach
Distinctive emblem for cultural property.svg A/1658/97 z 15 grudnia 1997[1]
archikatedra
Ilustracja
Archikatedra katowicka (2012)
Państwo

 Polska

Województwo

 śląskie

Miejscowość

Katowice

Adres

Plac Katedralny

Wyznanie

katolickie

Kościół

rzymskokatolicki

Parafia

Chrystusa Króla w Katowicach

Wezwanie

Chrystusa Króla

Położenie na mapie Katowic
Mapa konturowa Katowic, u góry znajduje się punkt z opisem „Archikatedra Chrystusa Króla”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole znajduje się punkt z opisem „Archikatedra Chrystusa Króla”
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa konturowa województwa śląskiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Archikatedra Chrystusa Króla”
Ziemia50°15′05,76″N 19°01′08,80″E/50,251600 19,019110
Strona internetowa

Archikatedra Chrystusa Króla w Katowicachkościół zbudowany w latach 1927–1955 w stylu klasycyzującym według projektu architektów Zygmunta Gawlika i Franciszka Mączyńskiego[2]. Wznosi się w południowej części centrum Katowic, w prostokącie zamkniętym ulicami Powstańców, Wita Stwosza, Jordana i Plebiscytową.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wnętrze archikatedry Chrystusa Króla

Do budowy katedry przystąpiono oficjalnie 5 czerwca 1927[3]. Miejsce pod budowę kościoła i kurii biskupiej, o powierzchni 90 tys. m², objęło teren dawnej cegielni[4]. Już w 1924 r. zakup tego gruntu wsparł kwotą 500 tys. zł. Wydział Budżetowo-Gospodarczy autonomicznego Województwa Śląskiego[5]. Pierwszym magister fabricae a zarazem przewodniczącym Komitetu Budowy Katedry w Katowicach wybrany został ks. dr Emil Szramek[6]. Kamień węgielny wmurowano 4 września 1932. W uroczystości uczestniczyli: abp Adam Stefan Sapieha, bp Antoni Szlagowski, bp Bernard Dembek, nuncjusz abp Francesco Marmaggi, wojewoda Michał Grażyński i członkowie kapituły katedralnej[7]. W poniedziałek 15 października 1934 z rusztowań spadło z wysokości 8 m ponad 100 osób, m.in. ksiądz, budowniczy[8].

Do września 1939 roku wybudowano prezbiterium, kilkumetrowe mury i schody, jednak po rozpoczęciu okupacji władze niemieckie zabroniły dalszej budowy. Po zakończeniu II wojny światowej budowę wznowiono w połowie 1947 r. pod kierunkiem ks. Rudolfa Adamczyka. W 1948 Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach zażądało obniżenia wysokości kopuły katedry o 40 m, aby nie dominowała w pejzażu Katowic, jednak ks. Adamczyk to żądanie odrzucił[9]. Projekt przedwojennych architektów na skutek żądania władz wojewódzkich Polski Ludowej uległ jednak modyfikacji około 1954 roku (m.in. aż o 38 m obniżono kopułę i ostatecznie katedra osiągnęła wys. 64 m, dł. 101 m, szer. 50 m). Główny wpływ na zmniejszenie kopuły miał formalnie zastępujący biskupów katowickich ks. Jan Piskorz (ksiądz patriota, posłuszny komunistycznym władzom)[10]. Dzięki zgodzie na obniżenie kopuły budowa nabrała tempa[9]. Konsekracji świątyni dokonał 30 października 1955, podczas tzw. wysiedlenia biskupów katowickich, ordynariusz częstochowski Zdzisław Goliński, jednak prace wykończeniowe trwały jeszcze prawie do drugiej połowy lat 60.

Na tyłach Archikatedry, przy ul. Henryka Jordana wzniesiono w latach 1927-1933 gmach Pałacu Biskupiego, w którym mieści się Kuria Archidiecezjalna [11].

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Mury świątyni wzniesiono w większości z żelazobetonu, a zewnętrzne okładziny ścian wykonano z dolomitu wydobywanego i obrabianego w kamieniołomach Imielina (woj. śląskie). Do budowy schodów wykorzystano m.in. kamień z rozebranej w 1933 r. Wieży Bismarcka w Mysłowicach[10]. Witraże zaprojektował prof. Stanisław Pękalski[4]. Wyposażenie i aranżację wnętrza zaprojektował w 1973 arch. Mieczysław Król, a elementy rzeźbiarskie Jerzy Egon Kwiatkowski, realizację ukończono w 1987. Archikatedra Chrystusa Króla jest największą archikatedrą w Polsce.

20 czerwca 1983 w katowickiej katedrze gościł papież Jan Paweł II. Dziewięć lat później w obecności biskupów śląskich odczytano w niej bullę Totus Tuus Poloniae Populus z 25 marca 1992, erygującą metropolię katowicką i tworzące archikatedrę.

W archikatedrze wręczana jest każdego roku nagroda Lux ex Silesia.

W krypcie archikatedry Chrystusa Króla w Katowicach pochowani zostali śląscy biskupi: Arkadiusz Lisiecki, Stanisław Adamski oraz Herbert Bednorz.

Archidiecezja katowicka obchodzi wspomnienie liturgiczne rocznicy poświęcenia kościoła metropolitalnego 30 października.

W lutym 2020 premier Mateusz Morawiecki, przedstawiciele województwa śląskiego, miasta Katowice i archidiecezji katowickiej podpisali umowę w sprawie sfinansowania budowy w archikatedrze tzw. Panteonu Górnośląskiego. Wkład finansowy ze środków publicznych wyniesie minimum 46 mln złotych. Strona kościelna ma wnieść 3 mln zł[12].

Rządcy i proboszczowie[edytuj | edytuj kod]

  • Ks. Karol Skupin, administrator (1938–1939)
  • Ks. Stefan Szwajnoch, kuratus (X 1939)

W czasie II wojny światowej parafią zarządzali:

Po wojnie parafią zarządzał ks. Rudolf Adamczyk. W czasie jego uwięzienia w latach 1952–1956 parafią zarządzali:

  • Ks. Franciszek Pisula (I 1952–I 1953)
  • Ks. Józef Koterla (1953–XI 1956)

Po powrocie biskupów z wygnania do diecezji parafią zarządzali:

  • Ks. Rudolf Adamczyk (1956–1973, proboszcz od 1958)
  • Ks. Henryk Zganiacz, proboszcz (1973–1998)
  • Ks. Stanisław Puchała, proboszcz (1998–2013)
  • Ks. Andrzej Marcak, administrator (2013–2015)
  • Ks. Łukasz Gaweł, proboszcz (2015-nadal)

Z tej parafii pochodzi biskup Piotr Libera − w latach 1997–2007 biskup pomocniczy katowicki, obecnie ordynariusz płocki.

Organy[edytuj | edytuj kod]

Instrument został wybudowany w 1980 roku przez Gregora Hradetzky'ego z Krems an der Donau. Powstał w miejsce poprzednich organów firmy Klimosz i Dyrszlag przebudowanych przez Wacława Biernackiego. To jeden z dwóch instrumentów w archikatedrze. Drugi, 17-głosowy, także tego samego budowniczego z 1977 roku, znajduje się w prezbiterium.

Dyspozycja instrumentu[13]

Manuał I Manuał II Manuał III Pedał
1. Subbas 16'
1. Holzgedackt 8` 1. Pommer 16' 1. Bourdon 16' 2. Principal 16'
2. Quintadene 8' 2. Principal 8' 2. Violprincipal 8' 3. Quintbas 10 2/3'
3. Principal 4' 3. Rohrflöte 8' 3. Vox coelestis 8' 4. Flötenbas 8'
4. Rohrflöte 4' 4. Spitzgambe 8' 4. Octave 4 5. Octave 8'
5. Blockflöte 2' 5. Octave 4' 5. Nachthorn 4' 6. Choralbas 4'
6. Spitzquinte 1 1/3' 6. Gedakt 4' 6. Nasat 2 2/3' 7. Hintersatz 2 2/3'
7. Sesquialtera 2 f. 7. Quinte 2 2/3' 7. Doublette 2' 8. Nachthorn 2'
8. Scharf 1 8. Octave 2' 8. Terz 1 3/5' 9. Posaune 16'
9. Krummhorn 8' 9. Mixtur 1 1/3' 9. Cornet 5 f. 10. Trompete 8'
Tremulant 10. Trompete 16' 10. Plein Jeu 1 1/3'
11. Trompete 8` (horyzontalna) 11. Fagott 16'
12. Trompette harm. 8'
13. Clairon 4'
Tremulant

Dzwony[edytuj | edytuj kod]

Nad szczytem katedry wisi łącznie 5 dzwonów[14]. Wszystkie uruchamiane są z okazji ważnych uroczystości, jak wigilia paschalna, święcenia kapłańskie, msze pontyfikalne, natomiast trzy z nich usłyszeć można przed mszami.

W 2021 roku w związku z budową tarasu widokowego na dachu katedry dzwony przeszły remont, w którym zmieniono między innymi ich zawiesia[15][16].

Dane dzwonów
Imię Waga (kg) Ton Średnica (cm) Rok odlania Odlewnia
1 Jubilaeum ~3500 kg h0 173 cm 1999 Ludwisarnia Rudolfa Pernera, Pasawa
2 Chrystus Król ~1550 kg d' 142 cm 1983 Ludwisarnia Rudolfa Pernera, Pasawa
3 Matka Boża Piekarska ~841 kg fis' 105 cm 1983 Ludwisarnia Rudolfa Pernera, Pasawa
4 Św. Józef Robotnik ~473 kg a' 97 cm 1983 Ludwisarnia Rudolfa Pernera, Pasawa
5 Św. Michał Archanioł ~348 kg h' 85 cm 1983 Ludwisarnia Rudolfa Pernera, Pasawa

Filatelistyka[edytuj | edytuj kod]

Poczta Polska wyemitowała 18 sierpnia 2003 r. znaczek pocztowy przedstawiający katowicką archikatedrę o nominale 3,40 . Okazja była odbywająca się w 2003 r. w Katowicach XIX Ogólnopolska Wystawa Filatelistyczna. Autorem projektu znaczka była Magdalena Jończyk. Ryt wykonała Wanda Zajdel. Dwie różne formy znaczka wydrukowano techniką rotograwiury i stalorytu, na papierze fluorescencyjnym, w nakładzie 530.000 szt. Obok archikatedry na znaczku znalazł się też Pomnik Powstańców Śląskich, a na okolicznościowym bloczku gmach Biblioteki Śląskiej[17].

Galeria[edytuj | edytuj kod]


Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Rejestr zabytków nieruchomych – województwo śląskie, Narodowy Instytut Dziedzictwa, 30 września 2021 [dostęp 2010-12-31].
  2. Wojewódzki Program Opieki nad Zabytkami w województwie śląskim na lata 2010−2013 (pol.) www.slaskie.pl [dostęp 2011-07-19]
  3. Michał Bulsa: Ulice i place Katowic. Katowice: Prasa i Książka, 2012, s. 150. ISBN 978-83-933-665-8-3. (pol.)
  4. a b Przewodnik po Katowicach, wyd. Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze, Zarząd Okręgu Katowice, wydawnictwo „Śląsk”, Katowice 1962, s. 114.
  5. Marjan Władysław Tułacz: Rozwój administracji skarbowej i finansów Województwa Śląskiego [w:] "Województwo Śląskie 1918-1928. Rozwój administracji samorządowej Województwa Śląskiego w zarysie", nakładem Śląskiej Rady Wojewódzkiej w Katowicach, Katowice 1929, s. 215
  6. Dorota Głazek: Historia budowy katedry w Katowicach. W: Stanisław Markowski, Stanisław Puchała, Anna Liskowacka: Katedra Chrystusa Króla w Katowicach. Katowice: Parafia Katedralna Chrystusa Króla : „Telemach”, 2000, s. 109. ISBN 83-913632-0-1.
  7. Jerzy Myszor: Historia diecezji katowickiej. Katowice: [Kuria Metropolitalna], 1999, s. 101. ISBN 83-86922-60-5.
  8. Budiwelna katastorfa. „Diło”. 279, s. 7, 18 października 1934. (ukr.)
  9. a b Jak katedrę w Stalinogrodzie zbudowano | W cieniu katedry - strona 3 - Polityka.pl, www.polityka.pl [dostęp 2017-11-22] (pol.).
  10. a b Michał Smolorz. Z historii budowy katedry w Katowicach: Opus Dei czy zbieg przypadków?. „Z Tej ziemi: Śląski kalendarz katolicki”. 1985. s. 59-61. ISSN 0239-5630. 
  11. Pałac Biskupi w Katowicach. Majestatyczny gmach i magiczny ogród, do którego nie ma wstępu. wyborcza.pl, 14 grudnia 2016. [dostęp 2022-05-03].
  12. Teresa Semik: To zły czas dla Panteonu Górnośląskiego, ale zacznie działać jeszcze w maju. dziennikzachodni.pl, 7 maja 2020. [dostęp 2020-05-10].
  13. Tomasz Barcik, Katowice ( Archikatedra Chrystusa Króla (organy wielkie)), musicamsacram.pl [dostęp 2021-03-03].
  14. Wyborcza.pl, Katedra Chrystusa Króla w Katowicach, największa w Polsce, ma 60 lat, katowice.wyborcza.pl [dostęp 2021-09-26].
  15. Instytut Gość Media, Katowice. Katedralne dzwony zostały opuszczone na ziemię, katowice.gosc.pl, 27 września 2021 [dostęp 2022-03-28].
  16. Instytut Gość Media, Dzwony katedry - remontu czas..., Instytut Gość Media, 27 września 2021 [dostęp 2022-03-28].
  17. Marek Jedziniak: 2003.08.18. XIX Ogólnopolska Wystawa Filatelistyczna Katowice 2003 (pol.). www.kzp.pl. [dostęp 2018-06-03].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]