Kanon rzymski

Kanon rzymski - jedna z najstarszych modlitw eucharystycznych w chrześcijaństwie. Praktycznie od VI do XX wieku, w niezmienionym brzmieniu jest sprawowana w Kościele katolickim łacińskiego obrządku. W nowym mszale rytu rzymskiego, opublikowanym po Soborze watykańskim II kanon ma nazwę Pierwsza modlitwa eucharystyczna i jest jedną z kilku modlitw eucharystycznych. W mszale trydenckim - dziś dopuszczanym do użytku w liturgii jako forma nadzwyczajna - był on jedyną modlitwą eucharystyczną.

Historia

Kształt kanonu rzymskiego, w jakim dotrwał do naszych czasów z wyjątkiem kilku drugorzędnych szczegółów, ostatecznie uformowany został w VI w. wraz z papieżem Grzegorzem Wielkim.

Żadna z części i modlitw Kanonu rzymskiego nie przejawia jakiegokolwiek pokrewieństwa z modlitwą eucharystyczną Hipolita rzymskiego z III w., którą niektórzy autorzy uznają za wczesną liturgię rzymską. Powołując się na ten argument, A. Baumstarck uznał, że skoro kanon rzymski jest tak różny od modlitwy Hipolita - jest on owocem radykalnej reorganizacji, przeobrażenia i uzupełnienia o przypadkowe elementy, które zrujnowały pierwotną jedność i harmonię pierwotnej liturgii. Tezę tę poprali tacy liturgiści, jak W. Frere, A. Jungmann i Th. Klausner.

Według L. Bouyera, teza o przepracowaniu modlitwy Hipolita jest pozbawiona racji z wielu względów. Pierwszym argumentem przeciw jest to, iż Hipolit był w osobistym konflikcie z papieżami - a więc eucharystia, którą opisuje w swej Tradycji apostolskiej jest alternatywną wobec używanej w jego czasie w Rzymie. Wobec tej ostatniej w prologu wyraża swą dezaprobatę, podobnie jak czynił to wobec innych dziedzin życia i nauczania Kościoła rzymskiego. L. Bouyer wskazuje że nie ma żadnych świadectw ani zewnętrznych, ani w samym tekście, które by wskazywały na tak radykalne zastąpienie jednej liturgii eucharystii drugą. Ponadto istnieje świadectwo liturgii św. Ambrożego z Mediolanu z IV w. zawarte w jego katechezach mistagogalnych do katechumenów O sakramentach, który przytacza środkową część kanonu, będącą prawie identyczną do tej, którą znał papież Grzegorz Wielki w VI wieku. Można zatem stwierdzić, że kanon rzymski był w takiej czy innej formie modlitwą kościoła w Rzymie kilka wieków przed papieżem Grzegorzem. Pewne ślady mogą wskazywać na związki z liturgią Egiptu, konkretnie Kościoła aleksandryjskiego. Według niektórych, liturgię tę można wywodzić ze środowiska Piotra Apostoła i jego towarzysza Marka Ewangelisty. Według tradycji, to właśnie w jego rodzinnym domu odbyła się Ostatnia Wieczerza. A potwierdzeniem mogą być słowa w kanonie mówiące, że Jezus wziął ten przesławny kielich - z rozumieniem, że chodzi konkretnie o kielich użyty przez Jezusa i przechowywany ze czcią przez rodzinę św. Marka, a obecnie znajdujący się w Walencji i nazywany świętym Graalem. Kielich ten uczcił papież Benedykt XVI w czasie odwiedzin tego miasta w lipcu 2006 r..

Kanon rzymski w rycie trydenckim

Znaczenie i świętość kanonu rzymskiego potwierdził Sobór trydencki nazywając go – podczas 22. sesji – wolnym od wszelkiego błędu i zastrzegł, że jeśli ktoś twierdzi, że Kanon Mszy zawiera błędy i że dlatego winien być zniesiony – niech na niego będzie anatema!

Kanon poprzedzony jest prefacją i śpiewem Sanctus. W całości jest odmawiany po cichu przez kapłana. W tym czasie wierni klęczą. Postawa kapłana (wzniesione ręce, pochylenie, przyklękanie) i gesty jakie wykonuje (wielokrotny znak krzyża) są również świadectwem wagi tej części mszy. Kanon składa się z kilku części:

• Te igitur... – Pierwsze wspomnienie: Kościoła
• Memento, Domine... – Drugie wspomnienie: obecnych na mszy i tych za kogo mszę się odprawia
• Communicantes... – Trzecie wspomnienie: świętych. Te trzy części to połowa modlitw wstawienniczych kanonu. Pozostałe nastąpią po konsekracji.
• Hanc igitur... – Prośba o przyjęcie ofiary
• Quam oblationem... – Prośba o przemienienie chleba i wina w Ciało i Krew Jezusa Chrystusa, czyli epikleza
• Konsekracja chleba i wina – Centralny punkt mszy podczas którego zachodzi transsubstancjacja
• Unde et memores... – Wspomnienie męki Chrystusa, anamneza
• Supra quae... – Modlitwa ofiarna po konsekracji, wspomnienie patriarchów Starego Testamentu
• Supplices te rogamus... – Prośba o uświęcenie przyjmujących Ciało i Krew Chrystusa, niekiedy uważana za część epiklezy po konsekracji.
• Memento etiam... – Czwarte wspomnienie: za zmarłych
• Nobis quoque peccatoribus... – Piąte wspomnienie: za grzeszników
• Per quem haec omnia... – Szóste wspomnienie: za całe stworzenie
• Per ipsum... – Uroczyste zakończenie kanonu, uwielbienie Trójcy Świętej

Odpowiednie części Kanonu przed i po Przeistoczeniu można zestawić symetrycznie ze sobą. Tę symetrię wzmacnia symetria modlitw przed i po Kanonie.

Consecratio chleba i wina
Quam oblationem epikleza, prośba o przeistoczenie	Unde et memores wspomnienie Odkupienia, anamneza
Hanc igitur polecenie ofiary Nowego Testamentu	Supra quae wspomnienie ofiar Starego Testamentu
Communicantes łączność z Kościołem w Niebie	Supplices zjednoczenie z liturgią niebiańską
Memento żyjących	Memento umarłych
In primis wspomnienie Kościoła wojującego na ziemi	Nobis quoque prośba za duchowieństwo w łączności z męczennikami Kościoła
Te igitur Polecenie ofiar Bogu Ojcu przez Chrystusa	Per quem haec Błogosławieństwo stworzenia przez Chrystusa
Sanctus chwała Boża	Per Ipsum chwała, doksologia
Praefatio dziękczynienie Ojcu przez Syna	Pater noster modlitwa do Ojca przez Syna
Secreta preludium, uroczyste otwarcie	Libera postludium, uroczyste zamknięcie

Kanon rzymski w nowym rycie

Jest najbardziej uroczystą i najbardziej rozbudowaną z kilku modlitw eucharystycznych. Zasadniczo jest oparty na łacińskiej wersji kanonu, jednak nie jest dosłownym jego tłumaczeniem. Inaczej niż w innych modlitwach eucharystycznych, rozpoczyna się modlitwą za Kościół, potem za żyjących. Następnie odmawia się wspomnienie tajemnicy dnia i świętych. Potem następuje modlitwa o przyjęcie darów. Kolejnym elementem Kanonu jest epikleza i modlitwa konsekracji chleba i wina. Po czym następuje anamneza ze wspomnieniem patriarchów Starego Testamentu. Po tej części Kanonu następuje modlitwa za zmarłych oraz o wstawiennictwo męczenników. Kanon Rzymski podobnie jak inne modlitwy eucharystyczne kończy doksologia wielka.

Stosowanie Kanonu Rzymskiego

Zgodnie z 365. punktem Ogólnego Wprowadzenia do Mszału Rzymskiego, Kanon Rzymski można odmawiać zawsze. Ponadto zaleca się jego stosowanie w następujących dniach:

• każda niedziela
• Msze mające własne Zjednoczeni
  • Narodzenie Pańskie (razem z jego oktawą)
  • Objawienie Pańskie
  • od Mszy Wigilii Paschalnej do 2. Niedzieli Wielkanocnej
  • Wniebowstąpienie Pańskie
  • Zesłanie Ducha Świętego
  • Ofiarowanie Pańskie
  • Zwiastowanie Pańskie
  • Przemienienie Pańskie
  • rocznica konsekracji kościoła
  • narodzenie świętego Jana Chrzciciela
  • Wniebowzięcie NMP
  • Niepokalane Poczęcie NMP
• Msze mające własne Boże przyjmij łaskawie tę Ofiarę
  • Msza przy udzielaniu Chrztu
  • Msza przy udzielaniu Bierzmowania
  • Msza za Nowożeńców
• święta Apostołów
• święta świętych, których imiona wspomina się w tekście Kanonu

Bibliografia

• Ambroży z Mediolanu, św.: O sakramentach. W: Tenże: Wyjaśnienie symbolu. O tajemnicach. O sakramentach. Gładyszewski, ks. Ludwik (przekład, wstęp i opracowanie). Kraków: WAM, 2004, s. 67-104, seria: Źródła Myśli Teologicznej 31. 
• Jungmann A.. Das 'Problem'des römischen Messkanons. „Ephemerides liturgicae”. 53 (1939). S. 204nn. 
• Botte, Dom B.: Le canon de la Messe romaine. Louvain: 1935. 
• Bouyer L.: Resurgence of the Archaic Type in the Apostolic Tradition of St. Hippolytus. W: Tenże: Eucharist. Theology and Spirituality of the Eucharistic Prayer. Notre Dame, Indiana: 1968, s. 158-182. 
• Bouyer L.: The Alexandrian and Roman Eucharists. W: Tenże: Eucharist. Theology and Spirituality of the Eucharistic Prayer. Notre Dame, Indiana: 1968, s. 187-243. 
• A. Jungmann: The Mass of the Roman Rite. T. 2. Nowy Jork: 1950-1955. 
• Kiernikowski Z., bp: Kanon rzymski. W: Tenże: Eucharystia i jedność. Częstochowa: Tygodnik "Niedziela", 2000, s. 160-166, seria: Biblioteka Niedzieli 98. ISBN 83-88389-18-1. 
• Sobór Trydencki (1545-1563). W: Dokumenty Soborów Powszechnych. Tekst łaciński, polski. Baron A. ks., Pietras H. SJ (układ i opracowanie). T. IV (1511-1870) Lateran V, Trydent, Watykan I. s. 182-867. ISBN 83-7318-483-X. 

Zobacz też

• Eucharystia w Biblii.

Linki zewnętrzne

• Canon Missæ – tekst kanonu rzymskiego w mszy św. w klasycznym rycie rzymskim
• Ordo Missae – tekst całej mszy trydenckiej po łacinie i po polsku w portalu sanctus.pl