Paul Newman

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy aktora. Zobacz też: inne osoby o tym nazwisku.
Paul Newman
Ilustracja
Paul Newman (2007)
Imię i nazwisko Paul Leonard Newman
Data i miejsce urodzenia 26 stycznia 1925
Shaker Heights, Ohio, USA
Data i miejsce śmierci 26 września 2008
Westport, Connecticut, USA
Zawód aktor, reżyser, producent filmowy
Współmałżonek Jackie Witte
(1949-1958; rozwód)
Joanne Woodward
(1958-2008; jego śmierć)
Lata aktywności 1952-2008
Odznaczenia
Combat Aircrew Badge
Navy Good Conduct Medal American Campaign Medal Asiatic-Pacific Campaign Medal Medal Zwycięstwa II Wojny Światowej
Strona internetowa
Strzelec-radiotelegrafista Paul Newman, 1944

Paul Leonard Newman[1][2] (ur. 26 stycznia 1925 w Shaker Heights, zm. 26 września 2008 w Westport[3]) – amerykański aktor, reżyser i producent filmowy, a także kierowca rajdowy.

Laureat Oscara dla najlepszego aktora pierwszoplanowego za rolę w filmie Kolor pieniędzy (1987)[4] w reż. Martina Scorsese. Rok wcześniej (1986) otrzymał honorowego Oscara za całokształt twórczości. Ponadto był 8 razy nominowany do tej nagrody – za pierwszoplanowe role w filmach: Kotka na gorącym blaszanym dachu (1958), Bilardzista (1961), Hud, syn farmera (1963), Nieugięty Luke (1967), Bez złych intencji (1981), Werdykt (1982), Naiwniak (1994) oraz raz za drugoplanową rolę w obrazie Droga do zatracenia (2002)[5].

Czterokrotny mistrz USA w rajdach samochodowych, w 1979 na drugim miejscu w wyścigu Le Mans[6].

Życiorys[edytuj]

Wczesne lata[edytuj]

Urodził się w Shaker Heights w Ohio, na przedmieściach Cleveland. Był najmłodszym dzieckiem Theresy (z domu Terézia Fecková; zm. 1982) i Arthura Sigmunda Newmana (zm. 1950), właściciela sklepu ze sprzętem sportowym. Jego matka pochodziła ze Słowacji z miejscowości Ptičie, a ojciec był potomkiem żydowskich emigrantów z Węgier i Polski[7][8].

W Shaker Heights High School brał udział w przedstawieniach teatralnych, wyróżniał się także w drużynach piłki nożnej i koszykówki oraz wśród pływaków[9]. Otrzymał stypendium sportowe i podjął naukę w Kenyon College[10] w Gambier w Ohio na kierunku ekonomia.

W latach 1943-1945 (podczas II wojny światowej) służył jako strzelec-radiotelegrafista w US Naval Air Corps[11]. Miał zostać pilotem, ale nie ukończył szkolenia ze względu na daltonizm.

Kariera[edytuj]

W latach 1951-52 uczęszczał do Yale Drama School w New Haven[11], pracując jednocześnie w nowojorskiej telewizji i ucząc się w Actors Studio. Przyciągnął uwagę krytyków debiutem na Broadwayu w przedstawieniu Picnic (1953)[12]. Na początku kariery był często mylony ze szczupłym wówczas Marlonem Brando[13]. Newman twierdził, że w co najmniej 500 notesach z autografami wpisał: „Z najlepszymi życzeniami od Marlona Brando”.

Po raz pierwszy pojawił się na dużym ekranie w filmie Srebrny kielich (1954), epizodzie biblijnym. Był tak zażenowany swoim ekranowym debiutem w tym historycznym fresku, że na łamach „Variety” zamieścił ogłoszenie, w którym przepraszał za swój występ. Jednak pozytywne recenzje otrzymał dopiero za rolę boksera Rocky'ego Graziano w obrazie Między linami ringu.

W latach 70. (na długo przed Tajemnicą Brokeback Mountain) był sprawcą medialnej burzy, kiedy wyraził chęć zagrania głównej roli w adaptacji bestsellerowej powieści The Front Runner, opowiadającej o homoseksualnej miłości między trenerem drużyny a zawodnikiem. Film nigdy nie powstał.

Jego wielkim hobby były wyścigi samochodowe. Zainteresował się nimi po występie w filmie z 1969 – Zwycięstwo. Swój pierwszy profesjonalny wyścig zaliczył w 1972 i do końca życia nie wydał oficjalnego komunikatu o zakończeniu kariery sportowej. W 1979 ukończył 24-godzinny wyścig LeMans na drugiej pozycji. W 1995 uzyskał trzecie miejsce w klasyfikacji generalnej, a pierwsze w swojej klasie w 24-godzinnym wyścigu w Daytonie[14]. Był też współwłaścicielem zespołu wyścigowego Newman/Haas Racing.

Kiedy wybuchła afera Watergate, okazało się, że Newman figurował na słynnej liście wrogów Nixona (Richard Nixon's Enemies List).

Dwukrotnie zagrał role, w których miał pierwotnie wystąpić James Dean (nie doszło do tego z powodu przedwczesnej śmierci Deana). Były to główne role w filmach: Między linami ringu (1956) i Gwiazda szczęścia Billy Kida (1958).

Na Uniwersytecie Princeton studenci obchodzą 24 kwietnia tzw. „Dzień Newmana”. W dniu tym do tradycji należy wypicie 24 piw w ciągu 24 godzin. Nie jest to oficjalne święto uczelni, a sam aktor deklarował, że czułby się lepiej, gdyby tej tradycji nie kontynuowano.

W 1982 stworzył wraz z przyjacielem, Aronem Edwardem Hotchnerem, firmę-markę – Newman's Own, produkującą żywność. Całość uzyskanych dochodów zasila Newman's Own Fundation, będącą fundacją charytatywną. Od początku istnienia przedsiębiorstwa i fundacji wartość pomocy przeznaczonej na cele charytatywne przekroczyła 300 milionów dolarów[15].

W czerwcu 2008 media doniosły, że aktor, były nałogowy palacz, ma raka płuc[16]. Choroba nowotworowa doprowadziła do śmierci aktora. Newman zmarł 26 września 2008 – w wieku 83 lat – w swoim domu w Westport w stanie Connecticut.

Życie prywatne[edytuj]

W 1949 ożenił się z Jackie Witte, z którą miał troje dzieci: jedynego syna Scotta (ur. 1950, zm. 1978 wskutek przedawkowania narkotyków)[17], Susan (ur. 1953, obecnie: Kendall-Newman) i Stephanie. Z Jackie Witte rozwiódł się w 1958 i poślubił Joanne Woodward. Para doczekała się trzech córek: Elinory „Nell” Teresy (ur. 1959), Melissy (ur. 1961) i Claire (ur. 1965).

Filmografia[edytuj]

Jako aktor[edytuj]

Zanim dopłyną (Until They Sail) – kpt. Jack Harding
Gwiazda szczęścia Billy Kida (The Left Handed Gun) – William „Billy the Kid” Bonney
Długie, gorące lato (The Long, Hot Summer) – Ben Quick
Kotka na gorącym blaszanym dachu (Cat on a Hot Tin Roof) – Brick Pollitt
Exodus (Exodus) – Ari Ben Canaan
Bilardzista (The Hustler) – Eddie Felson
Przygody młodego człowieka (Hemingway's Adventures of a Young Man) – Ad Francis
  • 1963 Nagroda (The Prize) – Andrew Craig
Hud, syn farmera (Hud) – Hud Bannon
Nowy rodzaj miłości (A New Kind of Love) – Steve Sherman
Pięciu mężów pani Lizy (What a Way to Go!) – Larry Flint
Rozdarta kurtyna (Torn Curtain) – prof. Michael Armstrong
Hombre – John Russell
Zwycięstwo (Winning) – Frank Capua
Sędzia z Teksasu (The Life and Times of Judge Roy Bean) – sędzia Roy Bean
Żądło (The Sting) – Henry Gondorff
Buffalo Bill i Indianie (Buffalo Bill and the Indians) – Buffalo Bill (William F. Cody)
Bez złych intencji (Absence of Malice) – Michael Gallagher
Projekt Manhattan (Fat Man and Little Boy) – gen. Leslie Groves
Naiwniak (Nobody's Fool) – Donald J. „Sully” Sullivan

Jako reżyser[edytuj]

Przypisy

  1. Personalidade: Paul Newman (EUA) (port.). InterFilmes.com. [dostęp 2011-10-01].
  2. Paul Newman (ang.). Listal. [dostęp 2011-10-01].
  3. Paul Newman (1925-2008) (ang.). Find A Grave Memorial. [dostęp 2011-10-01].
  4. Paul Newman - Bio, Facts, Family (ang.). Famous Birthdays. [dostęp 2017-05-06].
  5. Paul Newman (ang.). Turner Classic Movies. [dostęp 2016-04-29].
  6. Rajdowe życie Paula Newmana (pol.). planeteplus.pl. [dostęp 2017-02-19].
  7. Paul Newman (ang.). Genealogy. [dostęp 2017-05-06].
  8. Paul Newman — What Nationality Ancestry Race (ang.). Ethnicity of Celebs. [dostęp 2011-10-01].
  9. Paul Newman (cz.). ČSFD.cz. [dostęp 2011-10-01].
  10. Paul Newman (ang.). Rotten Tomatoes. [dostęp 2017-05-06].
  11. a b Paul Newman (1925-2008) (ang.). Film Reference. [dostęp 2016-04-29].
  12. Paul Newman – Broadway Cast & Staff (ang.). IBDB. [dostęp 2017-05-06].
  13. Paul Newman (wł.). MYmovies. [dostęp 2017-05-06].
  14. Driver Paul Newman Career Statistics (ang.). Racing-Reference.info. [dostęp 2011-10-01].
  15. Newman's Own (ang.). newmansown.com. [dostęp 2011-10-01].
  16. Paul Newman has cancer (ang.). The Daily Telegraph. [dostęp 2008-09-27].
  17. Paul Leonard Newman (1925-2008) - Genealogy (ang.). Geni. [dostęp 2011-10-01].

Linki zewnętrzne[edytuj]