Bakałarzewo

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Bakałarzewo
Herb
Herb Bakałarzewa
Bakałarzewo: kościół pw. św. Jakuba Apostoła
Bakałarzewo: kościół pw. św. Jakuba Apostoła
Państwo  Polska
Województwo podlaskie
Powiat suwalski
Gmina Bakałarzewo
Liczba ludności (2019[1]) 872
Strefa numeracyjna (+48) 87
Kod pocztowy 16-423[2]
Tablice rejestracyjne BSU
SIMC 0753231
Położenie na mapie gminy Bakałarzewo
Mapa lokalizacyjna gminy Bakałarzewo
Bakałarzewo
Bakałarzewo
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Bakałarzewo
Bakałarzewo
Położenie na mapie województwa podlaskiego
Mapa lokalizacyjna województwa podlaskiego
Bakałarzewo
Bakałarzewo
Położenie na mapie powiatu suwalskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu suwalskiego
Bakałarzewo
Bakałarzewo
54,0833°N 22,6333°E/54,083330 22,633330
Strona internetowa miejscowości
Pomnik Mikołaja Michnowicza Raczkowicza Bakałarza na zabytkowym rynku miasteczka
Szlak kajakowy Rospudą, Blizną i Czarną Hańczą

Bakałarzewodawne miasto, obecnie wieś w Polsce położona w północnej części województwa podlaskiego, w powiecie suwalskim. Jest siedzibą gminy Bakałarzewo.

Bakałarzewo uzyskało lokację miejską przed 1600 rokiem, zdegradowane w 1870 roku[3].

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Osada jest położona w obrębie Pojezierza Zachodniosuwalskiego, na granicy Mazur Garbatych i zachodniej Suwalszczyzny. Leży nad rzeką Rospudą.

W okolicy znajduje się dużo jezior rynnowych: Sumowo, Garbaś, Głębokie, Siekierewo, Skazdubek, Bolesty, Gaczne, Grabieńszczyzna, Karasiewek, Okrągłe. Teren o urozmaiconej rzeźbie polodowcowej, wiele wzniesień. Mimo wybitnych walorów krajobrazowo-wypoczynkowych infrastruktura turystyczna jest słabo rozbudowana. Turyści to głównie kajakarze uczestniczący w spływie Rospudą, łączącą się w dolnym biegu z Biebrzą.

Warunki glebowo-klimatyczne w gminie są słabe. Krótki okres wegetacyjny, mroźne i śnieżne zimy, wiosenne przymrozki nie sprzyjają rolnictwu. Ponadto, pagórkowaty teren utrudnia zabiegi agrotechniczne i wpływa na szybki spływ powierzchniowy wód opadowych.

Części wsi[edytuj | edytuj kod]

Integralne części wsi Bakałarzewo[4][5]
SIMC Nazwa Rodzaj
1012880 Czerwonka część wsi

Historia[edytuj | edytuj kod]

Miasteczko zostało założone w głębi puszczy w początkach XVI wieku i pierwotnie nosiło nazwę Douspuda Bakałarzewska lub Bakałarszczyzna (Bakałarowszczyzna). W 2. połowie XVI wieku była już określana jako Bakalarowo. Nazwa pochodzi od przezwiska Mikołaja Michnowicza - "Bakałarza", pisarza królewskiego, jednego z założycieli miejscowości. Już w 1558 roku Bakałarzewo było miastem. Posiadało swego burmistrza, wójta, rajców, a nawet starostę w ramach prawa dziedzica. W 1609 właściciel miasta i okolicznych dóbr Mikołaj Wolski ufundował do kościoła do dziś zachowany ołtarz. Na rzecz parafii przekazał też wieś Kotowinę. Od 2. połowy XVII i w XVIII wieku właścicielami Bakałarzewa byli Chlewińscy[6].

W końcu XVIII wieku położone było w powiecie grodzieńskim województwa trockiego[7] i znajdowało się do 1840 r. w rękach rodziny Ciemnołońskich.

Miasto prywatne Królestwa Kongresowego, położone było w 1827 roku w powiecie sejneńskim, obwodzie sejneńskim województwa augustowskiego[8].

W 1840 r. dobra Bakałarzewo, zwane inaczej dobrami Garbaś, w skład których wchodziło miasteczko Bakałarzewo, Garbaś, Siekierowo, a także jeziora Gacne, Sumowo, Głębokie i Długie zostały nabyte od Ksawerego Ciemnołońskiego przez kapitana byłej gwardii cesarskiej Napoleona I, Stefana Horaczkę. W tym samym roku dobra zostały powiększone o Nowopole (Kamieńszczyznę). Stefan Horaczko został kolatorem parafialnego kościoła rzymskokatolickiego w Bakałarzewie. Po śmierci Stefana Horaczki w 1852 miasto Bakałarzewo przeszło do jego syna Jana Horaczko, a następnie dziedzicem dóbr został Jan Stegman, mąż córki Stefana Horaczko - Emilii[9].

Najstarszymi ulicami poza Rynkiem są: Kamieńska, Filipowska, Kozia, Młyńska (dawniej Królewiecka), Suwalska (dawniej Grodzieńska), Krzywa (dawniej Stodolna), Kościelna (obecnie droga do plebanii). W 1870 roku odebrano prawa miejskie i Bakałarzewo stało się osadą miejską (miasteczkiem). Na początku XX wieku mieszkało tu blisko 2000 osób, z czego ponad połowa to Żydzi. W dwudziestoleciu międzywojennym wybudowano nową, murowaną szkołę (1927 r.), kościół (1936 r.) i spółdzielnię przy rynku (ok. 1937 r.). Tuż przed wybuchem II wojny światowej miejscowość była świadkiem ogromnej manifestacji patriotycznej, w której ludność długim korowodem udała się nad pobliską niemiecką granicę[10].

Grupka mieszkańców Bakałarzewa i okolic brała udział w zwycięskim powstaniu sejneńskim z 1919 roku. Wśród nich byli m.in.: Aleksander Nietubyć z Bakałarzewa, Bolesław Kurzynowski z Bakałarzewa, Romanowski chyba z Bakałarzewa, Wincenty Górny ze Starego Skazduba. W Polskiej Organizacji Wojskowej służył też Stanisław Chmielewski z Suchorzeca, który został zabity przez Niemców w lipcu 1919 roku[11].

W okresie międzywojennym Bakałarzewo było siedzibą komisariatu Straży Celnej „Bakałarzewo” oraz stacjonowała tu placówka Straży Celnej „Bakałarzewo”[12].

W 1929 r. mieszkało tu 705 osób. Była tu siedziba urzędu gminy, urząd celny i komisariat straży celnej. Działało Stowarzyszenie Spółdzielców "Oszczędność". Były tu dwa młyny, cztery sklepy spożywcze, dwa z odzieżą, jeden bławatny i dwa miejsca wyszynku trunków. Swoje warsztaty mieli tu jeden kowal i rzeźnik[13].

W czasie II wojny światowej Bakałarzewo zostało w 90-98% zniszczone. Spalono niemal całą drewnianą zabudowę oraz zniszczono murowany kościół i szkołę. Szczególnie ciężkie walki z hitlerowcami toczyły się w dniach 24 września 1939. 4 września 1939 Bakałarzewo zostało spacyfikowane przez Niemców w odwecie za wypad 1. szwadronu 3 pułku szwoleżerów na Cimochy (ówcześnie Reuss)[14]. W czasie II wojny światowej w okolicy Bakałarzewa działała silna partyzantka Armii Krajowej. Cztery osoby związane z tą ziemią zostały zamordowane w zbrodni katyńskiej w 1940 roku. 23 kwietnia 1944 niemiecka żandarmeria rozstrzelała Stanisława Pankiewicza z trzyosobową rodziną, a 25 maja powieszono 12 AK-owców[15]. Od 1973 r. jest siedzibą gminy Bakałarzewo.

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa suwalskiego.

Obiekty zabytkowe[edytuj | edytuj kod]

Kościół parafialny pw. św. Jakuba Apostoła w Bakałarzewie
  • kościół parafialny pod wezwaniem św. Jakuba Apostoła, 1936, nr rej.:766 z 24.02.1990. Świątynia dwuwieżowa o skromnym wystroju wnętrza, na ołtarzu renesansowa nadstawa.
  • cmentarz parafialny rzymskokatolicki, nr rej.: 715 z 30.08.1989
  • cmentarz żydowski, nr rej.:741 z 27.11.1989[16].
  • młyn wodny nad Rospudą z XIX w.
  • bunkry z czasów II wojny światowej[17]

Inne obiekty[edytuj | edytuj kod]

  • Pomnik Mikołaja Michnowicza Raczkowicza Bakałarza - założyciela miasteczka w 1514 r.
  • zachowany szesnastowieczny miejski układ przestrzenny z prostokątnym rynkiem
  • tzw. bunkry z II wojny światowej (5 schronów bojowych i 8 biernych)
  • młyn wodny z przełomu XIX i XX wieku
  • grobowiec baronów Myszkowskich z XIX wieku
  • grób Pankiewiczów zamordowanych w 1944 r.
  • miejsce straceń oraz grób 12 żołnierzy Armii Krajowej zamordowanych w 1944 r.
  • tzw. stara szkoła z 1927 r.
  • tzw. organistówka z ok. 1910 r.
  • Pomnik Obrońców Bakałarzewa z 1939 r.
  • Ścieżka Jaćwieska nad jeziorem Sumowo - tzw. deptak wykonany społecznie przez mieszkańców
  • wyremontowany rynek liczący prawie 500 lat
  • Most zakochanych przy jeziorze Sumowo Bakałarzewskie za kościołem[18]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Dane z ewidencji ludności Gminy Bakałarzewo
  2. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych poprzez wyszukiwarkę. Poczta Polska S.A., styczeń 2013. [dostęp 2015-03-26].
  3. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 18-19.
  4. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  5. TERYT (Krajowy Rejestr Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 18.11.2015].
  6. Tomasz Naruszewicz, Miejscowości ziemi bakałarzewskiej, 2014, s. 20-24, ISBN 978-83-923630-2-6 [dostęp 2019-01-24].
  7. Вялікі гістарычны атлас Беларусі. Т. 2. Mińsk, 2013, s. 86.
  8. Tabella miast, wsi, osad Królestwa Polskiego, z wyrażeniem ich położenia i ludności, alfabetycznie ułożona w Biórze Kommissyi Rządowéy Spraw Wewnętrznych i Policyi. T. 1 : A-Ł, Warszawa 1827, s. 8.
  9. A. Matusiewicz, Dobra dowspudzkie po 1831 roku, Rocznik Augustowsko-Suwalski, t. 11, 2011
  10. Tomasz Naruszewicz, Bakałarzewo. Dzieje miasteczka i ziemi, 2006, s. 156-157, 162, 175, 201-260, DOI10.15290/sp.2012.20.05.
  11. Tomasz Naruszewicz, Droga ku niepodległości Polski w Bakałarzewie i okolicy, 2018.
  12. Kalendarz z szematyzmem funkcjonariuszy Straży Celnej na rok 1927, Nakładem Zarządu Internatu imienia dra Władysława Rasińskiego dla Dzieci Funkcjonariuszy Straży Celnej, 1927, s. 292.
  13. The 1929 Polish Business Directory Project, data.jewishgen.org [dostęp 2017-03-30].
  14. Waldemar Monkiewicz. Pacyfikacje wsi w regionie białostockim (1939, 1941-1944). „Białostocczyzna”. 1 (9), s. 30, 1988. 
  15. Naruszewicz, Tomasz (1979- ), Miejscowości ziemi bakałarzewskiej, Urząd Gminy, 2014, ISBN 978-83-923630-2-6, OCLC 899840824 [dostęp 2019-01-24].
  16. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podlaskie. 2018-09-30.
  17. Piotr Skurzyński "Warmia, Mazury, Suwalszczyzna" Wyd. Sport i Turystyka - Muza S.A. Warszawa 2004 ​ISBN 83-7200-631-8​ s. 412
  18. Zakochani z Bakałarzewa będą mieli swój most, a raczej mostek. bialystok.gazeta.pl, 24.05.2012. [dostęp 28 maja 2012].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Tomasz Naruszewicz, Miejscowości ziemi bakałarzewskiej, Bakałarzewo 2014
  • Tomasz Naruszewicz, Bakałarzewo. Dzieje miasteczka i ziemi, Warszawa 2006
  • Zygmunt Filipowicz, 1980, Suwalszczyzna. Panorama turystyczna, Warszawa, Krajowa Agencja Wydawnicza, ss. 35-36
  • Józef Kuran, 1976, Kajakiem po jeziorach augustowskich i suwalskich, Warszawa, Sport i Turystyka, s. 167

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]