Richard Burton

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy aktora. Zobacz też: Richard Francis Burton.
Richard Burton
Ilustracja
Richard Burton (1953)
Imię i nazwisko Richard Walter Jenkins Jr.
Data i miejsce urodzenia 10 listopada 1925
Pontrhydyfen, Neath Port Talbot, Walia
Data i miejsce śmierci 5 sierpnia 1984
Genewa, Szwajcaria
Zawód aktor, producent, reżyser
Współmałżonek Sybil Williams
(1949-1963; rozwód)
Elizabeth Taylor
(1964-1974; rozwód)
(1975-1976; rozwód)
Suzy Miller
(1976-1982; rozwód)
Sally Hay
(1983-1984; jego śmierć)
Lata aktywności 1944–1984

Richard Burton, właśc. Richard Walter Jenkins Jr.[1] (ur. 10 listopada 1925 w Pontrydyfen, zm. 5 sierpnia 1984 w Genewie) – walijski aktor, jeden z największych gwiazdorów światowego kina powojennego. Był sześciokrotnie nominowany do Oscara.

Życiorys[edytuj]

Wczesne lata[edytuj]

Urodził się w Pontrhydyfen w hrabstwie Neath Port Talbot, w południowej Walii. Był dwunastym z trzynaściorga dzieci biednego walijskiego górnika Richarda Waltera Jenkinsa Sr. (1876-1957) i Edith Maude Jenkins (z domu Thomas; 1883-1927)[2], która pracowała jako barmanka w pubie Miner's Arms, gdzie poznała swojego przyszłego męża. Richard miał zaledwie dwa lata, kiedy - sześć dni po urodzeniu Grahama, trzynastego dziecka rodziny - jego matka zmarła. Jej śmierć była wynikiem zakażeń poporodowych. Po śmierci matki, jego starsza siostra Richarda Cecilii i jej mąż Elfed James, także górnik, wzięli go pod opiekę do dzielnicy podmiejskiej Port Talbot w Taibach, gdzie zamieszkał z ich dwiema córkami, Marian i Rhianon. Inną ważną postacią w wczesnym życiu Richarda był o 19 lat starszy brat Ifor, górnik, który w młodym Richardzie rozwijał pasję do rugby. Pomimo, że Richard grał również w krykieta, tenisa i tenisa stołowego, piłka nożna i rugby stały się jego największym zainteresowaniem[3]..

W wieku od pięciu do ośmiu lat uczęszczał do Eastern Primary School, a następnie od 8 do 12 lat do tej samej szkoły dla chłopców. W marcu 1937 r. został przyjęty do Port Talbot Secondary School, gdzie zainteresował się czytaniem poezji, literaturą angielską i walijską. Dorabiał m.in. jako doręczyciel gazet. Dzięki pomocy Philipa Burtona otrzymał stypendium na Uniwersytecie Oksfordzki, gdzie studiował aktorstwo[4].

Kariera[edytuj]

Swoje nazwisko przyjął od swojego byłego nauczyciela, Philipa Burtona. W 1943 roku wystąpił jako profesor Henry Higgins w szkolnym przedstawieniu George'a Bernarda Shawa Pigmalion. Romans w pięciu aktach. Potem 22 listopada 1943 roku trafił do Royal Court Theatre w Liverpoolu w spektaklu Druidzi (The Druid's Rest) w niewielkiej roli starszego brata, Glana, a następnie w styczniu 1944 roku do St Martin's Theatre w Londynie. W czasie II wojny światowej wstąpił do Royal Navy. Rozpoczął swoją karierę aktorską od udziału jako Morgan Evans w filmie telewizyjnym BBC Kukurydza jest zielona (The Corn Is Green, 1946). Potem zadebiutował na kinowym ekranie w dwóch dramatach: Ostatnie dni Dolwyn (The Last Days of Dolwyn, 1949) jako Gareth z Edith Evans i Teraz Barabas (Now Barabbas, 1949) jako Paddy u boku Cedrica Hardwicke'a. Pod koniec lat pięćdziesiątych pojawiał się w kilku brytyjskich filmach.

Od 1949 grał w teatrach, głównie w rolach szekspirowskich, które krytycy i publiczność bardzo wysoko oceniali. W 1951 roku otrzymał Theatre World Award za występ w inscenizacji Christophera Fry The Lady's Not for Burning, a za rolę króla Artura w broadwayowskim Alana Jaya Lernera Camelot (1960) zdobył Tony Award[5].

Jednak prawdziwą popularność i nominację do Oscara przyniosły mu role w filmach amerykańskich Henry'ego Kostera: dreszczowcu Moja kuzynka Rachela (My Cousin Rachel, 1952) w roli Philipa Ashleya (Złoty Glob) z Olivią de Havilland i biblijnym dramacie Tunika (The Robe, 1953) jako Marcellus Gallio. Był Winstonem Churchillem w serialu dokumentalnym American Broadcasting Company The Valiant Years (1960). Gwiazdorem światowego formatu uczyniła go kreacja Marka Antoniusza w megaprodukcji Joseph L. Mankiewicz Kleopatra (Cleopatra, 1963) z Elizabeth Taylor.

W 1970 roku został uhonorowany Orderem Imperium Brytyjskiego, przyznawanym obywatelom brytyjskim, którzy przyczynili się do rozsławienia Wielkiej Brytanii na całym świecie.

Kolejne nominacje do Oscara zdobył za postać Thomasa Becketa w dramacie historycznym Becket (1964) z Johnem Gielgudem i Peterem O’Toole, jako brytyjski szpieg Alec Leamas w dreszczowcu Martina Ritta Ze śmiertelnego zimna (The Spy Who Came in from the Cold, 1965), jako George w czarnej komedii Mike'a Nicholsa Kto się boi Virginii Woolf? (Who’s Afraid of Virginia Woolf?, 1966) wg Edwarda Albee, za rolę króla Anglii Henryka VIII w dramacie kostiumowym Charlesa Jarrotta Anna tysiąca dni (Anne of the Thousand Days, 1969) oraz jako wybitny lekarz psychiatra Martin Dysart w dramacie psychologicznym Sidneya Lumeta Jeździec (Equus, 1977) wg sztuki Petera Shaffera Equus.

W latach 70. grywał głównie w filmach sensacyjnych, w tym Powstrzymać Rommla (Raid on Rommel, 1970) jako kpt. Alex Foster, Tylko dla orłów (Where Eagles Dare, 1971), Człowiek klanu (Klansman, 1974) lub Dzikie gęsi (The Wild Geese, 1978) i sequelu Dzikie gęsi 2 (Wild Geese II, 1985) jako pułkownik Allen Faulkner. Jego ostatnią wielką rolą była kreacja O’Briena w filmie 1984 (Nineteen Eighty-Four, 1984). Widać w niej było walkę aktora z postępującą chorobą. Jego organizm był wyniszczonego przez alkohol i papierosy. Jednak Burton z uporem ignorował zalecenia lekarzy. Zmarł 5 sierpnia 1984 roku w Genewie w Szwajcarii. Miał 58 lat.

Życie osobiste[edytuj]

Był pięciokrotnie żonaty. 5 lutego 1949 roku poślubił Sybil Williams[6]. Mieli dwie córki, Kate (ur. 10 września 1957)[7] i Jessicę (ur. 1959), która cierpiała na autyzm[8]. 5 grudnia 1963 roku doszło do rozwodu.

Do historii przeszedł jego burzliwy romans z ikoną kina Elizabeth Taylor[9], z którą ożenił się 15 marca 1964 roku. Mieli córkę Liza Todd (ur. 6 sierpnia 1957)[10]. Obydwoje wystąpili później jako para aktorska w 9. filmach, które były olbrzymimi sukcesami kasowymi, w tym Poskromienie złośnicy (The Taming of the Shrew, 1966). Para rozwiodła się w 26 czerwca 1974 roku, po raz kolejny pobrała 10 października 1975 i rok później - 29 lipca 1976 - rozstała na zawsze.

21 sierpnia 1976 roku poślubił Susan Hunt, z którą się rozwiódł w roku 1982. Po raz ostatni wziął ślub 3 lipca 1983 roku z Sally Hay.

Nagrobek Richarda Burtona na starym cmentarzu w Céligny

Filmografia[edytuj]

reżyser[edytuj]

aktor[edytuj]

producent[edytuj]

występy gościnne[edytuj]

zdjęcia archiwalne[edytuj]

występy nie wymienione w czołówce[edytuj]

Przypisy

  1. Richard Burton (ang.). Listal. [dostęp 2017-03-21].
  2. Richard Burton (tur.). Sinemalar.com. [dostęp 2017-03-21].
  3. Richard Burton, CBE - Genealogy (ang.). Geni. [dostęp 2017-03-21].
  4. Richard Burton (1925-1984) (ang.). Find A Grave Memorial. [dostęp 2017-03-21].
  5. Maureen Dowd (1984-08-06): Richard Burton, 58, is Dead; Rakish Stage and Screen Star (ang.). The New York Times. [dostęp 2014-08-08].
  6. Sybil Williams Christopher (1929-2013) (ang.). Find A Grave Memorial. [dostęp 2017-03-21].
  7. Kate Burton w bazie Internet Movie Database (IMDb) (ang.)
  8. Sybil Williams w bazie Internet Movie Database (IMDb) (ang.)
  9. Elizabeth Taylor (1932-2011) (ang.). Find A Grave Memorial. [dostęp 2017-03-21].
  10. Liza Todd w bazie Internet Movie Database (IMDb) (ang.)

Bibliografia[edytuj]