Katyń (film)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy filmu. Zobacz też: Katyń.
Katyń
Ilustracja
Ekshumacja ciał polskich oficerów zamordowanych przez NKWD w Katyniu, 1943
Gatunek wojenny, historyczny
Rok produkcji 2007
Data premiery 17 września 2007
Kraj produkcji  Polska
Język polski, niemiecki, rosyjski
Czas trwania 125 minut
Reżyseria Andrzej Wajda
Scenariusz Andrzej Wajda
Przemysław Nowakowski
Władysław Pasikowski
Główne role Maja Ostaszewska
Artur Żmijewski
Paweł Małaszyński
Andrzej Chyra
Muzyka Krzysztof Penderecki
Zdjęcia Paweł Edelman
Scenografia Magdalena Dipont
Kostiumy Magdalena Biedrzycka
Andrzej Szenajch (mundury i militaria)
Montaż Milenia Fiedler
Rafał Listopad
Produkcja Michał Kwieciński
Wytwórnia Akson Studio
Dystrybucja ITI Cinema
Budżet 15 000 000 PLN
Tzw. „czornyj woron” („czarny kruk”) – replika mercedesa używanego przez NKWD do transportu więźniów
Ekshumacja ciał polskich oficerów zamordowanych przez NKWD w Katyniu, 1943

Katyń – polski film wojenny z 2007 roku w reżyserii Andrzeja Wajdy na podstawie noweli filmowej Andrzeja Mularczyka Post mortem o zbrodni katyńskiej. Akcja filmu rozciąga się od roku 1939 do pierwszych lat powojennych i skupia się na losach kobiet, które czekają na powrót swych pełniących służbę oficerską krewnych oraz mężów. Film przedstawia zarówno losy oficerów zamordowanych przez NKWD, jak i ukazuje, w jaki sposób okupacyjne władze hitlerowskie podczas II wojny światowej próbowały rozgrywać sowiecką zbrodnię na swoją korzyść.

W Polsce Katyń spotkał się z mieszanym odbiorem. Film był chwalony zarówno za wnikliwe ukazanie wzajemnych nazistowsko-radzieckich machinacji politycznych w trakcie II wojny światowej, jak i za drastyczną sekwencję finałową; jako słabości filmu wskazywano natomiast scenariusz, anachroniczną inscenizację oraz – w zależności od opcji politycznej – gloryfikację męczeństwa (lewica) lub pobłażliwe portretowanie Sowietów (prawica). Mimo to Katyń zdobył siedem Polskich Nagród Filmowych (w tym dla najlepszego filmu). W Stanach Zjednoczonych film Wajdy został przyjęty nad wyraz dobrze, znajdując się w ścisłej czołówce filmów nominowanych do Oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego[1]; za kostiumy wykonane na potrzeby filmu Magdalena Biedrzycka otrzymała Europejską Nagrodę Filmową[2].

Fabuła[edytuj | edytuj kod]

Film przedstawia zbrodnię katyńską z dwóch perspektyw: kobiet, oczekujących na powrót swoich mężów, synów i ojców oraz z perspektywy samych internowanych w 1939 przez Sowietów oficerów Wojska Polskiego, którzy nie tracąc nadziei, do końca wierzą w uwolnienia i szczęśliwy powrót do domu. Film śledzi rotmistrza Andrzeja (Artur Żmijewski), porucznika Jerzego (Andrzej Chyra), generała dywizji (Jan Englert), który do końca stara się podtrzymać na duchu pozostałych żołnierzy oraz porucznika pilota i konstruktora (Paweł Małaszyński), który w obozie przeżywa załamanie nerwowe. Wszyscy, prócz Jerzego (ocaleje w niewyjaśniony sposób, podczas gdy wszyscy są transportowani na egzekucję, on pozostaje), giną w lesie katyńskim. Jerzy po latach odnajduje się w szeregach Ludowego Wojska Polskiego, w którym służy w stopniu majora, jednak pobyt w Polsce Ludowej okaże się dla niego za trudny – dręczony wyrzutami sumienia, nie potrafiąc kłamać w sprawie okrutnej zbrodni, popełni samobójstwo.

Drugi główny wątek to historia kobiet, które czekają na powrót oficerów do domu – żona rotmistrza Anna, matka rotmistrza Maria, żona generała Róża oraz dwie siostry porucznika pilota – Agnieszka i Irena. Sprzeczność informacji podawanych przez hitlerowców (wykorzystujących ustalenia Międzynarodowej Komisji Katyńskiej do celów propagandy politycznej) i Sowietów (konstruujących tzw. kłamstwo katyńskie i przerzucających winę za zbrodnię na Niemców) stanowi główną oś dramaturgiczną filmu, który kulminuje w finałowej sekwencji ukazującej (w formie retrospekcji) rozstrzeliwanie głównych bohaterów wątku obozowego przez NKWD.

Fabuła losów jeńców polskich zawiera analogie do faktów opisanych w autentycznych pamiętnikach polskich oficerów przetrzymywanych od 1939 do 1940 w Kozielsku: za takie można uznać prowadzenie pamiętnika przez głównego bohatera Andrzeja, aż do momentu wywózki do lasu katyńskiego (w rzeczywistości taki dziennik prowadziło wielu z przetrzymywanych, w tym np. Adam Solski, który swoje ostatnie zapisy zawarł opisując wywózkę, przybycie do lasu katyńskiego i rewizje)[3]; ponadto motyw swetra, który w filmie Jerzy przekazał Andrzejowi, stanowi nawiązanie do historii opisanej w dzienniku obozowym przez Wacława Kruka, który przed swoją wywózką z Kozielska 9 kwietnia 1940 podarował własny sweter zmarzniętemu Janowi Szafrańskiemu (oddał go za darmo, mimo że obdarowany oferował mu w zamian 50 rubli i zegarek)[4].

Obsada[edytuj | edytuj kod]

Produkcja[edytuj | edytuj kod]

Andrzej Wajda na planie filmowym w Krakowie, listopad 2006

Reżyser Katynia, Andrzej Wajda, podjął się realizacji filmu o zbrodni katyńskiej z przyczyn osobistych. Jego ojciec, Jakub Wajda – oficer biorący udział w wojnie obronnej Polski – został zamordowany w 1940 roku w Charkowie, a prawdę o jego losach Andrzej Wajda poznał dopiero pod koniec lat 80. XX wieku. Długo jednak Wajdzie brakowało literackiego punktu wyjścia. Po 1989 roku jedynymi dziełami artystycznymi o zbrodni katyńskiej pozostawały Guziki Zbigniewa Herberta oraz fragmenty Requiem Polskiego Krzysztofa Pendereckiego; w planach było wykorzystanie prozy Włodzimierza Odojewskiego, jednak ostatecznie za utwór adaptowany posłużyła nowela filmowa Andrzeja Mularczyka Post mortem[5].

Problem stanowił również dobór głównych bohaterów filmu o zbrodni katyńskiej. Wajda ustalił, że sam akt rozstrzelania polskich żołnierzy będzie stanowić margines całej opowieści. Reżyser przyznawał, iż najłatwiej mu było odwołać się do punktu widzenia własnej matki, która nadaremno oczekiwała na powrót jego ojca. Stąd też większość akcji filmu została poświęcona kobietom. Danuta Stenka zagrała generałową Smorawińską, która odmawia uczestnictwa w nazistowskiej propagandzie antysowieckiej. W roli matki rotmistrza Andrzeja wystąpiła Maja Komorowska, natomiast Agnieszka w wykonaniu Magdaleny Cieleckiej została wystylizowana na Antygonę okresu wojny, dążącą do zapewnienia swojemu zamordowanemu bratu przynajmniej namiastki mogiły[5].

Zdjęcia do Katynia zrealizował ceniony operator Paweł Edelman, dla którego film Wajdy był okazją do powrotu do branży filmowej po trzech latach nieobecności[6]. Kostiumy do filmu wykonała Magdalena Biedrzycka wespół z Andrzejem Szenajchem, natomiast scenografię opracowała Magdalena Dipont[7]. Zdjęcia do filmu rozpoczęto 3 października 2006 roku, a ukończono 9 stycznia 2007 roku[7]. Łączny budżet Katynia wyniósł prawie 15 milionów złotych[8].

Odbiór filmu[edytuj | edytuj kod]

Frekwencja kinowa i problemy z dystrybucją[edytuj | edytuj kod]

Uroczysta premiera filmu odbyła się 17 września 2007 roku w Warszawie, w rocznicę agresji sowieckiej na Polskę w 1939 roku[7]. Według szacunków Stowarzyszenia Filmowców Polskich na projekcje filmu Wajdy w kinach przyszło około 2,8 miliona widzów[9]. Jednak film z trudem był dystrybuowany za granicą (poza obiegiem festiwalowym). Wajda twierdził, że dystrybucję Katynia za granicą – choćby na płytach DVD i Blu-ray – celowo wstrzymywało kierownictwo Telewizji Polskiej, zdominowane przez nieprzychylnych reżyserowi decydentów z Prawa i Sprawiedliwości, Ligi Polskich Rodzin oraz Samoobrony RP[10]. W krajach Europy Zachodniej Katyń ukazał się dopiero w 2009 roku, a liczba widzów za granicą była ograniczona. Według portalu JPBox-Office we Francji film obejrzało 25 tysięcy widzów, w Hiszpanii – przeszło 49 tysięcy[11]. Szacowany dochód z dystrybucji filmów w kinach wyniósł – wedle różnych portali – od 11,9 miliona do 14,7 miliona dolarów, z czego znaczną większość stanowił dochód z kin w Polsce[12][13].

Niska frekwencja Katynia w kinach zachodnioeuropejskich wynikała także ze względów ideologicznych; włoska spółka Movimento Film nie dogadała się z przedstawicielem TVP[14], a filmu nie udało się pokazać na festiwalu filmowym w Wenecji, co część konserwatywnych włoskich krytyków filmowych uzasadniała niechęcią lewicowych organizatorów festiwalu do zaakceptowania przesłania niesionego przez Katyń[15]. Również we Francji Katyń wzbudził kontrowersje stanowiące przeszkodę w dystrybucji: film zaatakował z kolei Jean-Luc Douin z „Le Monde”, robiąc Wajdzie wyrzuty za to, iż reżyser za zniszczenie Polski jednakowo obciąża nazistów, jak i Sowietów oraz za brak jakiejkolwiek wzmianki o Holocauście[16]. Adam Michnik w odpowiedzi na zarzut Douina pisał, iż jest on „równie absurdalny, jak byłby zarzut wobec Spielberga, że w Liście Schindlera nie ma zbrodni katyńskiej i łagrów na Kołymie[16]. Ryszard Czarnecki komentował, iż „ta recenzja pokazuje myślenie lewicowych elit zachodnich, nie tylko francuskich, które uważały, że Stalin robił błędy, ale miał dobry kierunek”[16]. W Chińskiej Republice Ludowej oficjalnie zabroniono wyświetlania i sprzedaży kopii filmu ze względu na jego „niezgodność z punktem widzenia władz ChRL”, niemniej jednak Katyń krążył w pirackim obiegu[17].

Omówienie filmu po premierze w Rydze, 2008

Recepcja krytyczna[edytuj | edytuj kod]

W Polsce Katyń zebrał mieszane recenzje krytyków. Paweł T. Felis z „Gazety Wyborczej” stwierdził, że film Wajdy „nie jest filmem wielkim, jak chcą niektórzy, ale też nie jest całkiem nieudany, jak twierdzą inni”[18]. Felis z rozczarowaniem przyjął brak charakterystycznej dla Wajdy dyskusji z romantycznymi mitami polskiego heroizmu, jednak docenił sugestię filmu, że „katyńska zbrodnia uderzyła w najbardziej czułe miejsce, w nasz rycerski etos”[18]. Tadeusz Sobolewski natomiast wyraził opinię, iż „Wajda dotknął nierozwiązanego węzła powojennej polskiej egzystencji”[18]. Zdzisław Pietrasik pisał dla „Polityki”, że o ile „scenariusz, rezultat długotrwałych prac i uzgodnień, nie jest najmocniejszą stroną filmu”, epizodyczność narracji służyła koncepcji „epopei przedstawiającej losy zbiorowe”[19]. Elżbieta Ciapara w recenzji dla „Dziennika” stwierdziła, że „część wątków się rozmywa”, a w drugiej połowie film nabiera sztuczności (zwłaszcza w scenie śmierci Tadeusza, wzorowanej na Popiele i diamencie Wajdy), jednak Katyń nadrabia swoje niedostatki ukazaniem, „jak katyńska zbrodnia wykorzystywana była dla celów propagandowych”[20].

Szczególnym przedmiotem zainteresowania krytyków w Polsce było ukazanie w Katyniu Sowietów. Prawicowy publicysta Krzysztof Kłopotowski pisał na łamach „Rzeczpospolitej”, że Katyń przenika „lęk przed obrazą poprawności postkomunistycznej, europejskiej i obyczajowej”, czego wyrazem miało być ukazanie Sowietów jako współofiar stalinowskiego totalitaryzmu, nie zaś jako pełnokrwistych zbrodniarzy[21]. Zarzut Kłopotowskiego i innych prawicowych krytyków był motywowany częściowo oskarżeniem wobec Wajdy, iż ten nie dopuścił do realizacji innego filmu o zbrodni katyńskiej, który miał kręcić Robert Gliński[22][23][a]. Zarzutu z portretu Sowietów nie czyniła jednak Ciapara: „Katyń jest oskarżeniem pod adresem zbrodniczego, totalitarnego ustroju. Kaci w tym filmie są bezimienni. Kamera rzadko pokazuje ich twarze. Dopiero w finale, kiedy kolejni Polacy trafiają w ręce oprawców, na ekranie pojawia się portret Stalina. To właśnie z jego rozkazu zamordowano kilkanaście tysięcy Polaków”[20]. Z drugiej strony, Wiesław Kot z pisma „Wprost” poczytywał Katyń wręcz jako „podniosłą inscenizację telewizyjną z elementami politycznego szantażu”[24]. Monika Nahlik wytykała filmowi „anachroniczność, posługiwanie się romantycznymi mitami, uproszczony rysunek postaci, schematyczność”[25], natomiast Elżbieta Ostrowska stwierdzała, że Katyń posługuje się niekonsekwentnie stosowaną poetyką „melodramatycznego afektu”[25].

Zupełnie inaczej odbierano Katyń w Stanach Zjednoczonych. David Denby w entuzjastycznej recenzji dla „The New Yorkera” pisał, że w scenie rozstrzelania polskich oficerów „Wajda dokonał jednej z najmocniejszych ewokacji dwudziestowiecznego makabrycznego rytuału; wiemy też, że tylko w wolnej Polsce mógł stworzyć ten właśnie spektakl”[26]. Roger Ebert relacjonował z przejęciem, że „film kończy się sceną nieustającego koszmaru, ukazując egzekucje o taśmowej niemal skali”[27]. A.O. Scott w recenzji dla „The New York Timesa” z uznaniem pisał, że „Pan Wajda jest zbyt uczciwym i wrażliwym filmowcem, by zapowiadać ewentualne odkupieńcze zakończenie. Zamiast tego skupia się na żałobie i dezorientacji swoich bohaterów, a także na zaciekłości, z jaką trzymają się godności, której pozbawia ich historia. W rezultacie powstaje film dostojny, przemyślany, pozbawiony sentymentalizmu i tym bardziej druzgocący”[28].

W Rosji, gdzie wyświetlono Katyń przed 70. rocznicą zbrodni katyńskiej na kanale Rossija K (oglądalność 1,5% widzów)[5], film zebrał ogólnie pozytywne recenzje[29][30][31][32]. Wśród historyków oraz publicystów na nowo rozgorzała debata na temat długo skrywanego epizodu w historii Związku Radzieckiego[5]; zaogniła się ona dodatkowo po katastrofie polskiego Tu-154 w Smoleńsku 10 kwietnia 2010 roku, w której zginęła delegacja pragnąca upamiętnić rocznicę z prezydentem Lechem Kaczyńskim na czele. Dzień po katastrofie Katyń pokazano na kanale Rossija 1 (oglądalność 4,4% widzów)[33], tuż po głównym wydaniu magazynu informacyjnego Wiesti[5]. Rossija 1 w momencie emisji Katynia zgromadziła przed telewizorami 2,8 mln telewidzów[34]. Jednak w wyniku narastających napięć dyplomatycznych między Polską a Rosją Katyń znalazł się w 2015 roku na liście filmów niedopuszczonych do oficjalnej dystrybucji; gdy Stowarzyszenie Memoriał zamierzało wyświetlić film Wajdy w Sankt Petersburgu, z inicjatywy rosyjskiego Ministerstwa Kultury do akcji wkroczyła tamtejsza prokuratura[35].

Nagrody i wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

Rok Festiwal/organizator Nagroda Odbiorca[7]
2008 Polska Akademia Filmowa Najlepszy film Katyń
Najlepsze zdjęcia Paweł Edelman
Najlepsza scenografia Magdalena Dipont
Najlepsze kostiumy Magdalena Biedrzycka

Andrzej Szenajch

Najlepsza muzyka Krzysztof Penderecki
Najlepszy dźwięk Jacek Hamela
Najlepsza drugoplanowa rola kobieca Danuta Stenka
Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Waszyngtonie Nagroda Publiczności Katyń
Festiwal Polskich Filmów Fabularnych Bursztynowe Lwy Katyń
Europejska Akademia Filmowa Europejska Nagroda Filmowa za najlepsze kostiumy Magdalena Biedrzycka
Film Złota Kaczka za najlepsze zdjęcia Paweł Edelman
Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Denver Nagroda Publiczności Katyń
2010 Festiwal Filmów Polskich „Wisła” w Moskwie Nagroda Specjalna Katyń

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. W tego typu dyskusjach umyka fakt, że planowana przez Wajdę od lat 60. XX wieku ekranizacja Przedwiośnia Stefana Żeromskiego została odebrana z kolei twórcy Popiołu i diamentu, a w 2001 roku nakręcił ją ostatecznie Filip Bajon.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. PAP: „Katyń” nominowany do Oscara!. tvn24.pl, 2008-01-22.
  2. European Film Academy » Blog Archive » The Winners.
  3. Janusz Zawodny: Pamiętniki znalezione w Katyniu. Paryż: Editions Spotkania, 1989, s. 105. ISBN 2-86914-044-4.
  4. Janusz Zawodny: Pamiętniki znalezione w Katyniu. Paryż: Editions Spotkania, 1989, s. 60. ISBN 2-86914-044-4.
  5. a b c d e Mateusz Zimmerman, W imię ojca. „Katyń” bardzo osobistym filmem Andrzeja Wajdy, Onet Kultura, 13 kwietnia 2020 [dostęp 2020-08-18] (pol.).
  6. Anita Zuchora, Paweł Edelman: Gdybym był rozmowny..., Wirtualna Polska, 14 października 2009 [dostęp 2020-08-18] (pol.).
  7. a b c d Katyń w bazie filmpolski.pl
  8. Katyń, Stowarzyszenie Filmowców Polskich [dostęp 2020-08-18].
  9. Anna Wróblewska, „Piąteczka” Kleru (cz. I). Najpopularniejsze filmy na ekranach od 1990, 18 listopada 2018 [dostęp 2020-08-18].
  10. Andrzej Wajda, TVP blokuje „Katyń”, Gazeta Wyborcza, 2 stycznia 2009 [dostęp 2020-08-18].
  11. Katyn (2007) [dostęp 2020-08-18].
  12. Katyn, Box Office Mojo [dostęp 2020-08-18].
  13. Katyn (2009) - Financial Information, The Numbers [dostęp 2020-08-18].
  14. Stefano Lorenzetto: Vi svelo perché in Italia mi impediscono di farvi vedere Katyn (wł.). www.ilgiornale.it. [dostęp 2009-04-19].
  15. Katyn, film clandestino E quello spot alle Coop celebrato a Venezia.. (wł.). www.ilgiornale.it. [dostęp 2009-04-19].
  16. a b c Le Monde się kompromituje, TVN24 [dostęp 2020-08-18].
  17. „Katyń” Wajdy na indeksie w Chinach. Władze: Nie zgadza się z naszą ideologią. wiadomosci.gazeta.pl, 2009-04-28. [dostęp 2009-12-28].
  18. a b c Recenzje filmu „Katyń”, Gazeta.pl, 22 stycznia 2008 [dostęp 2020-08-18] (pol.).
  19. Zdzisław Pietrasik, Zostaną tylko guziki, www.polityka.pl, 2007 [dostęp 2020-08-18] (pol.).
  20. a b Elżbieta Ciapara, „Katyń” nie pozwoli nam zapomnieć, Dziennik, 5 listopada 2007 [dostęp 2020-08-18] (pol.).
  21. Krzysztof Kłopotowski, Katyń dla pań, Rzeczpospolita, 15 września 2007 [dostęp 2020-08-18].
  22. Edward Kabiesz, Prawda o Katyniu, Gość Niedzielny, 19 kwietnia 2007 [dostęp 2020-08-18].
  23. Robert Gliński o Katyniu, Interia.pl, 16 kwietnia 2003 [dostęp 2020-08-18] (pol.).
  24. Wiesław Kot, Krzyk Katynia, Wprost, 16 września 2007 [dostęp 2020-08-18] (pol.).
  25. a b Elżbieta Ostrowska, Katyń Andrzeja Wajdy: melodramatyczny afekt i historia, „Pleograf” (1), 2016 [dostęp 2020-08-18].
  26. David Denby, Parallel Worlds, The New Yorker, 23 lutego 2009 [dostęp 2020-08-18] (ang.).
  27. Roger Ebert, Katyn movie review & film summary (2009), RogerEbert.com, 22 lipca 2009 [dostęp 2020-08-18] (ang.).
  28. A.O. Scott, Bearing Witness to Poland’s Pain, „The New York Times”, 17 lutego 2009, ISSN 0362-4331 [dostęp 2020-08-18] (ang.).
  29. «Пейзаж после битвы» – интервью Анджея Вайды журналу «Итоги» № 6, 6 февраля 2008.
  30. «Катынь» без свидетелей.
  31. Анджей Вайда снял фильм-разговор с погибшим отцом. Ученики режиссёра сняли фильм о фильме.
  32. «Вальтер ППК», Катынь и фильм Анджея Вайды. – Журнал «Чайка».
  33. Miliony widzów obejrzały film „Katyń” w Rosji (pol.). wirtualnemedia.pl, 2010-04-16. [dostęp 2010-04-16].
  34. Aleksandra Nagel, 3,8 mln Rosjan obejrzało „Katyń”, Onet Kultura, 16 kwietnia 2010 [dostęp 2020-08-18] (pol.).
  35. Maja Werner, Spełnienie polskiego reżysera? „Katyń” Andrzeja Wajdy został zakazany w Rosji, Bezprawnik, 10 października 2016 [dostęp 2020-08-18] (pol.).

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]