Bakałarzewo

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Artykuł 54°5′37″N 22°39′7″E
- błąd 38 m
WD 54°4'59.9"N, 22°37'59.9"E
- błąd 14 m
Odległość 1762 m
Bakałarzewo
wieś
Ilustracja
Bakałarzewo z lotu ptaka, 2020 r.
Państwo  Polska
Województwo  podlaskie
Powiat suwalski
Gmina Bakałarzewo
Liczba ludności (2020[1]) 881
Strefa numeracyjna 87
Kod pocztowy 16-423[2]
Tablice rejestracyjne BSU
SIMC 0753231
Położenie na mapie gminy Bakałarzewo
Mapa konturowa gminy Bakałarzewo, po lewej znajduje się punkt z opisem „Bakałarzewo”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, u góry po prawej znajduje się punkt z opisem „Bakałarzewo”
Położenie na mapie województwa podlaskiego
Mapa konturowa województwa podlaskiego, u góry znajduje się punkt z opisem „Bakałarzewo”
Położenie na mapie powiatu suwalskiego
Mapa konturowa powiatu suwalskiego, po lewej nieco na dole znajduje się punkt z opisem „Bakałarzewo”
Ziemia54°05′37″N 22°39′07″E/54,093611 22,651944
Strona internetowa
Fontanna w parku oraz pomnik Mikołaja Michnowicza Raczkowicza Bakałarza nocą , 2020 r.
Bakałarzewo od strony jeziora Sumowo Bakałarzewskie, 2020 r.
Fontanna w parku, 2020 r.
Alatana w parku, 2020 r.

Bakałarzewo – wieś w Polsce położona w północnej części województwa podlaskiego, w powiecie suwalskim. Siedziba gminy Bakałarzewo. Dawniej miasto; uzyskało lokację miejską przed 1570 rokiem[3], zdegradowane w 1870 roku[4].

Integralne części wsi Bakałarzewo[5][6]
SIMC Nazwa Rodzaj
1012880 Czerwonka część wsi

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Osada jest położona w obrębie Pojezierza Zachodniosuwalskiego, na granicy Mazur Garbatych i zachodniej Suwalszczyzny. Leży nad rzeką Rospudą.

Okolica Bakałarzewa posiada walory krajobrazowo-wypoczynkowe, teren o urozmaiconej rzeźbie polodowcowej, wiele wzniesień, oraz jeziora rynnowe: Sumowo, Garbaś, Głębokie, Siekierewo, Skazdubek, Bolesty, Gaczne, Grabieńszczyzna, Karasiewek, Okrągłe. W latach 2019–2020 powstało kilkanaście obiektów wypoczynkowych nad jeziorem Sumowo. W 2018 roku powstał gminny deptak z pomostami nad jeziorem Sumowo oraz most na rzece Rospuda oraz siłownia zewnętrzna przy Gminnej Bibliotece Publicznej[7]. Turyści to głównie kajakarze uczestniczący w spływie Rospudą, łączącą się w dolnym biegu z Biebrzą.

Warunki glebowo-klimatyczne w gminie są słabe. Krótki okres wegetacyjny, mroźne i śnieżne zimy, wiosenne przymrozki nie sprzyjają rolnictwu. Ponadto, pagórkowaty teren utrudnia zabiegi agrotechniczne i wpływa na szybki spływ powierzchniowy wód opadowych.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Miasteczko zostało założone w głębi puszczy w początkach XVI wieku i pierwotnie nosiło nazwę Douspuda Bakałarzewska lub Bakałarszczyzna (Bakałarowszczyzna). W 2. połowie XVI wieku była już określana jako Bakalarowo. Nazwa pochodzi od przezwiska Mikołaja Michnowicza - "Bakałarza", pisarza królewskiego, jednego z założycieli miejscowości. Już w 1558 roku Bakałarzewo było miastem. Posiadało swego burmistrza, wójta, rajców, a nawet starostę w ramach prawa dziedzica. W 1609 właściciel miasta i okolicznych dóbr Mikołaj Wolski ufundował do kościoła do dziś zachowany ołtarz. Na rzecz parafii przekazał też wieś Kotowinę. Od 2. połowy XVII i w XVIII wieku właścicielami Bakałarzewa byli Chlewińscy[8].

Na środku Rynku Bakałarzewa w XVII-XIX wieku znajdowała się drewniana karczma miejska, w która była głównym punktem handlowym miasteczka. Tu posilali się podróżni przejeżdżający przez Bakałarzewo oraz miejscowi. Gospoda była miejscem rozrywki dla dawnych bakałarzewian oraz zaopatrywano się w niej w produkty żywnościowe. Możliwe, że w XVII wieku, podobnie jak później w Suwałkach, w karczmie swą siedzibę miały też władze miejskie Bakałarzewa. Ponadto w północno-zachodniej części Rynku przynajmniej w XIX-XX wieku znajdowała się drewniana studnia miejska, dzięki której mieszkańcy mieli swobodny dostęp do wody pitnej. Odgrywała też ogromne znaczenie w bezpieczeństwie pożarniczym[9].

W końcu XVIII wieku położone było w powiecie grodzieńskim województwa trockiego[10] i znajdowało się do 1840 r. w rękach rodziny Ciemnołońskich.

Miasto prywatne Królestwa Kongresowego, położone było w 1827 roku w powiecie sejneńskim, obwodzie sejneńskim województwa augustowskiego[11].

W 1840 r. dobra Bakałarzewo, zwane inaczej dobrami Garbaś, w skład których wchodziło miasteczko Bakałarzewo, Garbaś, Siekierowo, a także jeziora Gacne, Sumowo, Głębokie i Długie zostały nabyte od Ksawerego Ciemnołońskiego przez kapitana byłej gwardii cesarskiej Napoleona I, Stefana Horaczkę. W tym samym roku dobra zostały powiększone o Nowopole (Kamieńszczyznę). Stefan Horaczko został kolatorem parafialnego kościoła rzymskokatolickiego w Bakałarzewie. Po śmierci Stefana Horaczki w 1852 miasto Bakałarzewo przeszło do jego syna Jana Horaczko, a następnie dziedzicem dóbr został Jan Stegman, mąż córki Stefana Horaczko - Emilii[12].

Najstarszymi ulicami poza Rynkiem są: Kamieńska, Filipowska, Kozia, Młyńska (dawniej Królewiecka), Suwalska (dawniej Grodzieńska), Krzywa (dawniej Stodolna), Kościelna (obecnie droga do plebanii). W 1870 roku odebrano prawa miejskie i Bakałarzewo stało się osadą miejską (miasteczkiem). Na początku XX wieku mieszkało tu blisko 2000 osób, z czego ponad połowa to Żydzi. W dwudziestoleciu międzywojennym wybudowano nową, murowaną szkołę (1927 r.), kościół (1936 r.) i spółdzielnię przy rynku (ok. 1937 r.).

Grupka mieszkańców Bakałarzewa i okolic brała udział w zwycięskim powstaniu sejneńskim z 1919 roku. Wśród nich byli m.in.: Aleksander Nietubyć z Bakałarzewa, Bolesław Kurzynowski z Bakałarzewa, Romanowski chyba z Bakałarzewa, Wincenty Górny ze Starego Skazduba. W Polskiej Organizacji Wojskowej służył też Stanisław Chmielewski z Suchorzeca, który został zabity przez Niemców w lipcu 1919 roku[13].

W okresie międzywojennym Bakałarzewo było siedzibą komisariatu Straży Celnej „Bakałarzewo” oraz stacjonowała tu placówka Straży Celnej „Bakałarzewo”[14].

W 1929 r. mieszkało tu 705 osób. Była tu siedziba urzędu gminy, urząd celny i komisariat straży celnej. Działało Stowarzyszenie Spółdzielców "Oszczędność". Były tu dwa młyny, cztery sklepy spożywcze, dwa z odzieżą, jeden bławatny i dwa miejsca wyszynku trunków. Swoje warsztaty mieli tu jeden kowal i rzeźnik[15].

Tuż przed wybuchem II wojny światowej miejscowość była świadkiem ogromnej manifestacji patriotycznej, w której ludność długim korowodem udała się nad pobliską niemiecką granicę[16].

W czasie II wojny światowej Bakałarzewo zostało w 90-98% zniszczone. Spalono niemal całą drewnianą zabudowę oraz zniszczono murowany kościół i szkołę. Szczególnie ciężkie walki z hitlerowcami toczyły się w dniach 2–4 września 1939. 4 września 1939 Bakałarzewo zostało spacyfikowane przez Niemców w odwecie za wypad 1. szwadronu 3 pułku szwoleżerów na Cimochy (ówcześnie Reuss)[17]. W czasie II wojny światowej w okolicy Bakałarzewa działała silna partyzantka Armii Krajowej. Cztery osoby związane z tą ziemią zostały zamordowane w zbrodni katyńskiej w 1940 roku. 23 kwietnia 1944 niemiecka żandarmeria rozstrzelała Stanisława Pankiewicza z trzyosobową rodziną, a 25 maja powieszono 12 AK-owców[18]. Od 1973 r. jest siedzibą gminy Bakałarzewo.

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa suwalskiego.

Obiekty zabytkowe[edytuj | edytuj kod]

Ul. Pankiewiczów oraz jezioro Sumowo Bakałarzewskie, 2020 r.
Drewniana studnia oraz pomnik Mikołaja Michnowicza Raczkowicza Bakałarza na zabytkowym rynku miasteczka, 2020 r.
  • Kościół parafialny pod wezwaniem św. Jakuba Apostoła, 1936, nr rej.:766 z 24.02.1990. Świątynia dwuwieżowa o skromnym wystroju wnętrza, na ołtarzu renesansowa nadstawa.
  • Cmentarz parafialny rzymskokatolicki, nr rej.: 715 z 30.08.1989
  • Cmentarz żydowski, nr rej.:741 z 27.11.1989[19].
  • Młyn wodny nad Rospudą z XIX w.
  • Bunkry z czasów II wojny światowej[20]

Inne obiekty[edytuj | edytuj kod]

  • Pomnik Mikołaja Michnowicza Raczkowicza Bakałarza - założyciela miasteczka w 1514 r.
  • Szesnastowieczny miejski układ przestrzenny z prostokątnym rynkiem
  • Bunkry z II wojny światowej (5 schronów bojowych i 8 biernych)
  • Młyn wodny z przełomu XIX i XX wieku
  • Grobowiec baronów Myszkowskich z XIX wieku
  • Grób Pankiewiczów zamordowanych w 1944 r.
  • Miejsce straceń oraz grób 12 żołnierzy Armii Krajowej zamordowanych w 1944 r.
  • Tzw. stara szkoła z 1927 r.
  • Tzw. organistówka z ok. 1910 r.
  • Pomnik Obrońców Bakałarzewa z 1939 r.
  • Ścieżka Jaćwieska nad jeziorem Sumowo z mostem zakochanych[21] - tzw. deptak wykonany społecznie przez mieszkańców

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Dane z ewidencji ludności Gminy Bakałarzewo
  2. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 11 [dostęp 2020-12-22] [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  3. Dariusz Sokołowski, Miasta zdegradowane w województwie podlaskim, w: Studia Łomżyńskie 24, 2013, s. 75.
  4. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 18-19.
  5. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  6. TERYT (Krajowy Rejestr Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 18.11.2015].
  7. Gmina Bakałarzewo. Nowy pomost i deptak przy jeziorze Sumowo [zdjęcia] | suwalki24.pl - Suwalski Dziennik Internetowy (Suwałki, Augustów, Sejny, Suwalszczyzna), www.suwalki24.pl [dostęp 2020-02-20].
  8. Tomasz Naruszewicz, Miejscowości ziemi bakałarzewskiej, 2014, s. 20-24, ISBN 978-83-923630-2-6 [dostęp 2019-01-24].
  9. Rewitalizacja parku w Bakałarzewie, Polskie Radio Białystok [dostęp 2020-01-20] (pol.).
  10. Вялікі гістарычны атлас Беларусі. Т. 2. Mińsk, 2013, s. 86.
  11. Tabella miast, wsi, osad Królestwa Polskiego, z wyrażeniem ich położenia i ludności, alfabetycznie ułożona w Biórze Kommissyi Rządowéy Spraw Wewnętrznych i Policyi. T. 1 : A-Ł, Warszawa 1827, s. 8.
  12. A. Matusiewicz, Dobra dowspudzkie po 1831 roku, Rocznik Augustowsko-Suwalski, t. 11, 2011
  13. Tomasz Naruszewicz, Droga ku niepodległości Polski w Bakałarzewie i okolicy, 2018.
  14. Kalendarz z szematyzmem funkcjonariuszy Straży Celnej na rok 1927, Nakładem Zarządu Internatu imienia dra Władysława Rasińskiego dla Dzieci Funkcjonariuszy Straży Celnej, 1927, s. 292.
  15. The 1929 Polish Business Directory Project, data.jewishgen.org [dostęp 2017-03-30].
  16. Tomasz Naruszewicz, Bakałarzewo. Dzieje miasteczka i ziemi, 2006, s. 156-157, 162, 175, 201-260, DOI10.15290/sp.2012.20.05.
  17. Waldemar Monkiewicz. Pacyfikacje wsi w regionie białostockim (1939, 1941-1944). „Białostocczyzna”. 1 (9), s. 30, 1988. 
  18. Tomasz (1979- ) Naruszewicz, Miejscowości ziemi bakałarzewskiej, Urząd Gminy, 2014, ISBN 978-83-923630-2-6, OCLC 899840824 [dostęp 2019-01-24].
  19. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podlaskie. 2020-09-30.
  20. Piotr Skurzyński "Warmia, Mazury, Suwalszczyzna" Wyd. Sport i Turystyka - Muza S.A. Warszawa 2004 ​ISBN 83-7200-631-8​ s. 412
  21. Zakochani z Bakałarzewa będą mieli swój most, a raczej mostek. bialystok.gazeta.pl, 24.05.2012. [dostęp 28 maja 2012]. [zarchiwizowane z tego adresu (24 stycznia 2019)].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Tomasz Naruszewicz, Miejscowości ziemi bakałarzewskiej, Bakałarzewo 2014
  • Tomasz Naruszewicz, Bakałarzewo. Dzieje miasteczka i ziemi, Warszawa 2006
  • Zygmunt Filipowicz, 1980, Suwalszczyzna. Panorama turystyczna, Warszawa, Krajowa Agencja Wydawnicza, ss. 35-36
  • Józef Kuran, 1976, Kajakiem po jeziorach augustowskich i suwalskich, Warszawa, Sport i Turystyka, s. 167

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]