Wiżajny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy Wsi. Zobacz też: jezioro Wiżajny.
Wiżajny
Herb
Herb
Świetlica i remiza OSP we wsi (2018)
Świetlica i remiza OSP we wsi (2018)
Państwo  Polska
Województwo podlaskie
Powiat suwalski
Gmina Wiżajny
Wysokość 243 m n.p.m.
Liczba ludności (2008) 974
Strefa numeracyjna 87
Kod pocztowy 16-407
Tablice rejestracyjne BSU
SIMC 0772174
Położenie na mapie gminy Wiżajny
Mapa lokalizacyjna gminy Wiżajny
Wiżajny
Wiżajny
Położenie na mapie powiatu suwalskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu suwalskiego
Wiżajny
Wiżajny
Położenie na mapie województwa podlaskiego
Mapa lokalizacyjna województwa podlaskiego
Wiżajny
Wiżajny
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Wiżajny
Wiżajny
Ziemia54°22′02″N 22°52′08″E/54,367222 22,868889
Strona internetowa miejscowości

Wiżajny – dawne miasto, obecnie wieś w Polsce, w województwie podlaskim, w powiecie suwalskim, siedziba gminy Wiżajny.

Wiżajny uzyskały lokację miejską w 1620 roku, zdegradowane w 1870 roku[1].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Wiżajny od początków swego istnienia znajdowały się na terenach przygranicznych. Miejscowość położona jest na Pojezierzu Wschodniosuwalskim, na północno-wschodnim krańcu Polski, niedaleko granicy z Litwą i obwodem kaliningradzkim. Wieś leży na przesmyku między jeziorami Wistuć i Wiżajny[2]. We wsi znajduje się kościół oraz stare domy. Przez wieś biegnie droga wojewódzka nr 651[3].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Dawniej na terenie miejscowości znajdowały się bagna należące do puszczy ciągnącej się aż do jeziora Wisztynieckiego na granicy Litwy i okręgu Kaliningradzkiego[4]. Pierwsi mieszkańcy na terenach obecnych Wiżajn pojawili się około 11 tysięcy lat temu[5]. Około tysiąca lat przed naszą erą zaczęto uprawiać rośliny i prowadzić chów zwierząt. Już w II wieku przed naszą erą miejscowość pojawiła się na mapie krainy jaćwieskiej[5]. Miejscowość po raz pierwszy wzmiankowana była w roku 1253 jako Weyze[3]. Była to przypuszczalnie osada Jaćwingów. W 1249 nad jeziorem założony został przez bojara Piotra Łysego dwór. Piotr Łysy na dworze się nie utrzymał, a jego miejsce zajął Prokop Hryhoriewicz – dworzanin starosty mereckiego[3]. W XII wieku wieś została podbita przez Krzyżaków (podbój zakończył się w roku 1283)[5]. Już w XIV wieku we wsi na szlaku kupieckim prowadzącym w stronę Sejn była karczma . W podaniach wymienia się ją jako słynącą z tego, iż w jej menu sztandarowe miejsce zajmowały raki. W 1409 roku miano nimi tu poczęstować króla Jagiełłę[3]. W roku 1413 tereny pojaćwieskie, w tym miasto królewskie w starostwie niegrodowym wiżańskim zostały włączone do powiatu grodzieńskiego w województwie trockim[5]. Było w nim jeszcze w końcu XVIII wieku[6]. W wieku XV na tereny dzisiejszej gminy zaczęli przybywać osadnicy słowiańscy i litewscy[5]. Źródła pisane wymieniają Wiżajny w 1606 jako miasto, choć data otrzymania praw miejskich nie jest znana[7]. Wiadomo natomiast, że zostały one potwierdzone w 1693[3]. W roku 1638 nadane zostały Radziwiłłom[4]. W roku 1766 miejscowość we władanie otrzymała kobieta o nazwisku Strutyńska[4], a podczas sejmu warszawskiego w latach 1773–75 w wieloletnią dzierżawę Wiżajny wraz z wsią Bolcie i Żyrwinami oddane zostały Róży Strutyńskiej (z rodziny Platerów)[7].

Dzięki przygranicznemu położeniu nastąpił szybki i dynamiczny rozwój miasta, jednak zniszczone zostało podczas wojen szwedzkich[3]. Aby podnieść je z upadku król Jan III Sobieski ufundował szpital, szkołę i nowy kościół zbudowany w roku 1825[7]. Najlepsze lata dla Wiżajn to XVIII i XIX wiek[3]. W XIX wieku miejscowość wchodziła w skład ekonomii Kadaryszki. W 1870 roku miejscowość została zdegradowana do rangi wsi, ale do czasów dzisiejszych zachował się miejski układ urbanistyczny[3]. W 1893 w XIII tomie Słownika geograficznego Królestwa Polskiego tak pisano o Wiżajnach[4]:

Quote-alpha.png
Wiżajny – osada, dawniej miasteczko, nad jeziorem t.n., w pow. suwalskim, gm. i par. Wiżajny, odl. 34 w. [wiorst] od Suwałk na północ a 11 w. od Kalwaryi (...) 175 dm. [domów], 2276 mk. [mieszkańców] (...) w osadzie odbywa się 6 jarmarków (...)

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa suwalskiego, wcześniej – do województwa białostockiego. W Wiżajnach stacjonowała strażnica WOP.

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Nazwa miejscowości wywodzi się prawdopodobnie od litewskiego vežys, oznaczającego raka[8].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Do rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa wpisane są następujące obiekty[9]:

  • układ urbanistyczny (część), 1570–1870 (nr rej.: 440 z 28.11.1985)
  • kościół parafialny pw. św. Teresy, 1825 (nr rej.: 506 z 23.06.1986)
  • dzwonnica, drewniana, 1862 (nr rej.: 506 z 23.06.1986)
  • cmentarz parafialny rzymsko-katolicki (nr rej.: 721 z 30.08.1989)
  • cmentarz ewangelicki (nr rej.: 677 z 26.08.1989)

Transport[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 82-83.
  2. Grzegorz Rąkowski: Polska egzotyczna. Cz. 1. Pruszków: Rewasz, 1999, s. 37. ISBN 83-85557-63-6.
  3. a b c d e f g h Polski biegun zimna. W: Wanda Bednarczyk-Rzepko, Urszula Zwolińska, Piotr Przyssawka, Wojciech Marek Darski, Aleksander Buczyński: Przewodnik Pascala. Pojezierze Suwalskie i Puszcza Augustowska. Bielsko-Biała: Wydawnictwo Pascal, 2005, s. 203–215. ISBN 83-7304-405-1.
  4. a b c d Wiżajny w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. XII: Szlurpkiszki – Warłynka. Warszawa 1892. s. 687.
  5. a b c d e Na polski biegun zimna. W: Grzegorz Rąkowski: Polska egzotyczna. Cz. 1. Wyd. 2 popr. i uzup.. Pruszków: Rewasz, 1999, s. 104–105. ISBN 83-85557-63-6.
  6. Вялікі гістарычны атлас Беларусі Т.2, Mińsk 2013, s. 86.
  7. a b c Wiżajny w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. XII: Szlurpkiszki – Warłynka. Warszawa 1892. s. 688.
  8. Biegun zimna i kartacze. W: Polska niezwykła. Województwo podlaskie. Przewodnik. Warszawa: Demart, 2008, s. 7–8. ISBN 978-83-7427-398-5.
  9. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podlaskie. 2018-06-30. [dostęp 2018-04-04].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]