Przerośl

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Przerośl
Herb
Herb Przerośli
Kościół pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny
Kościół pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny
Państwo  Polska
Województwo podlaskie
Powiat suwalski
Gmina Przerośl
Liczba ludności (2008) 829
Strefa numeracyjna (+48) 87
Kod pocztowy 16-427
Tablice rejestracyjne BSU
SIMC 0765961
Położenie na mapie gminy Przerośl
Mapa lokalizacyjna gminy Przerośl
Przerośl
Przerośl
Położenie na mapie powiatu suwalskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu suwalskiego
Przerośl
Przerośl
Położenie na mapie województwa podlaskiego
Mapa lokalizacyjna województwa podlaskiego
Przerośl
Przerośl
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Przerośl
Przerośl
Ziemia54°15′07″N 22°39′22″E/54,251944 22,656111

Przerośl – dawne miasto, obecnie wieś w Polsce położona na Pojezierzu Zachodniosuwalskim, w województwie podlaskim, w powiecie suwalskim, w gminie Przerośl, na Suwalszczyźnie.

Miejscowość uzyskała lokację miejską około 1562 roku, zdegradowana w 1870 roku[1]. Miasto królewskie starostwa niegrodowego przeroskiego położone było w końcu XVIII wieku w powiecie grodzieńskim województwa trockiego[2]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa suwalskiego.

Miejscowość jest siedzibą gminy Przerośl[3].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pomnik upamiętniający 400-lecie Przerośli

Pierwsza osada powstała ok. 1570 roku. W 1571 erygowano parafię katolicką. W 1576 Stefan Batory nadał przywilej lokacyjny na prawie magdeburskim. W pierwszej połowie XVII wieku Przerośl należała do największych miast Suwalszczyzny, rozwijała się dzięki jednej z odnóg drogi handlowej między Korona Królestwa Polskiego a Litwą. W szczególności osadnictwo żydowskie opierało się na handlu. Z upływem czasu, ze względu na rujnujące miasto wojny szwedzkie, epidemie (dżuma w latach 1709-1710 uśmierciła niemal wszystkich mieszkańców) oraz przesunięcie się głównych osi handlowych na wschód (Suwałki, później Augustów), miejscowość podupadła. Do 1795 roku Przerośl należała administracyjnie do województwa trockiego jako siedziba starostwa przeroskiego. Drugi okres świetności przypadł na przełom wieków XVIII i XIX, kiedy to napłynęła ludność żydowska (stanowiąca w II połowie XIX wieku ponad 30% populacji). W 1799 roku Przerośl była największym miastem Suwalszczyzny (przed Suwałkami, Raczkami i Filipowem) i liczyła 246 domów z 1310 mieszkańcami[4]. W 1870 roku Przerośl straciła prawa miejskie. Przed I wojną światową mieszkało tu 2400 osób, a przed drugą 4000[5].

W okresie międzywojennym Przerośl była siedzibą komisariatu Straży Celnej „Przerośl” oraz stacjonowała tu placówka Straży Celnej „Przerośl”[6].

Współczesność[edytuj | edytuj kod]

Budynek szkoły podstawowej i gimnazjum, lata 30. XX w.

Dziś w Przerośli istnieje: Rynek (po części z przedwojenną żydowską zabudową) i miejski układ ulic; neoromański kościół katolicki (1948-1953 - inicjator budowy: ks. Stanisław Kamiński; budowniczowie: Antoni Sienkiewicz i Zygmunt Krysa) z zachowanym częściowo XVIII i XIX-wiecznym wyposażeniem starego drewnianego kościoła, rozebranego przed 1950 r.; drewniana wolnostojąca dzwonnica z 1790 roku; drewniana, modrzewiowa plebania w stylu dworu polskiego z 1883 r.[7]; gimnazjum i liceum ogólnokształcące; ośrodek zdrowia; apteka i kilka sklepów. Dwa cmentarze (żydowski[8]- przy ul. Zusenkowskiej i ewangelicki - przy ul. Holendry) są nieczynne, jedynie katolicki, jest nadal otwarty i zadbany. . W l. 60. XX wieku w miejscowości istniał młyn wodny z 1852 z drewnianym kołem młyńskim[9]. Przy wyjeździe na Gołdap stoi pomnik poświęcony 11 zakładnikom rozstrzelanym 21 kwietnia 1944 roku przez suwalską żandarmerię hitlerowską[10]. W parku miejskim, na osi ulicy Dwornej - prowadzącej do XIX-wiecznego szlacheckiego dworu drewnianego (zrujnowanego w latach 70. XX w. - tzw. "Szlachta"), na wysokim kamiennym cokole stoi drewniana XVIII-wieczna figura św. Agaty, ufundowana przez mieszkańców miasta po serii pożarów w XVIII w. Przez Przerośl wiedzie szlak turystyczny w kierunku najwyższych nieczynnych w Europie wiaduktów w Stańczykach[11][12] oraz do położonego w gminie Przerośl, najgłębszego w Polsce i w całej środkowej części Niżu Europejskiego - jeziora Hańcza. W samej Przerośli - Jezioro Kościelne wraz z pomostem. W pobliżu miejscowości - Jezioro Krzywólskie, zwane również Krzywym oraz Jezioro Boczne.

Komunikacja autobusowa łączy Przerośl z Suwałkami, Gołdapią, Filipowem.

W 1995 roku, dzięki staraniom ówczesnego Przewodniczącego Rady Gminy Przerośl Fabiana Sienkiewicza[13], Telewizja Polska zrealizowała film z cyklu "Małe Ojczyzny", pt. Przerośl (reż. Krzysztof Rączyński; współpraca reżyserska: Anna Guzik i Fabian Sienkiewicz)[14].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Do rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa wpisane są następujące obiekty[15]:

  • układ urbanistyczny (część), 1562–1870 (nr rej.: 438 z 28.11.1985)
  • dzwonnica przy kościele parafialnym, drewn.-szach., początek XIX wieku (nr rej.: 525 z 27.09.1989)
  • plebania drewniana, 1885 (nr rej.: 525 z 27.09.1989)
  • cmentarz parafialny rzymskokatolicki (nr rej.: 716 z 30.08.1989)
  • cmentarz ewangelicki (nr rej.: 674 z 30.06.1989)
  • cmentarz żydowski[16] (nr rej.: 675 z 26.08.1989)[17][18]
  • XVIII-wieczna figura św. Agaty

Urodzeni w Przerośli[edytuj | edytuj kod]

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 62-63.
  2. Вялікі гістарычны атлас Беларусі Т.2, Mińsk 2013, s. 86.
  3. Przerośl. Dzieje miasta i gminy, Lubimyczytać.pl [dostęp 2018-07-08] (pol.).
  4. Przeroślanie i Przerośl na starej fotografii, Lubimyczytać.pl [dostęp 2018-07-08] (pol.).
  5. Przerośl na suwalszczyzna.com.pl
  6. Kalendarz z szematyzmem funkcjonariuszy Straży Celnej na rok 1927, Nakładem Zarządu Internatu imienia dra Władysława Rasińskiego dla Dzieci Funkcjonariuszy Straży Celnej., 1927, s. 294.
  7. Przerośl - Drewniana plebania i dzwonnica (XIX w.). Atrakcje turystyczne Przerośl. Ciekawe miejsca Przerośl, www.polskaniezwykla.pl [dostęp 2018-07-08].
  8. Cmentarz żydowski w Przerośli Jewish cemetery in Przerosl, www.kirkuty.xip.pl [dostęp 2018-07-09].
  9. Rudolf Auch Szlaki wakacyjnych wędrówek. Cz. 1, Wyd. Harcerskie Warszawa 1968
  10. Wydawnictwa - GOKSiT - Gminny Ośrodek Kultury Sportu i Turystyki, „GOKSiT - Gminny Ośrodek Kultury Sportu i Turystyki” [dostęp 2018-07-08] (pol.).
  11. Atrakcje Turystyczne | Urząd Gminy Przerośl, przerosl.eu [dostęp 2018-07-08] (pol.).
  12. KANET, Suwalszczyzna Kraina jak Baśń, www.suwalszczyzna-jakbasn.pl [dostęp 2018-07-08].
  13. FilmPolski.pl, „FilmPolski” [dostęp 2018-07-08] (pol.).
  14. FilmPolski.pl, „FilmPolski” [dostęp 2018-07-08] (pol.).
  15. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podlaskie. 2018-09-30. [dostęp 2018-04-04].
  16. The Project to Restore the Przerosl Jewish Cemetery, www.przerosl.com [dostęp 2018-07-08].
  17. Cmentarz żydowski w Przerośli Jewish cemetery in Przerosl, www.kirkuty.xip.pl [dostęp 2018-07-08].
  18. Przerośl | Virtual Shtetl, sztetl.org.pl [dostęp 2018-07-08] (ang.).
  19. Joseph Aviram, geni_family_tree [dostęp 2018-07-08] (ang.).
  20. Super User, Jan Wiktor Sienkiewicz, badania naukowe, www.home.umk.pl [dostęp 2018-07-07] (ang.).

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]