Przebieg wojny domowej w Syrii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Poniższy artykuł jest rozszerzeniem dla hasła wojna domowa w Syrii i zawiera szczegółowy przebieg tego konfliktu.

Spis treści

Pierwsze protesty[edytuj]

Wojna domowa w Syrii

Przebieg wojny domowej w Syrii:
DaraHimsDżisr asz-SzughurHamaBaba AmrIdlibPlan AnnanaHulaAt-TurajmisaDamaszek (Darajja) – AleppoFront kurdyjskiMa’arrat an-NumanFront damasceńskiHama (Akrab) – Ar-RakkaAl-KusajrDżudajdat al-FadlBanijasChan al-AsalSalmaGhutaMalulaPustynna DrogaSadadGóry Kalamun (Arsal) – Front islamski (SyriaIrakInterwencja międzynarodowa) – Front południowyChan SzajchunKasabHamaAl-Ukajriszi
Reakcje międzynarodowe

Protesty rozpoczęły się 26 stycznia 2011, kiedy to Hasan Ali Akleh w mieście Al-Hasaka oblewając się benzyną, dokonał samospalenia. Inspiratorem dla Syryjczyka było samospalenie Tunezyjczyka Mohameda Bouziziego, który 17 grudnia 2010 podpalił się w proteście przeciwko brakowi perspektyw na poprawę swojej sytuacji życiowej. Samospalenie Bouziziego było początkiem powstań ludowych w krajach arabskich. Z kolei samobójstwo Hasana Ali Akleha nastąpiło dzień po rozpoczęciu rewolucji w Egipcie.

28 stycznia 2011 demonstracja odbyła się w Ar-Rakka, w proteście przeciwko zabiciu dwóch żołnierzy pochodzenia kurdyjskiego. 2 lutego 2011 Human Rights Watch doniósł o rozproszeniu demonstrantów w Bab Tuma w Damaszku. 3 lutego 2011 na Facebooku i Twitterze zwołano tzw. Dzień Gniewu na 4 i 5 lutego 2011. Odbyte wówczas demonstracje jednak były znikomych rozmiarów. Protesty zostały również zaplanowane przed parlamentem w Damaszku i ambasadami syryjskimi na całym świecie. Al-Dżazira odnotowała, iż zostały zwiększone oddziały sił bezpieczeństwa na planowane „Dni Gniewu”. Przed planowanymi protestami syryjskie władze aresztowały kilku działaczy politycznych, takich jak biznesmena Ghassan al-Najara, przywódcy „Islamskiego Ruchu Demokratycznego”, pisarza Ali al-Abdallaha, Abbasa Abbasa z „Syryjskiej Partii Komunistycznej” i wielu innych działaczy kurdyjskich, takich jak Adnan Mustafa.

Drugiego dnia protestów w Al-Hasace odbyły się demonstracje, wzywające prezydenta do ustąpienia ze stanowiska. Władze syryjskie aresztowały dziesiątki demonstrantów. Suhair Atassi, który prowadzi zakazane Jamal Atassi Forum, wezwał do reform politycznych i przywrócenia praw obywatelskich. Witryny Facebook i YouTube zostały odblokowane przez władze 8 lutego 2011. Po niepowodzeniu akcji protestantów zwanej „Dniem Gniewu”, Al-Dżazira nazwała Syrię „królestwem ciszy”, gdyż przeciwko demonstrantom wysłano siły bezpieczeństwa, co nie pozwoliło opozycjonistom zorganizować wielkich manifestacji. Obawiano się wówczas, iż obalenie rządu pod wpływem rewolucji, będzie miał wpływ na wybuch przemocy na tle religijnym, co miało miejsce w Iraku po obaleniu Saddama Husajna w 2003.

17 lutego 2011 miały miejsce spontaniczne demonstracje w Damaszku. Wówczas szacowana liczba uczestników to ponad 1500 protestujących. Funkcjonariusze tajnej policji szybko przybyli na miejsce wraz z kilkoma urzędnikami państwowymi oraz ministrem spraw wewnętrznych Syrii, którzy rozpędzili demonstrantów i wszczęli w tej sprawie dochodzenie. 22 lutego 2011 około 200 osób zgromadziło się przed libijską ambasadą w Damaszku, by zaprotestować przeciwko reżimowi i wybuchowi tamtejszej wojnie domowej. 14 osób zostało aresztowanych, a kilku zostało pobitych przez policjantów.

Arabski efekt domina – zainspirowana opozycja krajów arabskich powodzeniem tunezyjskiej rewolucji, wystąpiła przeciwko ówczesnym rządom

Na początku marca 2011 pojawiły się spekulacje, że Syria jest kolejnym krajem po Egipcie i Libii w tunezyjskim efekcie domina. 6 marca 2011 kilku piętnastolatków zostało aresztowanych w Darze, za pisanie na murach miejskich napisów „ludzie chcą obalić reżim”. 7 marca 2011 13 syryjskich więźniów politycznych podjęło strajk głodowy na znak protestu przeciwko „politycznym aresztowaniom i prześladowaniom” w Syrii. Domagali się oni zakończenia politycznych aresztowań, usunięcie restrykcyjnych praw. 8 marca 2011 syryjska agencja prasowa opublikowała na swojej stronie internetowej wiadomość: „Prezydent al-Asad wydał dekret przewidujący udzielenie amnestii za przestępstwa polityczne popełnione przed datą 8.3.2011”. Trzy godziny później, publikacja została usunięta. Dwanaście organizacji praw człowieka wezwało rząd syryjski, aby zniósł stan wyjątkowy, który tłumi życie społeczne i prawa obywatelskie już od 1963.

10 marca 2011 dziesiątki kurdyjskich więźniów rozpoczęło strajk głodowy. 12 marca 2011 tysiące syryjskich Kurdów protestowało w Al-Kamiszli i Al-Hasace. 13 marca 2011 Kamal Hussein Cheikho, kurdyjski bojownik, bloger i członek Komitetu Obrony Swobód Demokratycznych i Praw Człowieka w Syrii (CDF), został za kaucją zwolniony z więzienia. Postawiono mu zarzuty za rzekome publikowanie materiałów szkodliwych dla kraju.

Wybuch powstania[edytuj]

Demonstracje i zamieszki[edytuj]

Plakat nawołujący do przyłączenia się do ruchu oporu podczas Dnia Gniewu

15 marca 2011 tysiące demonstrantów zgromadziło się w Aleppo, Al-Hasace, Darze, Dajr az-Zaurze i Hamie w ramach zorganizowanego „Dnia Gniewu”. Nieoficjalnym przywódcą ruchu oporu został wypuszczony z więzienia opozycjonista Suhajr Attasi, który wkrótce został ponownie aresztowany, zresztą jak setki innych protestujących[1]. Doszło tam do starć z policją. W Damaszku początkowa grupa 200 protestujących wzrosła do około 1500. Dzień ten uznaje się za początek masowych protestów[2]. 16 marca 2011 władze syryjskie siłą rozproszyły tłum składający się z 200 demonstrantów przed syryjskim Ministerstwem Spraw Wewnętrznych. Telewizja Al-Arabija poinformowała, że protestujący składali się z aktywistów, prawników, pisarzy, dziennikarzy, młodych pracowników naukowych i członków rodziny osób przetrzymywanych w syryjskich więzieniach. Siły bezpieczeństwa aresztowały część protestujących[3].

18 marca 2011 doszło do najpoważniejszych dotąd zamieszek. Tysiące protestujących domagały się zakończenia korupcji rządu. Protestujący wyszli na ulice miast w całej Syrii po piątkowych modłach muzułmańskich. Protestujący spotkali się z brutalnym stłumieniem demonstracji przez państwowe siły bezpieczeństwa. Protestujący skandowali: „Bóg, Syria, wolności” i hasłami walki z korupcją. Protesty 18 i 19 marca 2011 były największymi od dziesięcioleci, władze syryjskie odpowiedziały siłą wobec protestujących. Zginęły wówczas co najmniej cztery osoby[4]. 20 marca 2011 ponad 100 osób zostało rannych w mieście Dara, gdy siły bezpieczeństwa ostrzelały ponad 10 000 tłum demonstrantów i użyły gazu łzawiącego. Demonstranci podpalili w tym mieście siedzibę rządzącej Partii Baas.[5]

23 marca 2011 co najmniej 15 osób zginęło w dwóch atakach sił bezpieczeństwa na demonstrantów w mieście Dara. Rano śmierć poniosło 9 osób po tym, jak policja zaczęła strzelać do grupy ok. 300 demonstrantów zgromadzonych w okolicach meczetu al-Omari. Kolejne 6 osób zginęło w trakcie uroczystości pogrzebowych. Po tych zajściach zdymisjonowany został gubernator Dary[6]. 23 marca 2011 zostało zabitych przez policję w mieście Dara 52 demonstrantów[7]. Prezydent usiłował uspokoić nastroje, informując o swoich rozważaniach nad zniesieniem stanu wyjątkowego, wprowadzonego w 1963 roku. Oznaczało to zniesienie cenzury i możliwość swobodnej działalności politycznej, co było głównym postulatem protestujących[8].

25 marca 2011 w mieście Sanamejn siły bezpieczeństwa zabiły co najmniej 20 osób, a w Damaszku przeprowadziły obławę na opozycję, w której aresztowały kilkunastu manifestantów[9]. W ciągu dnia protesty rozszerzyły się na miasta Hama, Tel i Sanamejn, gdzie demonstracje i marsze miały na celu poparcie dla protestujących w Darze. Amnesty International ogłosiła, że w tygodniu 20-25 marca 2011 w starciach z siłami bezpieczeństwa w Darze zginęło minimum 55 osób, natomiast mieszkańcy miasta liczbę ofiar szacują jako dwukrotnie wyższą[10].

26 marca 2011 doszło do kolejnych protestów, głównie w Darze. W mieście Tafas spalono siedzibę partii rządzącej Baas. Władze ogłosiły uwolnienie ok. 200 więźniów politycznych. Siły bezpieczeństwa zabiły dwóch demonstrantów, którzy usiłowali podpalić siedzibę partii Baas w mieście Latakia. W całym kraju tysiące żałobników wzięło udział w pogrzebach ofiar zastrzelonych podczas marszów i protestów[11]. 27 marca 2011 w Latakii w ciągu ostatnich dwóch dni zginęło 12 demonstrantów[12]. 28 marca 2011 siły bezpieczeństwa użyły gazu łzawiącego wobec czterech tysięcy demonstrantów w mieście Dara[13]. 30 marca 2011 dwóch dziennikarzy Reutersa zaginęło w Damaszku[14].

29 marca 2011 syryjski rząd z premierem Muhammadem Nadżim al-Utrim podał się do dymisji. Setki tysięcy zwolenników prezydenta Asada demonstrowało wówczas w Damaszku i w czterech innych miastach[15]. 3 kwietnia 2011 prezydent Baszszar al-Asad, w czasie trwania powstania, powierzył mu misję sformowania nowego gabinetu. Adel Safar zastąpił w ten sposób zdymisjonowanego premiera al-Utriego. 14 kwietnia 2011 prezydent powołał nowy rząd[16][17].

Intensyfikacja powstania w kraju[edytuj]

1 kwietnia 2011 zorganizowano tzw. Piątek Męczenników dla uczczenia dotychczasowych ofiar protestów. W czasie zamieszek w Damaszku tego dnia zginęło trzech demonstrantów[18]. Kolejnego dnia dwa tysiące ludzi protestowało w Bukacie na Wzgórzach Golan[19]. 3 kwietnia 2011 uwolniono dziennikarzy Reutersa[20].

7 kwietnia 2011 prezydent Baszar al-Asad wydał dekret, przyznający obywatelstwo ponad 250 tysiącom Kurdów, zarejestrowanych dotychczas jako cudzoziemcy w północno-wschodniej prowincji Al-Hasaka. Odwołał także gubernatorów prowincji Hims i Dara[21]. 8 kwietnia 2011 co najmniej 32 osoby zginęły, a setki zostały rannych podczas antyrządowych protestów w kilku miastach Syrii (25 osób w Darze)[22][23]. Organizacja obrońców praw człowieka Human Rights Watch ujawniła, że syryjskie służby bezpieczeństwa torturowały setki osób zatrzymanych podczas antyrządowych demonstracji: poddawano je elektrowstrząsom, pozbawiano snu i wody[24]. 15 kwietnia 2011 odbyły się kolejne demonstracje m.in. w Darze, Bajdzie i Damaszku[25].

18 kwietnia 2011 syryjskie MSW ogłosiło, że antyrządowe manifestacje to zbrojne powstanie dowodzone przez uzbrojone grupy radykalnych salafitów. O wywoływanie niepokojów obwiniono również siły zewnętrzne, w tym Liban i ugrupowania islamistyczne. 19 kwietnia rząd Syrii zaaprobował projekt ustawy znoszącej stan wyjątkowy, który trwał 48 lat. W Hims ponownie zginęli demonstranci ostrzelani przez wojsko. Według obrońców praw człowieka od 18 marca 2011, gdy rozpoczęły się zmasowane antyprezydenckie protesty, siły bezpieczeństwa zabiły ok. 200 demonstrantów[26].

21 kwietnia 2011 prezydent Baszar al-Asad podpisał dekret o zniesieniu stanu wyjątkowego, obowiązującego od 8 marca 1963 roku[27][28].

22 kwietnia 2011, w najbardziej krwawym dotąd dniu protestów, które przetoczyły się m.in. przez Aleppo, Latakię, Hamę, Darę, Damaszek i As-Suwajdzie zginęło co najmniej 88 osób, a dziesiątki zostały ranne, od kul i gazu łzawiącego, za pomocą których służby bezpieczeństwa rozpędzały wielotysięczne antyrządowe demonstracje w kilku miastach Syrii[29]. Następnego dnia policja i snajperzy strzelali do żałobników, uczestniczących w pogrzebach ofiar manifestacji z poprzedniego dnia. Na przedmieściach Damaszku zginęło minimum pięć osób zmierzających w kondukcie pogrzebowym na cmentarz. W wielu miejscach w Syrii pogrzeby przekształcały się w kolejne wielotysięczne demonstracje. W dniach 22-23 kwietnia 2011 siły bezpieczeństwa zabiły ok. 120 osób[30]. 24 kwietnia 2011 służby bezpieczeństwa spacyfikowały protesty w mieście Dżabla, zginęło 13 osób[31].

Wojna domowa[edytuj]

Oblężenia zbuntowanych miast i ich pacyfikacje (kwiecień – sierpień 2011)[edytuj]

Oblężenie Dary (kwiecień – maj 2011)[edytuj]

 Osobny artykuł: Oblężenie Dary.

25 kwietnia 2011 do Dumy na obrzeżach Damaszku i Dary wkroczyło ok. 3 tysiące funkcjonariuszy służb bezpieczeństwa wspieranych przez czołgi, a dachy budynków obsadzili snajperzy[31]. Dara była intensywnie ostrzeliwana przez artylerię. Tego dnia rozpoczęło się oblężenie miasta. W mieście zginęło co najmniej 25 osób[32]. Władze Syrii zamknęły wszystkie przejścia graniczne z Jordanią[33]. 26 kwietnia 2011 siły bezpieczeństwa nadal prowadziły ostrzał w Darze. 27 kwietnia 2011 z Damaszku wyjechał transport 30 czołgów zmierzających do Dary. Do tego dnia w powstaniu w całym kraju zginęły 453 osoby[34].

Do ruchu oporu 29 kwietnia 2011 przyłączyły się wioski. Zorganizowano kolejny „Dzień Gniewu”. Wielotysięczny pochód z prowincji na Darę został stłumiony przez siły bezpieczeństwa. W ostrzale zginęło co najmniej 19 protestujących. Mimo zakazów władz w wielu miastach dochodziło do wystąpień. W Tafas rannych zostało 38 osób. W Damaszku i Latakii siły bezpieczeństwa także strzelały do demonstrantów[35]. W trakcie dnia w całym kraju łącznie zginęły 62 osoby. USA ogłosiły sankcje wobec Syrii. Restrykcje obejmowały zamrożenie aktywów bankowych i zajęcie majątków w USA niektórych prominentów reżimu syryjskiego[36]. 30 kwietnia 2011 podczas pogrzebów ofiar w Derze, siły bezpieczeństwa otworzyły ogień, zabijając kilka kolejnych osób. W pacyfikacji pochodów uczestniczyło 20 czołgów[37]. Władze syryjskie ogłosiły program reform. Premier Adil Safar podał, że przeprowadzone zostaną reformy polityczne i gospodarcze, a także o zreformowanie aparatu bezpieczeństwa i wymiaru sprawiedliwości[38].

1 maja 2011 protestujący nawoływali do zintensyfikowania demonstracji w kraju. W Darze trwał ostrzał z syryjskich czołgów[39]. Natomiast w walkach w Tall Kalach zginęło 40 osób. 2 maja 2011 oblężenia Dary trwało nadal. Do tego dnia 4 tys. ludzi uciekło do Libanu[40]. 4 maja 2011 nasiliły się represje i aresztowania w Damaszku, gdzie zatrzymano 300 osób[41]. 5 maja 2011 dziesiątki czołgów wysłano do miasta Hims by zdusić rebelię. Czołgi atakowały także na przedmieściach Damaszku. Armia wycofała się natomiast z Dary, kończąc tym samym oblężenie tego miasta, gdyż powstanie zostało tam skutecznie stłumione[42][43].

Oblężenie Banijas i Hims (maj 2011)[edytuj]

 Osobny artykuł: Oblężenie Hims.

6 maja 2011 do dużych protestów doszło w Damaszku, Banijas, Hims i Hamie. W dwóch ostatnich wymienionych miastach armia otworzyła ogień do dziesiątków tysięcy demonstrantów, mordując ponad 30 osób[44]. 7 maja 2011 do miasta Banijas, gdzie trwały protesty, wjechały czołgi z trzech stron, kierując się ku południowej części. Rozpoczęło się tym samym oblężenie miasta. W mieście odcięto elektryczność i dojazd do miasta. Czołgi otoczyły także sąsiednie miasto Bajda[45]. W wyniku ataku sił rządowych śmierć poniosło co najmniej 6 osób. Po południu czołgi wjechały do miasta Hims[46]. 8 maja 2011 do miasta Tafas, w którym od kilku tygodni trwały demonstracje wkroczyła armia syryjska. Według relacji naocznych świadków do miasta o 5:00 rano wjechało osiem czołgów[47]. Wojsko weszło także do miasta Dael i Ibtaa na płaskowyżu Hauran[46]. 9 maja 2011 armia sprawdzała domy cywilne w miastach Banijas, Tafas i Hims w poszukiwaniu aktywistów opozycji. Ponadto trwały aresztowania w Damaszku[48].

10 maja 2011 Unia Europejska objęła sankcjami 13 najważniejszych osób w państwie, w tym brata prezydenta Syrii Baszara al-Asada, Mahera al-Asada[49]. Z więzień uwolniono 5 opozycjonistów z 9 tys. dotychczas zatrzymanych[50]. 11 maja 2011 wskutek ostrzelania miasta Hims przez czołgi armii syryjskiej zginęło 5 osób[51][52]. Ostrzelano również miejscowość al-Hara pod Darą, gdzie śmierć poniosło 13 osób[53]. W tym samym czasie w Banijas władze uwolniły 300 aresztowanych[54].

13 maja 2011 ostrzelano protestujących w miastach Dara i Hims oraz na przedmieściach Damaszku, wskutek czego śmierć poniosło 6 osób[55]. W kolejnych dnia rząd zwlekał z dostarczaniem pomocy humanitarnej i żywności do Dary. 14 maja 2011 armia zakończyła oblężenie Banijas, w którym powstanie zostało skutecznie stłumione. Zaraz po tym rozpoczęło się oblężenie Tall Kalach. Zabito tam cztery osoby. Pogrzeby zabitych trwały w Damaszku. Kurdowie z północy Syrii opowiedzieli się za ludową rewolucją[56]. 16 maja 2011 w mieście Tall Kalach, leżącym przy granicy z Libanem, snajperzy zastrzelili siedem osób, usiłujących uciec za granicę. Mimo tego od początku oblężenia miasta do Libanu dostało się ok. 5 tys. cywili. Na granicy rozstawiono 15 czołgów syryjskich. W Darze odkryto masowy grobowiec pomordowanych rewolucjonistów przez bezpiekę podczas oblężenia miasta[57]. 17 maja szef sił bezpieczeństwa i czterech innych oficerów zostało zabitych przez demonstrantów w Tall Kalach. Liczba ofiar w oblężonym mieście Tall Kalach wzrosła do 27. Nadal trwały pogrzeby w Damaszku, którym towarzyszyły przemarsze tysięcy ludzi. W Aleppo udaremniono protest studentów[58]. 18 maja 2011 uwolniono dziennikarkę Al-Jazeery Dorothy Parvaz, pojmaną 29 kwietnia 2011[59]. 19 maja 2011 syryjskie wojsko otwarło ogień do cywili w Tall Kalach. Zginęły tam 34 osoby. Armia zakończyła oblężenie miasta, gdyż powstańcy poddali się. To trzecie miasto, w którym armia zdusiła powstanie[60].

Wystąpienia w Banijas

Nieco wcześniej Stany Zjednoczone nałożyły na Syrię sankcje ekonomiczne. Nałożenie sankcji ostro skrytykowały syryjskie władze[61]. 20 maja 2011 wielotysięczne demonstracje odbyły się w miastach Banijas, Al-Kamiszli, Damaszku i Hims. W tym ostatnim mieście otwarto ogień do cywilów, zabijając aż 44 osoby[62][63]. 21 maja 2011 podczas pogrzebów w Hims, siły bezpieczeństwa otwarły ogień do żałobników, zabijając kolejnych pięć osób. Rany odniosło 12 demonstrantów[64].

24 maja 2011 obrońcy praw człowieka potwierdzili, iż w przeciągu dwóch miesięcy powstania życie straciło ponad 1100 osób. Ponadto zdarzały się przypadki w szeregach syryjskiej armii, że żołnierze, którzy odmówili strzelania do powstańców byli zabijani przez przełożonych[65]. Syryjski ruch oporu nie był jednolity i różnił się od libijskich rebeliantów, którzy z powodzeniem walczyli z wojskami Muammara Kaddafiego, tak więc Syryjczycy chcieli podjąć próby rozmów nad utworzeniem Rady Tymczasowej, która zrzeszałaby opozycję i byłaby reprezentacją na arenie międzynarodowej, podobnie jak Narodowa Rada Tymczasowa z Bengazi[66].

24 maja 2011 znaleziono ciało Hamzy Ali Al-Chatiba, 13-letniego chłopca, który przed śmiercią został brutalnie torturowany przez żołnierzy. Jego ciało z licznymi obrażeniami, poparzeniami, obciętymi genitaliami, złamanym karkiem i trzema ranami postrzałowymi zostało dostarczone jego rodzicom. Hamza został zatrzymany 29 kwietnia w pobliżu Dary, miasta na południu Syrii, które stało się centrum antyrządowych protestów. Przez miesiąc bliscy chłopca nie wiedzieli, co się z nim dzieje. Sprawa zamordowanego chłopca była przykładem bezwzględności i brutalności, z jaką podchodziła syryjska bezpieka do opozycjonistów[67]. Prorządowa gazeta wydała artykuł, w którym napisano, że nastolatek został zabity, ponieważ „chciał zgwałcić żony oficerów”. Sprawa zamordowanego chłopca wywołała powszechny szok i zachęciło do dalszej walki powstańców przeciwko siłom bezpieczeństwa[68].

27 maja 2011 dziesięciotysięczne protesty przetoczyły się przez miasta Banijas, Berz, Katana, Dajr az-Zaur, Az-Zabadani, Deal, Dara, Abu Kamal, Hims oraz Hama[69]. 29 maja 2011 w wyniku ataku syryjskiej armii na miasta Talbisa i Ar-Rastan śmierć poniosło co najmniej 11 osób, a ponad 100 zostało rannych[70]. Tego dnia wojsko rozpoczęło oblężenie miasta Ar-Rastan. Następnego dnia w czasie tłumienia demonstracji siły bezpieczeństwa w całym kraju zabiły 14 osób w tym nastoletnią dziewczynę. Mimo represji i wcześniejszych sukcesów wojska w Hims i Darze protesty przybrały tam na sile. Siedmiu powstańców i jeden członek sił bezpieczeństwa zginęło w regularnych walkach w Hims. 31 maja 2011 prezydent Asad ogłosił amnestię generalną obejmującą więźniów politycznych; uwolnione zostały wówczas setki osób[71].

Wraz z nastaniem czerwca syryjskie wojsko przeprowadziło nowe operacje wymierzone w przeciwników prezydenta Asada. 1 czerwca 2011 co najmniej 41 osób zginęło w mieście Ar-Rastan. Wśród zamordowanych była czteroletnia dziewczynka. Co najmniej 11 osób, w tym 11-letnie dziecko, zabiły siły rządowe podczas operacji w mieście Hirak na południu kraju[72]. 2 czerwca 2011 15 osób zginęło w oblężonym Ar-Rastan. Wojsko używało przeciwko powstańcom ostrej amunicji, a także artylerii, na dachach budynków rozmieszczeni byli snajperzy, którzy strzelali do tłumów ludzi. W mieście obowiązywała godzina policyjna, aresztowano ponadto 200 osób[73]. 3 czerwca 2011 siły bezpieczeństwa w mieście Hama zabiły 63 protestujących. W mieście Ar-Rastan poległy dwie kolejne osoby. W miastach Talbisa i Ar-Rastan od początku ich oblężenia (29 maja) zginęło łącznie 74 osoby. Mimo krwawych pacyfikacji do wielotysięcznych demonstracji dochodziło w miastach Al-Kamiszli, które leży przy granicy z Turcją, pobliskiej wsi Amuda, a także miastach Idlib, Banijas, Hims oraz północno-wschodnim Dajr az-Zaur. W wielu regionach odcięto dostęp do internetu, by uniemożliwić przesyłanie nagrań z powstania[74][75]. 4 czerwca 2011 w Hamie trwały pogrzeby poległych dzień wcześniej spacyfikowanej demonstracji. W mieście Ar-Rastan do demonstrantów strzelano z helikopterów. Zginęło 13 osób[76].

Operacje armii na północy kraju (czerwiec 2011)[edytuj]

 Osobny artykuł: Bitwa w Dżisr asz-Szughur.

Od 4 czerwca 2011 trwały walki w północno-zachodnim mieście Dżisr asz-Szughur. Początkowo zabito 42 mieszkańców tego miasta. Siły bezpieczeństwa podały 5 czerwca 2011, że uzbrojone gangi zorganizowały zasadzkę na policjantów i dokonały masakry 82 z nich. Z kolei aktywiści praw człowieka podali, że w mieście miały miejsce gwałtowne walki, w których zginęło 35 osób, w tym policjanci. Ponadto rebelianci wysadzili w powietrze urząd pocztowy, podpalili budynki administracji rządowej oraz kaleczyli zwłoki zabitych. W masakrze z 6 czerwca 2011 zginęło ponad 120 osób[77][78][79].

W wyniku gwałtownych walk syryjscy cywile zaczęli przenikać do Turcji. 7 czerwca 2011 z miasta Dżisr asz-Szughur uciekło 2400 osób, którzy znaleźli schronienie w Turcji. 35 osób z nich było rannych. Premier Recep Tayyip Erdoğan oświadczył, że Turcja „nie zamknie drzwi” przed uciekinierami z Syrii. Wezwał również do łagodniejszego traktowania cywili[80]. 9 czerwca 2011 świat obiegły zdjęcia, zmasakrowanego ciała piętnastoletniego chłopca, brutalnie zamordowanego przez bezpiekę. Ciało chłopca było podziurawione kulami, miało wybite oko i zęby, połamane nogi i przetrącony kręgosłup. Był kolegą 13-letniego Hamzy Ali al-Chatiba, którego ciało siły bezpieczeństwa dostarczyły jego rodzicom kilka dni wcześniej i zaginął razem z nim[81].

10 czerwca 2011 wojsko rozpoczęło operację w zbuntowanym Dżisr asz-Szughur. Na przedmieścia oblężonego miasta wjechały czołgi. W pobliżu miasta rozmieszczono 15 tys. żołnierzy i ok. 40 czołgów. Syryjskie władze zakazały wjazdu zagranicznym dziennikarzom, co uniemożliwia zweryfikowanie tych doniesień. Wśród jednostek sił bezpieczeństwa zaczęło dochodzić do buntów. Mieszkańcy obawiali się kolejnych masakr, gdyż wojsko zapowiedziało odwet za morderstwo na policjantach. We wsi Bosra al-Harir prowincji Dara siły bezpieczeństwa zastrzeliły dwóch uczestników demonstracji[80][82]. Tego dnia ludzie masowo wychodzili na ulice syryjskich miast. Łącznie w całym kraju podczas pacyfikacji zginęło 28 osób. 10 osób zostało zastrzelonych w prowincji Idlib, część z nich podczas ostrzału miasta Ma’arrat an-Numan. W mieście tym użyto czołgów oraz ognia artyleryjskiego. W mieście Latakia życie straciło pięć osób. Ofiary zanotowano również w Darze i Damaszku[83].

Do 11 czerwca 2011 granicę z Turcją przekroczyło 4300 cywilów. Tego dnia doszło do starć w Dżisr al-Szughur, po tym, jak czołgi nadjechały z południa. W starciach rany odniosło 50 osób[84]. Następnego dnia doszło do intensywnej konfrontacji w obleganym mieście. Liczba uchodźców przekroczyła 5 tys[85]. 12 czerwca po zmasowanym ataku czołgów i śmigłowców bojowych armia zajęła miasta Dżisr asz-Szughur. W mieście odkryto masowe grobowce. Większość ofiar miało obcięte głowy i ręce za pomocą maczet. Armia po zajęciu miasta rozpoczęła pościg za rebeliantami w okolicznych lasach i górach. Z miasta uciekło łącznie ponad 7 tys. cywilów[86]. 13 czerwca 2011 wojsko z powietrza i lądu nadal strzelało do cywili w Dżisr al-Szughur. Bezpieka na ulicy zastrzeliła m.in. 16-letniego chłopca. Żołnierze przeszukiwali domy i dokonywali aresztowań osób podejrzanych o udział w ruchu oporu[87].

14 czerwca 2011 oddział syryjskiego wojska, który zdobył kontrolę nad Dżisr asz-Szughur, przegrupował się i ruszył na północ, rozpoczynając oblężenie miasta Maarrat an-Numan. Jednocześnie armia weszła do miasta Ariha, gdzie zastrzelono sześciu cywilów. W trakcie tłumieniu protestów w mieście Dajr az-Zaur, siły bezpieczeństwa zastrzeliły także sześć osób. Armia wysłała oddziały do miasta Abu Kamal. Tymczasem Dara, kontrolowana przez siły rządowe, była kompletnie zablokowana, utrudniano dostawy żywności oraz pomocy humanitarnej. Na miejscowym stadionie zgromadzono 5 tys. ludzi, którzy byli traktowani jako więźniowie[88][89][90].

16 czerwca 2011 czołgi wjechały do miast Maarrat an-Numan i Chan Szejchun. Miasta te były oblegane. Tymczasem liczba syryjskich uchodźców w Turcji przekroczyła liczbę 10 tys[91]. Kolejnego dnia siły bezpieczeństwa stłumiły za pomocą siły protesty w kilku miastach miastach, przez co zginęło 16 osób. Dziewięć osób zginęło w mieście Hims. Manifestowało tam 5 tys. ludzi. W mieście Dajr az-Zaur zastrzelono dwie osoby, dwie kolejne na przedmieściu Damaszku w Haraście, jedna w Aleppo oraz 16-letni chłopiec i jeszcze jedna osoba w położonym na południu Dael[92].

Syryjski minister spraw zagranicznych Walid el-Muallim zwrócił się w ujawnionym 17 czerwca 2011 piśmie do Rady Bezpieczeństwa ONZ, żeby nie uchwalała proponowanej rezolucji potępiającej Syrię za brutalne tłumienie protestów. Demonstrantów nazwano terrorystami i ekstremistami i na nich zrzucono odpowiedzialność za destabilizację kraju[93]. Tego dnia masowe protesty odbyły się w Aleppo, gdzie jedna osoba została zabita, a także w Dajr az-Zaur, Hims, Kiswa, Hamie i Darze. Łącznie w całym kraju zginęło 19 osób[94]. 18 czerwca wojsko zajęło wioskę Bdama, leżącą przy granicy z Turcją. Wcześniej wojsko przy granicy z Turcją zajęło Dżisr al-Szughur oraz Maarrat an-Numan i Chan Szejchun. Tymczasem do Turcji uciekło ponad 10 tys. Syryjczyków przesiedlonych z terenów walk[95].

20 czerwca 2011 w przemówieniu do narodu wystąpił Baszar al-Asad. Oświadczył, że wkrótce rozpocznie się dialog narodowy. Poinformował, że w sierpniu mają odbyć się wybory parlamentarne, a do września mają być przygotowane reformy. Zaapelował do obywateli o przywrócenie normalności, a do uchodźców do powrotu do Syrii. Było to trzecie przemówienie prezydenta od początku powstania[96]. Niedługo po przemówieniu Waszyngton wezwał Asada do realizacji obietnic politycznych i zaprzestaniu przemocy[97].

21 czerwca 2011 doszło do kolejnej fali manifestacji w kraju. W miastach Hims i Majadin zastrzelono trzy osoby. Prezydent Asad ogłosił drugą amnestię dla więźniów politycznych za popełnione przestępstwa przed 20 czerwca[98]. 23 czerwca 2011 o godz. 6:30, 30 czołgów syryjskiej armii wjechało do wioski Chirbet al-Jouz leżącej zaledwie pół kilometra od granicy z Turcją. Przed armią uciekło 1500 cywilów. Ogień otwarto także w miejscowości Managh, z której uciekli wieśniacy. Łącznie liczba uchodźców osiągnęła liczbę 11700 osób[99][100].

24 czerwca 2011 armia syryjska zajęła kilka następnych wiosek przy granicy z Turcją. Z kraju przed wojskiem uciekło jednego dnia półtora tysiąca cywilów. Równocześnie w wielu miastach doszło do masowych demonstracji. Największe zorganizowano w Damaszku, Aleppo, Hims, Darze, Latakii. Siły bezpieczeństwa ponownie interweniowały, w wyniku czego zginęło osiemnaście osób[101]. 29 czerwca 2011 armia weszła do wiosek Al-Rami i Mar-Ajan, które leżą pod Aleppo. Zabito tam siedem osób[102]. 19 kolejnych osób zginęło dzień później podczas oblężenia wiosek przygranicznych z Turcją. Armia chciała uszczelnić granicę. Wzmocniono kontrolę nad regionem Dżebel al-Zawija w prowincji Idlib[103].

Niepokoje w całym kraju (lipiec 2011)[edytuj]

1 lipca 2011 w Syrii przetoczyła się kolejna fala protestów. Największa demonstracja rozegrała się w Hamie. W całym kraju zginęło co najmniej 14 osób[104]. W związku z rozruchami w Hamie, 2 lipca 2011 Asad dekretem odwołał gubernatora miasta, a dzień później armia rozpoczęła oblężenie tego miasta. Podczas wjazdu czołgów do miasta, wojsko otworzyło ogień[105]. 4 i 5 lipca 2011 w obleganym mieście dochodziło do walk. Wojsko zabiło sześciu cywilów[106].

8 lipca 2011 nazwano „piątkiem bez dialogu”, gdyż opozycja nie wierzyła, że rząd jest zdolny do reform. Tymczasem liczba zabitych w obleganej Hamie wzrosła do 22[107]. W tym mieście zorganizowano największą dotąd manifestacje, w której udział wzięło nawet pół miliona osób. Miasto odwiedził wówczas amerykański ambasador Eric Chevallier. Do wielkich demonstracji doszło też w Hims, Idlib, Dajr az-Zaur, Latakia, Kamiszli, Darze oraz pierwszy raz w centrum Damaszku. Ze stolicy wyciekły filmy, na których widać jak służby bezpieczeństwa celują i zabijają cywilów[108]. 10 lipca 2011 w obławie służb bezpieczeństwa w mieście Hims zginęło jedna osoba. Syryjskie MSZ wezwało do siebie amerykańskiego i francuskiego ambasadora, którzy uczestniczyli w demonstracjach[109]. 11 lipca 2011 ministerstwo spraw zagranicznych Francji i Stanów Zjednoczonych wezwało ambasadorów Syrii. Miało to związek z atakami na rezydencje dyplomatów w Damaszku, które zostały obrzucane kamieniami. Przed budynkami palono francuskie flagi i zniszczono zaparkowane tam samochody[110].

13 lipca 2011 armia zastrzeliła czterech bezbronnych cywili w wiosce Dżabal al-Zawija[111]. Kolejnego dnia wojsko zabiło osiem osób w Dajr az-Zaur, dwóch w Hims oraz jednego cywila w Aleppo[112]. 15 lipca 2011 nazwany został piątkiem dniem wolności dla porwanych. W całym kraju odbyły się masowe demonstracje, w których łącznie zginęły 44 osoby. Największa demonstracja odbyła się w Hamie, gdzie na ulice wyszło aż 700 tys. ludzi[113].

W dniach 17-18 lipca 2011 w mieście Hims zabito 30 opozycjonistów[114][115]. 22 lipca 2011 nazwano „piątkiem Chalida ibn al-Walida” – muzułmańskiego średniowiecznego dowódcy wojskowego. W Hamie na zachodzie i Dajr az-Zaur zebrało się ok. 1,2 mln ludzi. Demonstrowano też w Damaszku, Hims, Latakii i Darze. Tego dnia w kraju zginęło co najmniej 9 osób[116].

26 lipca 2011 w Damaszku zabito 6 osób i aresztowano 250 uczestników demonstracji. W tłumieniu protestów zaangażowano czołgi[117]. Dwa dni później siły bezpieczeństwa ponownie spacyfikowało pochód w stolicy. Poległy kolejne cztery osoby. Kolejny dzień ten nazwano „Wasza cisza zabija nas” i nawiązywała do większości Syryjczyków, którzy nie zajmowali żadnego stanowiska podczas powstania. Powstańcy chcieli przekonać ich, by wypowiedzieli posłuszeństwo rządowi. Tego dnia w całym kraju zabito 20 osób. Najwięcej osób zginęło w Dajr az-Zaur, gdzie rząd próbował zatrzymać manifestacje. Ostrą broń otworzono także w miastach Dara i Latakia[118].

29 lipca 2011 siedmiu zbuntowanych oficerów armii narodowej powołało Wolną Armię Syrii (WAS). Od tego momentu dezerterujący żołnierze z armii Baszara al-Asada, byli zrzeszani wokół formacji opozycyjnej, której dowódcą został Rijad al-Asad[119].

Masakra w Hamie (lipiec-sierpień 2011)[edytuj]

31 lipca 2011 w wyniku ataku armii syryjskiej, która otworzyła ogień do ludności cywilnej w miastach Hama, Dajr az-Zaur, Harak oraz Abu Kamal zginęło łącznie 142 osób, a dziesiątki zostały ranne. Najtragiczniejszy bilans pochodzi z Hamy, gdzie armia dokonała masakry na oblężone od miesiąca miasto. W samej Hamie zabito 100 powstańców. Wojsko użyło do ostrzału cywilów czołgów, ciężkiej artylerii, a także broni przeciwlotniczej. Na dachach budynków rozmieszczono snajperów[120]. 1 sierpnia 2011 był pierwszym dniem ramadanu. Mimo tego nie ustały represje wobec opozycjonistów. Armia nadal pacyfikowała Hamę. Tego dnia zginęło tam 10 osób. Oprócz tego sześć osób zginęło na przedmieściach Damaszku, trzy w środkowej prowincji Hims, dwie zginęły we wschodnim mieście Abu Kamal, dwie w Latakii na wybrzeżu w północno-zachodniej części kraju, a jedna w Maadamii nieopodal syryjskiej stolicy – łącznie 24 osoby[121].

2 sierpnia 2011 armia kontynuowała operację, przeciwko przeciwnikom rządu w Hamie. Organizatorzy protestów zapowiedzieli, że podczas ramadanu będą demonstrować co noc, więc późnym wieczorem czołgi ostrzeliwały głównie okolice meczetów, by nie dopuścić do nocnych demonstracji. Po zakończeniu modłów armia otwarła ogień także do cywilów z Damaszku, Hasaki i Latakii[122]. 3 sierpnia 2011 czołgi zajęły główny plac w mieście Hama. Plac ten był bastionem demonstrantów mieście. Ponadto miasto zostało silnie ostrzelane[123]. Ponadto zamordowano 30 kolejnych osób. Liczba zabitych w Hamie przekroczyła 200 osób. Oprócz tego w całej Syrii w nocy z 3 na 4 sierpnia 2011 siły bezpieczeństwa zastrzeliły sześć osób, które brały udział w antyrządowych manifestacjach po wieczornych modlitwach z okazji ramadanu. W kolejnych dniach represje nie ustały. Świadkowie tamtych wydarzeń mówili, że ludzie byli zatrzymywani na ulicach jak owce. Jeden ze świadków mówił, że czołg przejechał chłopca jadącego motorem[124].

Pacyfikacje zbuntowanych miast (sierpień 2011)[edytuj]

5 sierpnia 2011, 10 osób zostało zabitych w protestach pod Damaszkiem. Dzień ten nazwano Bóg jest z Nami. W mieście Dajr az-Zaur doszło do 30-tysięcznej demonstracji. Zginęło tam 14 osób[125]. 6 sierpnia 2011 armia weszła do miast Hims i Dajr az-Zaur. Rozpoczęły się tam ataki na cywilów. Dzień później podjęto szturm także na Hule. We wszystkich tych miastach łącznie do 7 sierpnia 2011 zabito około 70 osób, najwięcej w Dajr az-Zaur – 50 zabitych[126]. 8 sierpnia 2011 syryjskie wojsko szturmowało również o świcie miasto Maarrat an-Numan w północno-zachodniej prowincji Idlib. Wojsko wkroczyło od wschodu, uniemożliwiając mieszkańcom wjazd i wyjazd z miasta[127].

Tymczasem Asad powołał nowego ministra obrony, został nim Daud Radża. Jako powód odejścia dotychczasowego ministra – Alego Habiba, podano chorobę[128]. W żaden sposób nie zmieniło to krytycznej sytuacji w kraju. 9 sierpnia 2011 armia syryjska dokonała szturmu na miasto Binnisz pod Idlib, blisko granicy z Turcją. Do tego miasta wjechały czołgi[129]. Siły rządowe kontynuowały ofensywę także w innych sektorach kraju. 17 osób zginęło w Dajr az-Zaur, które nadal było oblegane. Dwóch cywilów poniosło śmierć w prowincji Idlib przy granicy z Turcją, a dwóch w Hamie. Śmierć 26 kolejnych oraz zranienie kilkudziesięciu innych spowodował szturm na Soran i wiosek w okolicach Hamy przeprowadzony przez wojska rządowe wsparte przez sprzęt pancerny[130].

W odpowiedzi na apele światowych przywódców o zakończenie fali przemocy w Syrii, 9 sierpnia 2011 Asad powiedział, że armia nie zaprzestanie ścigać grup terrorystycznych, jak nazwał demonstrantów[131]. 10 sierpnia 2011 po pięciodniowym oblężeniu armia przejęła pełną kontrolę nad miastem Dajr az-Zaur. Tego samego dnia armia, w skład której wchodziło 12 czołgów i 10 autobusów z żołnierzami, wjechała do miasta Taftanaz, 30 km od granicy z Turcją. Wykonano także szturm na miasto Sermin[132]. Wieczorem armia opuściła Hamę. Dowództwo twierdziło, że operacja w mieście zakończyła się sukcesem, i że oczyszczono miasto z grup terrorystycznych. Ostatni żołnierze usuwali z ulic cementowe i metalowe barykady wzniesione na ulicach. W całym mieście piętrzyły się sterty śmieci, a przy południowym wjeździe do miasta widać był spalony posterunek policyjny[133]. W mieście Hims armia otworzyła ogień, zabijając 11 osób[134].

11 sierpnia 2011 około godz. 7:30 do miejscowości Sarakib w muhafazie Idlib wjechały syryjskie czołgi. Wojsko zaczęło strzelać i przeczesywać domy. Wcześniej odbywały się tam antyrządowe demonstracje. Po zdławieniu buntu w Hims, armia zaatakowała również miejscowość Kuseir. W mieście odcięto elektryczność[135]. 12 sierpnia 2011, po piątkowych modłach w meczetach (piątek zwany „nie będziemy się nikomu kłaniać z wyjątkiem Boga”), żołnierze otwarli ogień do ludzi w miastach Dajr az-Zaur, Dara, Damaszek oraz Idlib. W tych miastach zabito łącznie 17 osób[136].

Demonstracja prorządowa w Latakii

13 sierpnia 2011 rozpoczęła się pacyfikacja nadmorskiego miasta Latakia. Do miasta wjechały czołgi i samochody opancerzone. Dzień później miasto zostało ostrzelane z morza przez marynarkę wojenną. W ciągu dwóch dni zginęło tam 21 osób[137]. 15 sierpnia 2011 podczas oblężenia Latakii zginęło kolejnych sześć osób. 12 osób natomiast zastrzelono w Hims[138][139]. Do 16 sierpnia 2011 w Latakii zginęło łącznie 36 osób. Armia zarządziła odwrót z Dajr az-Zaur, po spacyfikowaniu tamtejszego powstania, jednak świadkowie podali, że pozostali tam snajperzy[140].

17 sierpnia 2011 z Syrii wyjechało 26 pracowników ONZ wraz z rodzinami, niezajmujących kluczowych stanowisk[141]. 18 sierpnia 2011 Asad w rozmowie telefonicznej z Ban Ki Munem ogłosił, że wojsko wstrzymało operacje wojskowe. Odwrót zarządzono m.in. z obleganej Lataki[142]. Tego dnia Wysoki Komisarz ONZ ds. Praw Człowieka opublikował raport, z którego wynikało, że naruszenia praw człowieka w Syrii mogą zostać klasyfikowane jako zbrodnie przeciwko ludzkości. Raport podaje, że w Syrii doszło „tortur oraz innego poniżającego i nieludzkiego traktowania cywilów przez siły bezpieczeństwa i armię, co narusza międzynarodowe zobowiązania Syrii w ramach konwencji przeciwko torturom”[143].

Intensyfikacja oporu opozycjonistów (sierpień-październik 2011)[edytuj]

Mimo deklaracji prezydenta, 19 sierpnia 2011 wojsko ponownie otwarło ogień do demonstrantów. Tego dnia w całym kraju zastrzelono 34 osoby, a ponad 200 aresztowano. Najwięcej ofiar odnotowano w prowincji Dara[144]. 21 sierpnia Asad zapowiedział reformy i ostrzegał przed obcą interwencją. Dwie kolejne osoby zamordowano w Hamie[145]. 24 sierpnia 2011 wojsko toczyło operacje przy granicy z Irakiem. 20-30 czołgów wjechało do miasta Majadin, nieopodal Dajr az-Zaur. Zginęła tam co najmniej jedna osoba[146]. Także kolejnego dnia ostrzelano Dajr az-Zaur, gdzie zginęło 17 osoby. Ponadto 118 czołgów wjechało do Shuhail[147]. Tego samego dnia zamaskowani napastnicy porwali karykaturzystę Alego Ferzata, któremu połamano ręce i ciężko pobito[148].

W ostatni piątek ramadanu (26 sierpnia 2011), który nazwano dniem cierpliwości i wytrwałości, zorganizowano masowe demonstracje w Damaszku, Dajr az-Zaur, Darze, Hamie i Hims. Zabito łącznie osiem osób[149]. 30 sierpnia w pierwszym dniu święta Id al-Fitr syryjskie siły bezpieczeństwa otworzyły ogień do antyrządowych manifestantów, zabijając siedmiu z nich – sześciu w Darze i jednego w Hims[150]. Od 31 sierpnia 2011 wojsko przeszukiwało znów domy w Hamie, by aresztować przeciwników rządu. Ponadto w mieście słychać było strzały[151]. Po zakończeniu ramadanu w Syrii zginęło łącznie 13 osób – osiem osób zginęło w Irbinie, Dumie i Hammurii na przedmieściach Damaszku, trzy w Hims i Talbisse, a dwie w Dajr za-Zaur[152]. W dniach 3-4 września 2011 zastrzelono 27 kolejnych osób. Operację prowadzono w Chan Szejchun, gdzie zabito trzy osoby. Zablokowano tam szpital, by uniemożliwić dowożenie rannych. Z kolei w zasadzce na zachodzie kraju zginęło sześciu żołnierzy i trzech cywilów[153].

7 września 2011 do Hims ponownie wjechały czołgi, które ostrzeliwały dzielnice. W mieście zabito 27 demonstrantów, a w całej Syrii zginęło łącznie 34 osoby[154]. Podczas demonstracji z 9 września 2011, domagano się egzekucji prezydenta i jego bandy. Ponadto manifestanci domagali się międzynarodowej ochrony ze względu na represji. W Hims padły hasła Niech żyje wolna Syria! i wykrzykiwano, że Syryjskie wojsko to zdrajcy, opozycjoniści nosili transparenty z napisami Baszar, gra skończona![155]. 14 września 2011 armia syryjska przeprowadziła operację przy granicy z Turcją. Przeczesanych zostało 10 miejscowości w regionie Dżabal az-Zawija przez setki żołnierzy poruszających się pojazdami opancerzonymi i autobusami. Działania zostały wymierzone w demonstrantów oraz dezerterów[156].

16 września 2011 zorganizowano protesty o nazwie „kontynuacja aż do upadku reżimu”. W miastach Dara, Hims i Hama zabito łącznie 44 osoby[157]. Dokładnie tydzień później w piątek 23 września 2011 ogłoszono dniem zjednoczenia przeciwko reżimowi. W całym kraju doszło do masowych demonstracji. Największe z nich odnotowano w Hims (50 tys. ludzi) Hama, Damaszku, Aleppo i Darze. Zabito łącznie 12 demonstrantów. Ponadto w kostnicy w Hims znaleziono ciało 18-letniej kobiety porwanej w lipcu. Miała odciętą głowę, była częściowo obdarta ze skóry, na jej ciele były ślady tortur. Od początku powstania w aresztach zabito 103 osoby[158].

27 września 2011 rozpoczęły się walki o Ar-Rastan, po tym, jak doszło do ataku dezerterów z armii. Buntownicy opanowali miasto 30 września 2011. W czasie walk o miasto interweniujące wojsko i policja zabiły 41 cywilów i jednego dezertera. Zginęło też siedmiu żołnierzy. Przeciwko dezerterom wysłano oprócz wojska lądowego śmigłowce[159]. 30 września 2011 był piątkiem zwycięstwa. Tego dnia w wielu syryjskich miastach doszło do masowych protestów. Największe manifestacje zorganizowano w Hims, Hamie, Derze oraz Damaszku. Nie wliczając bitwy o Ar-Rastan, w Syrii tego dnia zginęło 30 osób[160]. Po zajęciu Ar-Rastanu przez buntowników do natarcia przeszły siły rządowe. Już drugiego października władze w Damaszku poinformowały o odbiciu miasta. W pierwszych trzech dniach października w Ar-Rastanie aresztowano 3 tys. osób[161].

Masowe protesty zorganizowano 7 października 2011. Wówczas ludzie wyszli na ulice Damaszku, Maarrat an-Numan, w graniczącym z Irakiem regionie Dajr az-Zaur, Hims oraz w Hamie. Ludzie wykrzykiwali tam antyrządowe hasła oraz spalili flagi Rosji i Chin. Miało to związek z odrzuceniem przez te kraje projektu RB ONZ oficjalnie piętnującej reżim Asada[162]. W całym kraju tego dnia zabito łącznie 21 osób, w tym szefa kurdyjskiej opozycji w Syrii, Meszala Tamo, który był członkiem Kurdyjskiej Rady Narodowej[163]. Dzień później odbył się pogrzeb Tamo, w którym uczestniczyło 50 tys. osób. Podczas pogrzebu siły bezpieczeństwa zastrzeliły 14 osób[164].

9 października 2011 Armia Wolnej Syrii zastawiła pułapkę na żołnierzy rządowych w Idlib. Zginęło w niej ośmiu lojalistów Asada. 10 października opozycjoniści starli się z wojskiem w Hamie. Zginęło 17 żołnierzy i 14 cywilów[165]. 14 października 2011 armia otworzyła ogień do demonstrantów w miastach Aleppo oraz na przedmieściach Damaszku. Zginęło 10 osób, a 40 odniosło rany[166]. Dzień później na pogrzebie zabitego 14-latka w Damaszku, siły bezpieczeństwa zabiły kolejnych pięć osób[167]. 17 października 2011 armia przeprowadziła rewizje w Hims, podczas których zamordowano 21 osób. Z kolei dwóch innych cywilów, w tym jeden 13-latek, zginęło w Hamie na zachodzie kraju i w regionie Idlib na północnym zachodzie[168]. 21 października 2011 po wieści o śmierci libijskiego dyktatora Muammara al-Kaddafiego, tysiące ludzi wyszło na ulice i skandowało Kadafi jest skończony, teraz twoja kolej, Baszar![169].

Pacyfikacja Hims (listopad 2011)[edytuj]

Do pierwszego starcia w Hims armii rządowej z WAS doszło w nocy 28 października 2011 w dzielnicy Bab al-Sebaa. Następnego dnia walki rozprzestrzeniły się na dzielnice Baba Amro i al-Kusur. W walkach z dezerterami zginęło 20 żołnierzy sił narodowych i 21 cywilów[170].

W odpowiedzi siły reżimowe 2 listopada 2011 zatrzymały 13 chłopów, którzy zostali związani, a następnie rozstrzelani na drodze prowadzącej do miasta Hims. W tej samej okolicy, w niewyjaśnionych okolicznościach zostało wyciągniętych z autobusu i zastrzelonych 10 Alawitów[171]. Tego dnia rozpoczął się ostrzał Hims. 3 listopada 2011 w mieście Hims wojsko zastrzeliło 20 osób. Czołgi zaatakowały tereny mieszkalne, snajperzy i żołnierze strzelali do cywilów. Wiele osób zostało zatrzymanych[172]. 4 listopada 2011 władze ogłosiły amnestię dla każdego opozycjonisty, który podda się na komisariacie policyjnym[173].

Czołgi ostrzeliwały niektóre części miasta oraz szpitale. W przeciągu dwóch dni opozycja powiedziała, iż w mieście znalazła 100 ciał domniemanych ofiar protestów. 7 listopada 2011 wojsko wkroczyło do dzielnicy mieszkaniowej miasta Hims[174]. Armia atakowała domy i aresztowała opozycjonistów, i poszukiwała dezerterów. Podczas działań armii tego dnia zginęło 17 osób[175].

8 listopada 2011 czołgi oraz transportowce opancerzone wjechały ponownie do Hamy. W czasie walk zabito pięciu opozycjonistów. W mieście odcięto prąd oraz internet[176]. 10 listopada 2011 podczas represji w kilku miastach zginęło łącznie 21 osób. Armia przeszukiwała domy oraz otwarła ogień do demonstrantów w Hims, Hamie, Damaszku oraz Dajr az-Zaur[177]. W kolejny piątek 11 listopada 2011 w całym kraju doszło do masowych demonstracji. Ludzie domagali zawieszenia się Syrii w prawach członka Ligi Arabskiej (co stało się dzień później). Siły bezpieczeństwa zastrzeliły ponad 30 osób[178].

Działania Wolnej Armii Syrii (listopad-grudzień 2011)[edytuj]

12 listopada 2011 Liga Państw Arabskich zawiesiła Syrię w prawach członka organizacji. Wobec tego uzbrojeni w noże i pałki demonstranci zaatakowali ambasadę Arabii Saudyjskiej w Damaszku oraz konsulaty Francji i Turcji w Latakii, w proteście przeciwko zawieszeniu Syrii w organizacji. Z kolei zwolennicy Asada zorganizowali w centrum Damaszku demonstrację popierającą jego politykę. Po raz kolejny potępili decyzję Ligi. Z kolei w Hamie doszło do demonstracji opozycjonistów. Armia otwarła ogień, zabijając cztery osoby[179].

14 listopada 2011 doszło do ciężkich walk w Darze. Zginęło tam 27 cywilów zastrzelonych przez siły bezpieczeństwa, zaś w starciach zbrojnych zginęło 34 żołnierzy i dezerterów walczących w Wolnej Armii Syrii. Ponadto łącznie w walkach w całym kraju tego dnia życie straciło ponad 70 osób[180]. 16 listopada 2011 doszło do ataku Wolnej Armii Syrii na kilka placówek wojskowych w pobliżu Damaszku, w tym budynki służb wywiadowczych oraz jedną z największych baz w kraju Harasta niedaleko Damaszku, która została częściowo zniszczona. Doszło do walk, a nad obszarem starć zaczęły latać helikoptery. Był to pierwszy znaczący atak na ważne obiekty sił bezpieczeństwa od początku powstania. Do dezercji w armii narodowej dochodziło codziennie. Większość buntowników gromadziło się wokół opozycyjnej formacji wojskowej[181].

18 listopada 2011 po tradycyjnych piątkowych modłach ludzie znów wyszli na ulice syryjskich miast. Armia otwarła ogień do demonstrantów w miastach Damaszek, Aleppo, Hims, Hama, Dajr az-Zaur i w Darze. Zginęło łącznie 20 osób, w tym 14-latek w Darze. Natomiast w ataku bombowym w mieście Hama zginęło trzech funkcjonariuszy sił bezpieczeństwa[182]. 19 listopada 2011 w Hamie dezerterzy z wojska wzięli w zasadzkę samochód z rządowymi agentami wywiadowczymi. Zginęło 27 osób, w tym czterech agentów. Dzień później WAS zaatakowała z granatników przeciwpancernych RPG w Damaszku siedzibę rządzącej Partii Baas[183].

24 listopada 2011 armia narodowa przeprowadziła operację pod Ar-Rastanem. Około 50 czołgów i pojazdów opancerzonych zaatakowało kryjówki dezerterów[184]. 25 listopada 2011 w antyrządowych demonstracjach w Hims zginęło 26 osób. Tymczasem rebelianci dokonali ataku na bazę lotniczą pod Hims 10 syryjskich wojskowych, w tym sześciu pilotów. Zdaniem władz syryjskich był to dowód na działanie grup terrorystycznych w kraju i zaangażowanie elementów zagranicznych[185]. 27 listopada 2011 w całym kraju zabito osiem osób, w tym sześć w Hamie. Do walk doszło w Talbiseh pod Ar-Rastanem między regularną armią a rebeliantami. Ranne zostały cztery osoby. Zniszczono dwa transportowce[186].

Liczba zabitych powstania syryjskiego na początku grudnia 2011, według ONZ przekroczyła 4 tys. zabitych. 3 grudnia 2011 w mieście Idlib doszło do regularnych walk żołnierzy z dezerterami. W aktach przemocy w tym mieście zginęło co najmniej 23 osób, w tym cywile[187].

8 grudnia 2011 rebelianci wysadzili w powietrze ropociąg w pobliżu miasta Hims. Był to ważny punkt infrastruktury transportujący ropę ze wschodu kraju do Hims. Dzień później w całym kraju zabito 40 osób podczas tłumienia demonstracji w miastach Hims, Aleppo, Idlib i Damaszku[188]. 10 grudnia 2011 według syryjskich aktywistów, siły bezpieczeństwa zabiły 21 osób w miastach Hims, Dara, Idlib i w Damaszku[189].

11 grudnia 2011 buntownicy stoczyli boje z regularną armią w dwóch miejscach w Syrii. Przed świtem walki rozpoczęły się w mieście Kfar Tacharim i Luhaj w północno-zachodnim regionie kraju. Rebelianci spalili tam dwa wozy opancerzone 12. Brygady Opancerzonej. Jednocześnie potyczkę toczono w pobliżu wioski Busra al-Harir na południu kraju. Tam z kolei spalono trzy transportery. Tymczasem 10 cywilów zginęło w działaniach bezpieki w miastach Hama, Idlib, Hims i w Darze[190]. 12 grudnia 2011 w walkach w prowincji Idlib zginęło 11 cywilów[191].

14 grudnia 2011 w walkach ulicznych w Hims zginęło ośmiu żołnierzy oraz pięciu cywilów[192]. 16 grudnia 2011 na ulice miasta Hims wyszło ponad 200 tys. ludzi. Doszło tam do konfrontacji ze służbami bezpieczeństwa. Zginęło co najmniej 19 osób. Do manifestacji doszło także w miastach Hama, Dara i Dajr al-Zaur[193]. 17 grudnia 2011 od kul na ulicach syryjskich miast zginęło aż 38 osób. Najwięcej ofiar śmiertelnych było ponownie w Hims oraz w stolicy, do której udała się iracka delegacja, która w imieniu Ligi Arabskiej miała się starać o wznowienie negocjacji[194].

Masakra w Kafr Ajd (grudzień 2011)[edytuj]

19 grudnia 2011 wojsko zabiło co najmniej 60 dezerterów, którzy się zbuntowali i chcieli dołączyć do struktur opozycyjnych. Miało to miejsce podczas próby opuszczenia posterunków przez wojskowych w prowincji Idlib. Zginęło także trzech lojalistów Asada. Ponadto siły bezpieczeństwa zabiły 13 cywilów w Idlib, Darze i Dajr az-Zaur. Ponadto tego samego dnia władze podpisały protokół zezwalający Lidze Państw Arabskich na wysłanie do Syrii obserwatorów. Jednak opozycja nie uznała tego porozumienia[195].

W miejscowości Dżabal al-Zawija 20 grudnia 2011 doszło do masowego buntu żołnierzy. Sformułował się tam garnizon 3 tys. buntowników. Ogólnie oceniano, iż Wolna Armia Syrii liczyła 10 tys. zmobilizowanych członków. Najpierw rebelianci toczyli ciężkie walki w Dżabal al-Zawija, a następnie armia otoczyła cywilów w wiosce Kafr Ajd, gdzie doszło do masakry. Zamordowano 111 cywilów. Według danych szpitalnych i od naocznych świadków wydarzeń w gwałtownych walkach na polu bitwy pod Dżabal al-Zawija i Kafr Ajd zginęło nawet 269 osób, w większość cywile i rebelianci, a także 93 żołnierzy rządowych. Dodatkowo do walk doszło także w Hims i poległo tam 11 osób[196][197].

21 grudnia 2011 wojsko zostało oskarżone masakrę cywilów przy użyciu czołgów i artylerii. Według cywilów, którym udało się uciec przed masakrą wojsko użyło bomb z gwoździami, by celowo zwiększyć siłę rażenia. Armia otoczyła dolinę Budnaja, gdzie udała się cześć uciekinierów, także członkowie zbuntowanych jednostek wojskowych. Żołnierze kontynuowali szeroko zakrojoną operację. Pojmano i rozbrojono wielu bojowników w prowincji Idlib[198].

23 grudnia 2011 w Damaszku doszło do wybuchu samochodu-pułapki w wyniku czego zginęły 44 osoby, a 166 zostało rannych. Za zamachem stali sunniccy islamiści powiązani z Al-Ka’idą[199].

Walki w Hims i misja obserwacyjna Ligi Arabskiej (grudzień 2011-styczeń 2012)[edytuj]

24 grudnia 2011 armia rozpoczęła ciężki ostrzał miasta Hims. W ciągu trzech dni zginęły 34 osoby, w tym 15 cywilów 26 grudnia 2011, kiedy to pociskami artyleryjskimi została zaatakowana dzielnica Baba Amr. Tego samego dnia do Syrii przybyła pierwsza grupa, składająca się z ok. 50 obserwatorów pod kierownictwem sudańskiego generała Mustafy Dabiego[200].

27 grudnia 2011 po południu obserwatorzy LPA zakończyli ocenę sytuacji w mieście Hims, gdzie demonstrowało 70 tys. ludzi, a armia prowadził operację w sunnickiej dzielnicy Baba Amr. Manifestujący domagali się od obserwatorów, by weszli do dzielnicy, gdzie według nich dokonywała się masakra. Obserwatorzy przyznali, że władze w Damaszku współpracują z nimi. Ocenili szkody wyrządzone walkami w w dzielnicy Bab Sebaa. Spotkali się z rodzinami zabitych oraz osobą uprowadzoną[201]. Według szefa misji obserwacyjnej w Syrii były miejsca, gdzie sytuacja nie była dobra, lecz nie działo się tam też nic przerażającego, przynajmniej wtedy, gdy tam byli. Było spokojnie i nie dochodziło do starć[202].

Human Rights Watch oskarżyło władze w Damaszku, iż na czas misji LPA przewozili więźniów do baz wojskowych, czyli miejsc niedostępnych dla obserwatorów. Na mocy umowy obserwatorzy powinni mieć swobodny dostęp do osób zatrzymanych w czasie powstania. Ponadto obserwatorzy mieli mieć zapewniony kontakt z organizacjami pozarządowymi, przedstawicielami rządu oraz poszczególnymi osobami i ofiarami kryzysu[202].

28 grudnia 2011 władze syryjskie zdecydowały się uwolnić 755 więźniów, którzy nie mieli krwi na rękach. Według ONZ w kraju od początku zajść aresztowano 14 tys. osób[203]. Tego dnia w miastach Hims, Hama, Dara oraz Idlib w wyniku przemocy zginęło 13 osób[204]. Mimo deklaracji obserwatorów o relatywnie spokojnej sytuacji w Syrii, 29 grudnia 2011 siły bezpieczeństwa zabiły w Syrii 25 osób, a ponad 100 zostało rannych. Ponadto w Hims doszło do ostrzelania samych obserwatorów. Wysłannicy Ligi Arabskiej wizytowali miasta Hims, Dara, Hama oraz Idlib[205]. 30 grudnia 2011 dowódca Wolnej Armii Syrii, pułkownik Riad al-Asad, wydał rozkaz swoim zwolennikom, żeby nie atakowali lojalistów rządu podczas trwania misji obserwacyjnej w kraju[206]. Tymczasem tego samego dnia na ulice miast wyszło łącznie 250 tys. ludzi. Wojsko narodowe ponownie przystąpiło do tłumienia protestów. Zginęło co najmniej 12 demonstrantów i pięciu żołnierzy[207].

1 stycznia 2012 w Syrii w walkach zginęło łącznie osiem osób. 3 stycznia 2012 niezidentyfikowana grupa uzbrojonych ludzi wysadziła w powietrze gazociąg pod Ar-Rastanem[208]. Tego samego dnia doszło do starcia rebeliantów z armią pod Dżassem koło Dary. Zginęło 18 lojalistów rządu[209]. 5 stycznia 2012 reżim zwolnił 552 opozycjonistów z więzień. Według rządu osoby te uczestniczyły w demonstracjach jednak ich ręce nie były splamione krwią[210]. Wpływowy działacz syryjskiego rządu Mahmud al-Hadża Hamad, główny kontroler finansowy odpowiedzialny za ministerstwo obrony i kancelarię syryjskiego premiera, uciekł do Egiptu. Przyznał, że to rząd stoi za śmiercią tysięcy ludzi, jednak członkowie rządu nie mogli nic zrobić, gdyż obawiali się o życie swoich bliskich[211].

Dowódca rebeliantów Rijad al-Asad ogłosił, iż misja obserwacyjna zakończyła się fiaskiem, gdyż mimo obecności obserwatorów, represje nie ustały. Wezwał Ligę Arabską, aby oddała inicjatywę w kwestii Syrii w ręce ONZ. W międzyczasie 5 stycznia w mieście Garib pod Dajr az-Zaur armia zaatakowała cywilów za pomocą artylerii, w wyniku czego zginęło sześć osób. Natomiast w całym kraju tego dnia życie straciło co najmniej dziesięć osób[212].

6 stycznia 2012 rano doszło do ostrzelania obserwatorów w Damaszku. Nieco później w syryjskiej stolicy doszło do zamachu terrorystycznego. Celem ataku, w którym zginęło 25 osób, a 46 odniosło rany, był autobus przewożący policjantów[213]. Z kolei w tłumieniu demonstracji tego samego dnia zginęło 19 kolejnych osób[214]. 7 stycznia 2012 walkach w Hims oraz w Damaszku poległo 29 osób. Siły bezpieczeństwa mimo obecności zagranicznych obserwatorów[215].

8 stycznia 2012 Liga Arabska po zapoznaniu się z pierwszym raportem zadecydowała zwiększyć liczbę obserwatorów do 300 z 163 wówczas obecnych w Syrii. Ponadto LPA wezwała ponownie strony konfliktu do porzucenia przemocy[216].

10 stycznia 2012 prezydent Baszar al-Asad w swoim telewizyjnym przemówieniu ogłosił, iż nie ustąpi ze swojego urzędu, gdyż uległby zagranicznemu spiskowi. Ogłosił plany zorganizowania referendum konstytucyjnego w marcu 2012[217]. Tego samego dnia w mieście Latakia zaatakowany został pojazd, którym poruszali się zagraniczni obserwatorzy. Lekko rannych zostało 11 obserwatorów. LPA oceniła, że syryjski rząd nie zapewnił obserwatorom wystarczającej ochrony, do czego wcześniej się zobowiązał[218]. 11 stycznia 2012 podczas walk w Hims pocisk moździerzowy uderzył w grupę dziennikarzy. Zginęło osiem osób w tym francuski dziennikarz stacji France 2 Gilles Jacquier, który przybył do Syrii na zaproszenie tamtejszego rządu. To pierwszy przypadek śmierci zagranicznego dziennikarza podczas powstania[219].

12 stycznia 2012 bezpieka kontynuował represje na opozycjonistów, którzy ciągle protestowali na ulicach miast. Tego dnia od kul sił bezpieczeństwa zginęło 21 osób[220]. Tymczasem z regularnej armii syryjskiej dezerterowało z dnia na dzień coraz więcej wojskowych. Do tego momentu konfliktu z armii uciekło 40 tys. żołnierzy, z czego połowa przyłączyła się do rebelianckiej Wolnej Armii Syrii. Rebelianci wówczas ogłosili, że jeśli ich szeregi zostaną wzmocnione przez jeszcze 10 tys. buntowników, będą mogli podjąć wojnę partyzancką przeciwko rządowi. 14 stycznia 2012 niezidentyfikowany sprawcy wykoleili pociąg z paliwem płynnym dla elektrowni i uszkodzili elektryczną linię przesyłową. Sabotaż miał miejsce między stacjami kolejowymi Mhambal i Bechmarun w prowincji Idlib[221].

22 stycznia 2012 Liga Państw Arabskich przedstawiła ONZ nowy plan pokojowy dla Syrii. Przewidywał on m.in. oddanie władzy przez prezydenta Baszara al-Asada wiceprezydentowi kraju oraz utworzenie tymczasowego rządu jedności narodowej. Ponadto ogłoszono, że o miesiąc przedłużono misję obserwatorów, której mandat wygasł 19 stycznia. 23 stycznia władze Syrii odrzuciły plan zaproponowany przez ministrów spraw zagranicznych państw Ligi w Kairze. Ponadto rząd uznał plan ten za spisek przeciwko Syrii[222]. 24 stycznia 2012 Rada Współpracy Zatoki Perskiej (GCC) podjęła decyzję o wycofaniu swoich obserwatorów wchodzących w skład misji Ligi Arabskiej. Jednocześnie zaapelowano do ONZ o podjęcie nacisku na Syrię, by ta zakończyła represje wobec opozycjonistów[223].

Fiasko misji Ligi Arabskiej i operacja wojska w Damaszku (styczeń 2012)[edytuj]

18 stycznia 2012 rebelianci z miasta Ar-Zabadani (30 km na północny zachód od Damaszku) podpisali zawieszenie broni z armią krajową, po ich pięciodniowym ataku na miasto[224]. 21 stycznia 2012 powstańcy opanowali znaczną część dzielnicy Damaszku – Dumy. Ciężkie walk wybuchły także w mieście Dżisr asz-Szughur[225].

Pozycje wojskowe w Damaszku

26 stycznia 2012 wojska rządowe odbiły z rąk dezerterów przedmieścia stolicy – zbuntowaną Dumę. Żołnierze i agenci sił bezpieczeństwa przeprowadzali w Dumie liczne aresztowania. Dokonywali rewizji w domach cywilów, podpalili kilka budynków. W walkach zginęły 43 osoby[226]. Tego samego dnia armia dokonała ataku w Hims, które zostało ostrzelane z moździerzy. Działania armii były wspierane przez milicję prorządową szabiha. Zginęło w nich 35 osób, w tym wiele dzieci[227].

27 stycznia 2012 w Mazairib nieopodal Dary, w dwóch zamachach zginęło 12 funkcjonariuszy sił bezpieczeństwa. 28 stycznia rebelianci dokonali serię ataków na siły narodowe. Na drodze łączącej przedmieście stolicy Dumę z miastem Adra, dezerterzy zaatakowali autobus przewożący wojskowych. Zabito sześciu żołnierzy w tym wysokiego rangą oficera. Do walk między stronami doszło w Ar-Rastanie, gdzie część armii się zbuntowała. Rebelianci zniszczyli tam kilka pojazdów wojskowych i zlikwidowano kilka posterunków kontrolnych na drogach. Niespokojnie było także w Idlib. Doszło tam do wybuchu samochodu-pułapki na wojskowym punkcie kontrolnym, w wyniku czego sześciu żołnierzy poniosło śmierć. Tymczasem armia dokonała natarcie na wioski od Kfar Batny po Hesrine pod Damaszkiem, które zajmowała mimo oporu Wolnej Armii Syrii[228].

28 stycznia 2012 Liga Arabska zdecydowała zawiesić misję obserwatorów ze względu na nasilenie się przemocy w kraju. Decyzję o wycofaniu 165 obserwatorów została ogłoszona przez sekretarza generalnego LPA Nabila al-Arabiego po konsultacjach z arabskimi ministrami spraw zagranicznych. Dzień później syryjski reżim wyraził swoje zdziwienie wobec decyzji panarabskiej organizacji i potępił nią[229].

29 stycznia 2012 doszło do bitwy w mieście Guta (10 km od Damaszku). O świcie wjechały tam autobusy i transportery opancerzone z ok. 2 tys. wojskowych, a także co najmniej 50 czołgów. W ciężkich walkach zginęło 22 osoby – 16 wojskowych, pięciu cywilów i dezerter z syryjskiej armii. W wyniku walk Wolna Armia Syrii dokonała taktycznego wycofania. Świadkowie donosili o ingresywnych walkach ulicznych i ciałach leżących na ulicach[230].

30 stycznia 2012 w mieście Tall Kaleh wysadzono gazociąg w powietrze. 31 stycznia siły rządowe kontynuowała ofensywę w Damaszku. Walki z okolicznych wiosek przeniosły się do stolicy. Lojaliści posuwali się w głąb położonych na wschodzie przedmieść syryjskiej stolicy. Tego dnia starcia toczyły się w trzech dzielnicach. W dzielnicy Hammurija aresztowano ponad 200 osób. Wojsko użyło ciężkiej artylerii oraz czołgów. Zginęło 25 osób – 19 cywilów oraz sześciu rebeliantów[231].

Jednocześnie z ofensywą armii rządowej pod Damaszkiem, siły rebelianckie dokonały 29 stycznia 2012 ataku na Ar-Rastan. Po trzydniowych ciężkich walkach, w których zginęło siedmiu cywilów, trzech dezerterów oraz pięciu żołnierzy[232], rebeliantom udało się opanować miasto[233]. 1 lutego 2012 uzbrojeni mężczyźni na drodze do Damaszku zatrzymali autokar z irańskimi pielgrzymami i porwali 11 z nich. Do podobnej sytuacji doszło 26 stycznia, kiedy także uprowadzono 11 pielgrzymów. Ponadto od grudnia przetrzymywani byli irańscy inżynierowie pracujących przy budowie elektrowni w środkowej Syrii[234]. Zakładników wypuszczono pod koniec marca 2012[235].

Szturm armii w Hims (luty 2012)[edytuj]

 Osobny artykuł: Bitwa w Hims (2012).

3 lutego 2012 dezerterzy ostrzelali posterunki lojalistów w Hims, zabijając dziesięciu żołnierzy. W odpowiedzi siły rządowe dokonały szturm na miasto. Snajperzy strzelali do nieuzbrojonych cywilów. Pierwszego dnia ofensywy zginęło ponad 230 osób, a 700 odniosło obrażenia[236]. Mimo krwawej masakry w Hims, kiedy to 4 lutego 2012 zabito 360 osób (łącznie w całym kraju 400 osób; był to najbardziej krwawy dzień w czasie wojny domowej)[237], Rosja oraz Chiny zablokowały projekt rezolucji na posiedzeniu Rady Bezpieczeństwa ONZ. Było to drugie weto tych państw na forum RB ONZ ws. rezolucji potępiającej działania władz Damaszku. Projekt rezolucji zakładał wezwanie syryjskiego prezydenta do ustąpienia oraz potępienie reżimu. Po wecie stałych członków RB ONZ, w stronę Moskwy oraz Pekinu zaadresowano falę krytyki. W ocenie opinii międzynarodowej, kraje te niweczyły wysiłki na rzecz rozwiązania syryjskiego konfliktu[238].

Mimo oburzenia areny międzynarodowej, postawą syryjskich sił bezpieczeństwa, wojsko 6 lutego 2012 ponownie zbombardowało ludność w Hims. W wyniku ataku snajperów zginęło 98 osób, z czego zdecydowaną większość stanowili cywile. Ponadto na miasto spadło ponad 300 rakiet[239]. Tego samego dnia rebelianci ogłosili, iż rozpoczęli prace nad utworzeniem Najwyższej Rady Rewolucyjnej, która miała zastąpić Wolną Armię Syrii. Na czele Rady stanął Mustafa Ahmed al-Szejk. Był on najwyższym stopniem wojskowy, który wystąpił z szeregów armii narodowej i przystąpił do buntowników. Schronienie znalazł w Turcji[240].

W kolejnych dniach armia kontynuowała ciężki ostrzał dzielnic mieszkalnych, w wyniku czego śmierć poniosły dziesiątki cywilów. Miasto zostało pozbawione elektryczności i łączności. Podczas walk używano wyrzutni rakietowych, moździerzy, a także czołgów. Źródła wywiadowcze izraelskiego portalu Debeka doniosły, iż w Hims obecni byli brytyjscy oraz katarscy komandosi. Nie brali oni jednak udziału w walkach, tylko pełnili tam funkcje instruktorów taktycznych. Zarządzali oni liniami łączności rebeliantów i pośredniczyli w przekazywaniu próśb opozycji o broń, amunicję i wsparcie logistyczne[241].

10 lutego 2012 doszło do potężnej podwójnej eksplozji samochodu-pułapki w mieście Aleppo, w której zginęło 28 osób, a 175 odniosło obrażenia – zarówno cywile, jak i funkcjonariusze sił bezpieczeństwa. Do zamachu doszło w pobliżu budynku wojskowego i siedziby sił bezpieczeństwa. Państwowa telewizja za zamach obarczyła zorganizowane grupy terrorystyczne. Z kolei rebelianci obwinili siły reżimowe odpowiedzialnością za zamach. Za zamachem w Aleppo oraz wcześniejszymi w Damaszku stał Dżabhat an-Nusra, który miał powiązania z Al-Ka’idą[242][243].

Tymczasem do otoczonego Hims wjechały czołgi od zachodniej dzielnicy Inshaat, kierując się do Baba Amro. Od rana trwał ostrzał rakietowy dzielnic mieszkalnych. W walkach zginęło pięciu rebeliantów[244]. 11 lutego 2012 w intensywnym ostrzale dzielnicy Baba Amro zginęło 12 cywilów[245]. Oprócz tego do starć doszło w Darze (13 zabitych). W całym kraju zginęło ponad 30 osób[246]. Jednocześnie walki trwały w innym bastionie rebeliantów – Zabadani. Do oblężonego miasta wjechał opancerzony konwój wojsk rządowych, mimo wcześniejszego zawartego porozumienia z bojownikami[247].

12 lutego 2012 w Hims operowały czołgi T-72, odpalano rakiety, które spadały na dzielnicę Baba Amro. W oblężonym mieście zginęło 14 cywilów. Walki wznowiono w Hamie[248]. 14 lutego 2012 rebelianci odparli naziemną ofensywę wojska w Baba Amro, niszcząc cztery czołgi[249].

13 lutego 2012 armia podjęła szturm na Ar-Rastan, kontrolowany przez rebeliantów. Atak został odparty przez powstańców, w wyniku czego zginęło troje żołnierzy[250]. 14 lutego 2012 wojskowi podjęli atak na miasto Hama. Cztery dzielnice tego miasta były ostrzelane przez pancerną brygadę z z pojazdów opancerzonych i dział przeciwlotniczych[251]. Równocześnie działania przeciwko rebeliantom podjęto w prowincji Idlib, gdzie zabito 54 osoby[252]. Natomiast 16 lutego 2012 rozpoczął się szturm na Darę. Zaatakowane przez lojalistów został trzy dzielnice al-Balad, al-Mahatta i as-Sad kontrolowane przez rebeliantów. W odwecie powstańcy ostrzeliwali punkty kontrolne oraz posterunki policji i wojska[253]. Tego samego dnia doszło do potyczki w Kfar Nubouzeh pod Hamą. Zginęło w niej 14 osób[254]. Walki trwały także w Hims i Hamie[255].

Kolejna seria ciężkich walk w Hims trwała od 16 lutego 2012 do 20 lutego 2012. 17 lutego 2012 w wyniku działań armii rządowej zginęły 41 osób. Wojsko nieustannie prowadziło ostrzał rakietowy, moździerzowy i artyleryjski. Z kolei w mieście Jassem w prowincji Dara syryjskie siły bezpieczeństwa rozstrzelały dwunastu pojmanych buntowników. Do demonstracji cywilów doszło w Darze oraz Damaszku. W pierwszym z tych miast bezpieka zabiła czternastu cywilów, natomiast w stolicy dziewięciu[256].

Zdjęcia satelitarne po atakach artyleryjskich z 25 lutego 2012

19 lutego 2012 do miasta Atareb pod Aleppo wjechały czołgi sił rządowych. Tego dnia w całym kraju zginęły 23 osoby[257]. 21 lutego 2012 wieczorem w prowincji Idlib w wioskach Idita, Iblin i Balszon żołnierze zastrzelili na ulicach i w domach cywilnych 27 młodych mężczyzn[258]. Potężny atak artyleryjski wznowiono w Hims, gdzie kilka pocisków artyleryjskich trafiło w budynki mieszkalne, w wyniku czego zginęło 40 osób[259]. Partyzanci zaatakowali miasto Al-Kusajr, leżące na południe od Hims. Zabito 30 żołnierzy rządowych[260]. Dzień później w szturmowanym Hims zginęło dwóch dziennikarzy wojennych – Amerykanka Marie Colvin, pracująca dla brytyjskiego Sunday Timesa oraz francuski fotoreporter Rémi Ochlik, laureat nagrody World Press Photo. Tym samym liczba zabitych dziennikarzy w Syrii wzrosła do trzech[258].

Według raportu ONZ z 23 lutego 2012, wojsko Asada strzelało do nieuzbrojonych kobiet i dzieci, ostrzeliwało z rakiet cywilne osiedla oraz torturowało rannych w szpitalach. Wszystko to działo się pod rozkazami najwyższych dowódców w państwie[261]. W dniu opublikowania raportu w kraju zginęło 101 osób z tego 47 podczas operacji wojska w prowincji Idlib[262]. Kolejnego dnia w solidarności z cywilami bombardowanymi w Baba Amro, w dużych syryjskich miastach doszło do protestów. Armia je krwawo tłumiła – zginęło ponad 50 osób[263]. 24 lutego 2012, kiedy w Tunisie obradowała konferencja Przyjaciół Syrii, zginęło aż 103 osoby w tym 14 dzieci. Najwięcej 36 osób śmierć poniosło, w szturmowanym Hims, natomiast, a w prowincji Hama poległy 32 osoby. Pozostałe osoby zginęły na terenie całego kraju od kul sił bezpieczeństwa[264]. Ponadto rebelianci zdobyli tego dnia kontrolę nad miastem Al-Kusajr[260]. 25 lutego 2012 w wyniku przemocy w całym kraju zginęło 95 osób, w tym 72 cywilów i 23 żołnierzy. Ciężkie walki toczyły się w Hims, Hamie oraz Idlib[265].

Referendum konstytucyjne w cieniu przemocy (luty 2012)[edytuj]

 Osobny artykuł: Referendum w Syrii w 2012 roku.

26 lutego 2012 w Syrii odbyło się referendum ws. nowelizacji konstytucji. Głosowanie odbyło się w cieniu walk w kraju. Opozycja wezwała do bojkotu referendum, które zostało okrzyknięte farsą. Referendum zostało skrytykowane przez zachód. Reforma konstytucyjna, nad którą mieli wypowiedzieć się obywatele, miała obejmować wprowadzenie systemu wielopartyjnego, w wyniku czego przełamana mogła zostać hegemonia rządzącej partii Baas. Ponadto Asad zaproponował utworzeniu rządu koalicyjnego, w skład którego weszłaby opozycja oraz przeprowadzenie w 2012 wyborów parlamentarnych. Utrzymana miała być za to silna pozycja prezydenta. Jego kadencja miała zostać ograniczona do dwóch, jednak zapis ten nie obejmował rządzącego prezydenta. W liczącym ponad 22 mln ludzi kraju do głosowania uprawnionych było ponad 14 mln obywateli w wieku powyżej 18 lat[266].

W czasie głosowania trwał ostrzał moździerzowy Hims, w wyniku czego życie straciło dziewięciu cywilów. Równocześnie trwały walki partyzantów z lojalistami. Życie straciło czterech żołnierzy. Ciężkie walki artyleryjskie toczyły się w Darze. Zginęło troje żołnierzy oraz dwóch cywilów. Do aktów przemocy doszło w wielu regionach kraju. Łącznie w dniu referendum śmierć poniosły ponad 22 osoby[266].

Przy frekwencji wynoszącej 57,4%, 89,4% głosujących opowiedziało się za zmianami w konstytucji[267]. 27 lutego 2012 pracownicy Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża zdołali przesłać mieszkańcom Hamy pomoc humanitarną. Zapasy jedzenia i pomoc w innej formie była przeznaczona dla 12 tys. cywilów. Czerwony Krzyż usiłował dostać się do Hims, gdzie sytuacja humanitarna była dramatyczna, jednakże ciężkie walki uniemożliwiały pracę wolontariuszom[268].

Zdobycie przez wojsko Baba Amro i zwrot ku Idlib (marzec 2012)[edytuj]

27 lutego 2012 zabito 135 osób. Najwięcej ludzi zginęło w bombardowanym Hims, gdzie doszło do masakry uciekinierów z Baba Amro. 64 osoby zostały zastrzelone na jednym z wojskowych punktów kontrolnych, gdy próbowały wydostać się z ostrzeliwanej dzielnicy Hims. Wśród ofiar były kobiety, dzieci i dezerterzy z armii[269]. Jednocześnie ciężkie walki toczono w rejonie miast Sarmin i Idlib[270]. W nocy z 28 na 29 lutego 2012 w Hims trwał szturm sił pancernych na dzielnicę Baba Amro. Armia przejęła wskutek niego kontrolę nad tą dzielnicą, będącą pod nieustannym ostrzałem od ponad trzech tygodni[271]. 1 marca 2012 rebelianci zarządzili taktyczny odwrót z dzielnicy zdobytej przez 4. Dywizję Pancerną[272]. Rząd zgodził się, by do Baba Amro mogły wjechać organizacje pomocowe[273], jednak 3 marca 2012 zostały one zablokowane z powodu rzekomego zaminowania miasta. Na pomoc humanitarną czekało 4 tys. cywilów. Tego samego dnia wznowiono sporadyczny ostrzał Baba Amro[274]. Dopiero 5 marca 2012 pomoc dotarła do dzielnic Inszaat i Tawzii[275], z kolei do Baba Amro 7 marca 2012[276].

3 marca 2012 w Darze doszło do wybuchu samochodu-pułapki pod punktem wojskowym. Zginęło siedem osób, osiem innych zostało rannych. Jednocześnie pod Darą w miejscowości Herak trwała potyczka rebeliantów z armią. Zginęło sześciu żołnierzy, a dziewięciu odniosło rany[274]. W nocy z 4 na 5 marca powstańcy przeprowadzili skoordynowane ataki na zapory drogowe wzniesione przez armię w mieście Dara. Po tym wydarzeniu wybuchły gwałtowne walki między stronami. W starciu z rebeliantami wojsko użyło czołgów oraz snajperów[277].

Rozmieszczenie sił syryjskich w Idlib

Po zakończeniu miesięcznej operacji w Baba Amro, która kosztowała życie ok. 700-1000 osób[278], siły pancerne skierowały swoją ofensywę na Ar-Rastan, w celu jego odbicia. Miasto to było bombardowane od 4 marca 2012. Siły przerzucono także w kierunku miasta Idlib[279]. 9 marca 2012 rozpoczęła się operacja wojsk syryjskich w górskich rejonach miasta Idlib, bronionego przez rebeliantów z Wolnej Armii Syrii oraz Syryjskiej Armii Wyzwoleńczej wspieranych przez mudżahedinów[280]. Wieczorem 10 marca 2012 armia po szturmie zajęła znaczną część miasta, leżące na północnym zachodzie kraju. Po ciężkich walkach artyleryjskich do miasta wjechały transportery opancerzone. Poległo 16 bojowników i czterech żołnierzy, a pięciu zostało pojmanych przez powstańców. W samym mieście zginęło także 46 cywilów[281][282]. Na mapach satelitarnych widoczne było, iż obwodnica Idlib była odsadzona przez kolumny wojskowych i punkty kontrolne. Idlib postawiono w stan oblężenia[283]. Obok dostępny jest schemat rozmieszenia wojsk wokół Idlib.

11 marca 2012 w całym kraju zabito 80 osób, najwięcej w prowincji Idlib i Hims[284]. 12 marca 2012 w dzielnicach Hims – Karm El-Zejtun i El-Adawije, znaleziono ciała co najmniej 47 osób – 26 dzieci i 21 kobiet. Lojalne wobec reżimu milicje zasztyletowały ofiary lub podcięły im gardła[285]. Ponadto podczas operacji w Idlib zginęły kolejne 25 osoby[286]. Zaginęli tam dwaj tureccy korespondenci wojenni[287] (uwolnieni ostatecznie 12 maja 2012)[288]. 13 marca 2012 armia nadal ostrzeliwała z pobliskich wzgórz Idlib, a także pobliskie miasta Al-Bara oraz Dżabal Al-Zawija. W wyniku toczących się walk rebelianci zarządzili ewakuację swoich wszystkich oddziałów, poddając ostatecznie miasto Idlib wojskom reżimowym[289]. W odwecie rebelianci zaatakowali punkt wojskowy w Ma’arrat an-Numan, zabijając 10 żołnierzy[290].

Pacyfikacje ognisk ruchu oporu (marzec-kwiecień 2012)[edytuj]

Przez dokładnie rok powstania według Syryjskiego Obserwatorium Praw Człowieka w Syrii zginęło 9113 ludzi, w tym 6645 cywilów, 1991 żołnierzy i członków sił bezpieczeństwa oraz 471 rebeliantów[291]. W dniach 15-16 marca 2012 w największych miastach Syrii zorganizowano wiece antyprezydenckie. Demonstranci domagali się międzynarodowej interwencji. W stolicy odbyła się także manifestacja zwolenników Asada. Pierwszego dnia protestów zabito 55 cywilów (z tego 45 w Idlib, gdzie znaleziono 23 ciała ze śladami tortur oraz egzekucji), a drugiego dnia demonstracji zginęło 46 cywilów[292][293].

17 marca 2012 w Damaszku doszło do podwójnego zamachu terrorystycznego w pobliżu siedziby wywiadu oraz głównej siedziby policji. W wyniku eksplozji bomb umieszczonych w samochodach zginęło 27 osób, a 140 odniosło rany[294]. Dzień później wybuch samochodu-pułapki miał miejsce w Aleppo, gdzie zginęły trzy osoby, a 25 osób zostało rannych[295].

18 marca 2012 armia za pomocą czołgów podjęła od północy szturm na Dajr az-Zaur, które w dużej części było kontrolowane przez rebeliantów. Zginęło 25 osób, w tym pięciu żołnierzy, a 33 zostały ranne. Ciężkie walki kontynuowano dnia następnego, gdyż powstańcy wyposażeni w broń lekką stawiali opór[296]. W związku z tym 20 marca 2012 rebelianci ewakuowali się z Dajr az-Zaur, obawiając się wielkiej ofensywy i masakry cywili[297]. 19 marca 2012 rozpoczęły się także walki w Damaszku. Starcia wstrząsnęły dzielnicą El-Mezze. Natomiast w dzielnicy Al-Kalmoun zdezerterowało ponad 200 żołnierzy[298].

23 marca 2012 jeden z syryjskich pilotów, który otrzymał rozkaz ostrzelania z powietrza demonstrantów w Aleppo, zdezerterował i uciekł do Turcji. Przez ucieczką ostrzelał budynki rządowe w Aleppo. Niezależnie od incydentu, demonstracjach w całej Syrii dniach 20-23 marca 2012 zginęło 223 osób[299]. Do demonstrantów strzelano między innymi ze śmigłowców oraz samolotów. Doszło też do kilku starć armii powstańczej z wojskami rządowymi. 24 marca 2012 siły reżimowe ostrzelały z pocisków moździerzowych dzielnicę Hims – Chaldiję, która była kontrolowana przez powstańców. Zginęły tam 24 osoby[300]. Armia podjęła także szturm na Sarakib w prowincji Idlib, gdzie wjechało 26 czołgów[301]. Miasto to zostało zajęte 27 marca 2012, po opuszczeniu go przez Wolną Armię Syrii[302].

W dniach 24-27 marca 2012 w Syrii zginęło 250 osób[303][304][305][306]. W tym czasie toczono walki pod Zabadani i na obrzeżach Damaszku, formalnie kontrolowane przez rząd, jednakże pojawiały się tam ogniska oporu[305]. 27 marca 2012 miała miejsce wizyta Baszara al-Asada w spacyfikowanym Baba Amro. W ocenie komentatorów, Asad tą wizytą chciał pokazać, iż stłumił rewolucję i kontroluje sytuacje w kraju. Podczas jego wizyty doszło do strzałów w kierunku jego konwoju[307]. W czasie pobytu prezydenta w Hims trwał ciężki ostrzał pozostałych dzielnic kontrolowanych przez powstańców. Z kolei w czasie walk na północy kraju syryjska armia w pościgu za rebeliantami wtargnęła na terytorium Libanu, gdzie żołnierze zniszczyli budynek gospodarczy, w którym schronili się rebelianci[308].

28 marca 2012 dwóch brytyjskich dziennikarzy algierskiego pochodzenia zostało zabitych na północy kraju przez prorządową milicję szabiha[309]. W dniach 28-31 marca 2012 zginęło 185 osób. Siły rządowe prowadziły swoje operacje odwetowe w Hims, Hamie, Idlib, Aleppo, Darze, Dajr az-Zaur oraz w okolicach Damaszku[310]. W pierwszych czterech dniach kwietnia 2012 zginęło 391 cywilów[311]. Armia w myśl planu Annana zaczęła się wycofywać ze spokojnych miast, gdyż 10 kwietnia miał zostać wprowadzony rozejm, jednak w zbuntowanych miejscach trwał nadal ciężki ostrzał[312]. Chodzi tu głównie o Hims, Zabadani, przedmieścia Damaszku czy miasta prowincji Idlib. 20 żołnierzy zginęło w potyczce 3 kwietnia 2012 w Taftanaz pod Idlib[313].

5 kwietnia 2012 armia podjęła nową ofensywę w kilku miejscach, która na celu miała zajęcie jak największego obszaru przed planowanym wdrożeniem zawieszenia broni. Siły rządowe nad ranem zbombardowały miasto Hraytan pod Aleppo. Trzy godziny później do akcji przystąpiło wojsko naziemne. Walki spowodowały ucieczkę do Turcji 2,5 tys. cywilów[314]. Liczba uchodźców syryjskich na terenie Turcji osiągała 21 tysięcy osób. Równolegle starcia trwały na obrzeżach Damaszku[315]. Ostrzały miały miejsce także w Hims i Darze. Siły pancerne szturmowały także kilka wiosek na południu kraju. Z kolei reżim poinformował, że zaczął wycofywać się z Dary, Idlib i Zabadani[316].

6 kwietnia 2012 dziesiątki tysięcy ludzi wyszło na ulice na znak protestu wobec działań reżimu. Siły bezpieczeństwa ostrzelały manifestujących w Dumie pod Damaszkiem, w Hamie i w Idlibie, w wyniku czego zginęło 52 cywilów[317]. Ponadto siły pancerne ostrzelały rebeliantów w Hims i Ar-Rastan[318]. Tego samego dnia armia podjęła szturm na Latamna w prowincji Hama. W wyniku toczących się walk i bombardowań do 9 kwietnia 2012 zginęło 120 osób w tym 82 cywilów[319][320]. Armia spacyfikowała w tych dniach także Taftanaz i wioskę Kill, gdzie zabito 100 osób[321]. 8 kwietnia 2012 armia prowadziła operację w wioskach przy granicy z Turcją. Ponadto za pomocą 90 czołgów i wozów pancernych ostrzelano Idlib[322]. W dniach 5-8 kwietnia 2012 w Syrii zginęło 340 osób[323][324]. Dzień przed planowanym wprowadzeniem rozejmu, doszło także do zbrojnych incydentów na granicy Syrii z Turcją i Libanem. Wojsko ostrzelało obozy dla uchodźców znajdujące się po tureckiej stronie granicy. Strzały zabiły także libańskiego kamerzystę, kręcącego walki z terytorium Libanu[325]. W trakcie toczących się walk w Hims, Aleppo, Idlib, pod Hamą i Damaszkiem zginęło w sumie 160 osób[326].

Zawieszenie broni i łamanie jego zasad (kwiecień-maj 2012)[edytuj]

5 kwietnia 2012 do Damaszku przybyła misja przygotowawcza do przyjazdu obserwatorów ONZ, która negocjowała z władzami Syrii warunki przysłania do kraju od 200 do 250 obserwatorów ONZ, po wprowadzeniu 10 kwietnia 2012 zawieszenia broni[327]. 8 kwietnia 2012 syryjski rząd zażądał od rebeliantów pisemnej gwarancji, iż powstrzymają się od ataków partyzanckich po wprowadzeniu rozejmu i wycofaniu się w wojsk z miast. Reżim chciał tym samym zdobyć pewność, że po wycofaniu się ze spacyfikowanych miast, nie powrócą do nich rebelianci[328]. Rebelianci chcieli przestrzegać zawieszenia broni, nawet w przypadku jeśli wojska rządowe nie wycofają się z miast[329].

10 kwietnia 2012 o godz. 6:00 (5:00 czasu polskiego) rozpoczęło się zawieszenie broni w Syrii ze strony sił rządowych. Od tego momentu, siły Asada, miały zaprzestać używania ognia i wycofać swoje siły z miast. Jednakże rozejm nie był przestrzegany, gdyż rano armia nadal kontynuowała ostrzał dzielnic Hims, Hamy i obrzeży stolicy, wbrew zapisom planu pokojowego[330][331]. 11 kwietnia w aktach przemocy zginęło niemal 100 osób. Działania były prowadzone w Hamie, Hims oraz Ar-Rastanie[332][333].

12 kwietnia 2012 o godz. 6:00 (5:00 czasu polskiego) nastąpił drugi termin zawieszenia broni. Tego dnia nie odnotowano większych działań wojskowych oprócz czterech incydentów, jednakże zginęło kilkanaście osób[334][335]. Mimo teoretycznego zaprzestania operacji militarnych, armia nie wycofała się z miast. Zastrzeżono, że do tego dojdzie, kiedy w kraju przywrócone zostanie bezpieczeństwo. Rano 13 kwietnia 2012 doszło do walk między rebeliantami i wojskiem w prowincji Idlib. W wielu miastach doszło do wielotysięcznych antyrządowych demonstracji. 14 kwietnia 2012 doszło do najpoważniejszego incydentu od formalnego zawieszenia broni. W nocy armia ostrzelała dzielnicy Hims, Dżuret al-Szija i Al-Karadis. Walki odnotowano w Idlib i Aleppo[336]. 15 kwietnia odnotowano kolejne poważne naruszenia zawieszenia broni. Ciężki ostrzał prowadzony był w Hims. Pociski spadały tam z częstotliwością sześciu na minutę[337].

Po przyjęciu rezolucji RB ONZ o misji obserwatorów, do Damaszku przybyło pierwszych pięciu wysłanników ONZ wchodzących w skład misji UNSMIS (United Nations Supervision Mission in Syria). Syryjskie władze po powitaniu, ogłosiły, iż nie zapewniają obserwatorom bezpieczeństwa w kraju. Ponadto reżim zarezerwował sobie prawo odmawiania wpuszczenie wysłanników ONZ w zależności od ich narodowości[338]. Obserwatorzy rozpoczęli swoją pracę 16 kwietnia, jednak nie wyruszyli jeszcze w strefy konfliktu. Nim wysłannicy mogli rozpocząć patrolowanie miast, musieli przeprowadzić negocjacje z władzami syryjskimi, sporządzić i podpisać protokół. Od 12 do 15 kwietnia 2012 w okresie obowiązywania teoretycznego rozejmu zginęło co najmniej 85 osób[339][340].

16 kwietnia 2012 ciężkie walki wybuchły w Idlib. W przeciągu dwóch dni zginęły tam 93 osoby. Ponadto pod Damaszkiem i na południu kraju doszło do potyczek wrogich stron, a Hims było nadal nękane ostrzałem rakietowym[341][342]. 17 kwietnia 2012 był najkrwawszym dniem od czasu wprowadzenia nietrwałego rozejmu. W wyniku operacji w Idlib i Hims zginęło 74 osób[343]. 19 kwietnia 2012 2012 władze Syrii podpisały z ONZ protokół o misji obserwatorów monitorujących zawieszenie broni[344]. 20 kwietnia 2012 w wiosce Al-Kunajtira zdetonowano bombę przydrożną, w wyniku czego zginęło 10 żołnierzy. Wojsko stłumiło kilka demonstracji na ulicach syryjskich miast[345].

21 kwietnia 2012, kiedy obserwatorzy ONZ przyjechali do Hims, ustał ostrzał miasta. Czołgi były wycofywane z ulic i umieszczane w bazie policyjnej. Według opozycjonistów działania te przeprowadzono by sprawić wrażenie, że rząd przestrzega warunków zawieszenia[346]. 22 kwietnia 2012 obserwatorzy wizytowali Hamę, a dzień później po ich wyjeździe siły rządowe dopuściły się masakry cywilów w Hamie, gdyż w wyniku ostrzału artyleryjskiego zginęło 50 osób[347]. W czasie ostrzału Hamy obserwatorzy przebywali w Zabadani[348].

25 kwietnia 2012 obserwatorzy odwiedzili Idlib[349]. Tymczasem w Hamie kontynuowana była masakra. W ciężkim ostrzale artyleryjskim dzielnic mieszkalnych poległo 70 osób. Kilka domów na południu miasta w dzielnicy Maszaa at-Tajar zostało zniszczonych przez ogromną eksplozję. Pojawiły się doniesienia, iż na miasto spadła rakieta Scud[350]. 27 kwietnia 2012 wysłannicy ONZ wizytowali Darę. W tym czasie w Damaszku doszło do zamachu samobójczego, w którego wyniku zginęło jedenaście osób[351]. 29 kwietnia 2012 do Damaszku przybył norweski generał Robert Mood, który przejął dowództwo nad misją obserwacyjną[352].

W nocy z 27 na 28 kwietnia 2012 rebelianci z morza ostrzelali oddział wojska syryjskiego w pobliżu portu Latakia. To pierwszy atak rebeliantów z morza podczas tej wojny domowej. Bojownicy podpłynęli do portu na małych morówkach i znienacka otworzyli ogień. W ataki zginęło kilku żołnierzy i rebeliantów. 28 kwietnia 2012 na morzu libańskie służby bezpieczeństwa zatrzymały statek „Lutfallah II”, na którego pokładzie znaleziono trzy kontenery wyładowane karabinami, wyrzutami granatów przeciwpancernych i amunicji. Jednostka płynęła z libijskiego Trypolisu do portu Trypolis w Libanie, który był jednym z centrów zaopatrzeniowych dla syryjskiej rebelii[352][353].

30 kwietnia 2012 do zamachu bombowego doszło w Idlibie. Atak wymierzony był w pobliżu kwatery głównej służb Wywiadu Sił Powietrznych, w wyniku czego zginęło ponad 20 osób[354]. Według raportu ONZ z 1 maja 2012 wojsko syryjskie nadal utrzymywało ciężką broń w miastach, a od czasu wprowadzenia zawieszenia broni zginęło 34 dzieci[355]. Z kolei Lokalne Komitety Koordynacyjne informowały o 1110 zabitych dzieciach od początku wojny[356]. ONZ poinformował, iż do końca maja 2012 zostanie osiągnięta kwota 300 obserwatorów. Władze syryjskie odmówiły wiz wielu obserwatorom ONZ, co komplikowało przebieg misji. Według raportu ONZ w Syrii od czasu wprowadzenia zawieszenia broni zginęło 34 dzieci[355].

2 maja 2012 pod Aleppo partyzanci zorganizowali zasadzkę na patrol wojskowy, zabijając w niej 15 żołnierzy. Wśród zabitych było dwóch oficerów armii syryjskiej oraz dwóch rebeliantów[357]. Łącznie tego dnia zginęło 30 osób[358]. Dowódca misji UNSMIS gen. Robert Mood powiedział, że w miejscach gdzie przebywali obserwatorzy, było spokojnie, jednakże armia nie wycofała się z głównych miast, trwały potyczki i represje, toteż rozejm nie działał sprawnie[359]. 5 maja 2012 w Aleppo w myjni samochodowej wybuchła bomba w wyniku czego zginęło pięć osób. Myjnia należała do członka prorządowych bojówek Szabiha. Obserwatorzy odwiedzili miasto Al-Kasajr pod Hims[360]. W całym kraju zginęło 25 osób[361]. 6 maja 2012 na dzień przed wyborami parlamentarnymi w Syrii, wybuchły gwałtowne walki pod Dajr-az Zaur. Ponadto armia prowadziła operacje w wioskach wzdłuż granicy z Irakiem. Ciężkie walki trwały też w stolicy[362].

7 maja 2012 w Syrii przeprowadzono wybory parlamentarne, przeprowadzane co pięć lat, które zostały całkowicie zbojkotowane przez opozycję. Do wyboru 250 członków parlamentu uprawnionych było 14,8 mln osób. Do wyborów przystąpiło 12 partii, na co zezwoliło lutowe referendum. Naniosło ono poprawki do konstytucji, które umożliwiły tworzenie nowych partii politycznych i ograniczyły sprawowanie władzy przez prezydenta do dwóch siedmioletnich kadencji[363]. Nie obyło się tego dnia bez ofiar. W czasie trwania głosowania w Syrii zginęło 35 osób. Najniespokojniej było w Hims, Hamie oraz Dajr az-Zajr, gdzie ginęli cywile, którzy wpadli w zasadzkę wojska[364].

9 maja dowódca Wolnej Armii Syrii, dzień po tym, jak rebelianci przyznali, iż gromadzą broń do walki przeciwko reżimowi, zagroził, iż zerwie zawieszenie broni, gdyż nie może pozostać bezczynny, wobec nieustannej, krwawej rozprawy z protestującymi[365]. Tymczasem podczas wizyty obserwatorów w Darze, doszło do silnej ekspozycji bomby podczas przejazdu konwoju. Rannych zostało ośmiu syryjskich członków eskort. Wśród obserwatorów był gen. Robert Mood i 11 innych wysłanników, jednakże nie odnieśli oni obrażeń[366].

10 maja 2012 doszło do zamachu terrorystycznego w Damaszku. W wyniku wybuchu dwóch bomb w dzielnicy Kazaz zginęło 55 osób, a rannych zostało 372 osoby. Zamach wydarzył się ranem, kiedy ludzie udawali się do pracy. Siły bezpieczeństwa odgrodziły miejsce eksplozji, po której nad miastem unosiły się kłęby czarnego dymu. Na miejsce ataków udał się gen. Robert Mood, który zaapelował o powstrzymanie „strasznej przemocy”[367]. Dwa dni później do przeprowadzenia zamachów przyznała się siatka Al-Kaidy – Front Zwycięstwa. Terroryści ogłosili w oświadczeniu, że dokonali zamachu w odpowiedzi na ataki sił prezydenta Baszara al-Asada na zbuntowane wobec niego miasta[368]. 11 maja 2012 władze podały, że udaremniły kolejny zamach, tym razem w Aleppo. W mieście tym zamachowiec-samobójca przewoził samochodem 1200 kg ładunku wybuchowego[369]. Z kolei obserwatorzy odwiedzili miasto Dumair[370]. Liczba obserwatorów w połowie maja osiągnęła 150[371].

Syryjski wojna domowa miała wpływ na sytuacje w sąsiednim Libanie. W nocy z 12 na 13 maja 2012 w Trypolisie wybuchły walki między zwolennikami prezydenta Syrii a członkami sunnickiej większości. Do potyczki doszło po wymianie strzałów między armią libańską i islamistami domagającymi się uwolnienia Chadiego Al-Mawlawiego, podejrzanego przez władze o terroryzm. Na niepokoje zareagował od razu premier Libanu Nażib Mikati, który spotkał się z przywódcami religijnymi. Jednakże następnej nocy doszło do kolejnych starć w większości dzielnicy Trypolisu – Bab al-Tabbanija, między sunnitami a alawicką enklawą Dżabal Mohsen, Łącznie zginęły cztery osoby, a 20 zostało rannych[371]. Powtórne walki w Libanie wydarzyły się 21 maja 2012 – tym razem w Bejrucie. Starcia wybuchły po zabójstwie sunnickiego duchownego Ahmeda Abdela Wahida, uchodzącego za przeciwnika reżimu Asada. Wybuchły po tym zamieszki, w których zginęły dwie osoby[372].

14 maja 2012 syryjskie siły zaatakowały Ar-Rastan, będące pod kontrolą rebeliantów. Atak rozpoczął się o godz. 3:00 w nocy (2:00 czasu polskiego), a pociski moździerzowe i rakiety spadały z częstotliwością jednej na minutę. Zginęło dziewięć osób, a 40 zostało rannych, a miasto zostało w znacznym stopniu zdewastowane. Stacjonujący w mieście bojownicy nie pozostali obojętni, odpowiedzieli ogniem, zabijając 23 żołnierzy. Zniszczyli też trzy pojazdy opancerzone[371]. 15 maja 2012 w mieście Chan Szejkun wysadzono w powietrze samochód obserwatorów. Do eksplozji doszło, kiedy obserwatorzy byli poza samochodem, więc nikt nie ucierpiał. Do tego dnia w Syrii przebywało 250 obserwatorów, w tym 189 wojskowych i 61 cywilnych[373]. Siły bezpieczeństwa zabiły aż 63 osoby, z czego 33 w Idlib i Chan Szejchun[374]. 19 maja 2012 do wybuchu samochodu-pułapki doszło w Dajr az-Zajr, w wyniku czego dziewięć osób zginęło na miejscu, a ponad 100 odniosło rany[375]. Dzień później wojsko zaatakowało Suran w prowincji Hama. Zabito tam 16 osób[376].

Zbrodnia wojenna w Huli (maj 2012)[edytuj]

 Osobny artykuł: Masakra w Huli.

25 maja 2012 trwał intensywny ostrzał Huli niedaleko Hims. Wszystko rozpoczęło się od zaatakowania grupy demonstrantów, którzy wyszli na ulicę, by okazać swój sprzeciw wobec sytuacji w kraju. Przerodziło się to w masakrę i zbiorowe egzekucje, w której zginęło co najmniej 108 osób zweryfikowanych przez ONZ, w tym 49 dzieci i 34 kobiety. Narodowa Rada Syryjska mówiła o 116 zabitych i 300 rannych[377]. Początkowo miasto ostrzelano z pocisków moździerzowych i za pomocą czołgów. Zginęło wówczas 20 osób. Reszta ofiar to cywile zabici w zbiorowej egzekucji przez milicję szabiha w wiosce Taldu na obrzeżach Huli. Były to największe masowe egzekucje w czasie wojny domowej[378].

Opozycjoniści zarzucili obserwatorom ONZ bierność. Pomimo tego, iż przebywali w Hims, nie przybyli do Huli, by przyczynić się do przerwania zbrodni. Obserwatorzy przybyli dopiero, po zakończeniu ostrzału, kiedy ciała pomordowanych złożono w jednym z meczetów. ONZ potwierdziło, iż za masakrą stało wojsko i oddziały szabiha, odpowiedzialne za egzekucje. Syryjski rząd obwił winą za masakrę terrorystów, nie biorąc na siebie żadnej odpowiedzialności[379][380][381].

Prócz masakry w Huli, 25 maja 2012 zginęło także 43 innych osób. Ofiary to głównie ludzie, którzy zostali zastrzeleni na ulicach syryjskich miast, którzy protestowali przeciwko masakrze w Huli[382]. Niespokojnie wówczas było zwłaszcza w Hamie, gdzie 27 maja 2012 doszło do masakry, w której zabito 41 cywilów. Doszło do tego, gdy rebelianci ostrzelali posterunki drogowe i inne pozycje sił rządowych. W odpowiedzi armia odpowiedziała ogniem artyleryjskim i czołgowym. Według Rady Rewolucyjnej Hamy, wśród ofiar śmiertelnych było pięć kobiet i ośmioro dzieci[383]. Dzień później ciężkie walk wybuchły w Dajr az-Zaur, w w czasie m.in. których rozstrzelano 13 mężczyzn[384]. Odpowiedzialność za egzekucję wzięli na siebie islamiści z ugrupowania Dżabhat an-Nusra[385]. 29 maja 2012 armia zabiła 98 osób, z czego 28 to rządowi żołnierze, a 61 cywile[386].

Fiasko misji Annana i eskalacja walk (czerwiec-lipiec 2012)[edytuj]

Zerwanie zawieszenia broni przez rebeliantów[edytuj]

30 maja 2012 zbrojna opozycja dała 48 godzin reżimowi do zaakceptowania planu Annana, w przeciwnym razie zapowiedziano obronę miast i wiosek. Armia ponownie ostrzelała wioskę Taldu pod Hulą[387]. 31 maja 2012 zabito 61 cywili w tym 29 w Hims[388]. Nadal trwał ostrzał Huli, gdzie zginął chłopiec[389]. Riad al-Asad wezwał Kofiego Annana, by ogłosił oficjalnie fiasko swojego planu pokojowego[390]. Tego dnia uwolniono z więzień ok. 500 opozycjonistów. Był to efekt wizyty Annana w Damaszku dwa dni wcześniej[391].

Wobec nieskuteczności zabiegów społeczności międzynarodowej, opozycja ogłosiła fiasko planu Annana i zażądała ogłoszenia tego samego przez ONZ. Na początku czerwca 2012 rebelianci rozpoczęli akcje odwetowe i szeroko zakrojone operacje. 1 czerwca 2012 ciężkie walk trwały w rolniczym regionem Tesil w południowej Syrii, w prowincji Dara, gdzie partyzanci prowadzili ofensywę, a wojska rządowe straciły w walkach 50 osób. Władze syryjskie informowała o 25 zabitych żołnierzach. Do walk doszło, kiedy armia zaatakowała obiekty cywilne w Tesil i podpaliły kilka domów mieszkalnych. W odpowiedzi jednak armia została zaatakowana przez partyzantów, którzy odcięli im drogę odwrotu i udaremniły przybycie posiłków rządowych, niszcząc ogniem z granatników cztery samochody pancerne nieprzyjaciela. Następnie rebelianci przenieśli ofensywę w sąsiedni region Eduan. W odwecie 13 osób rozstrzelano w Kasajr[392][393][394]. W dniach 1-3 czerwca 2012 rebelianci atakowali pozycje sił rządowych także pod Damaszkiem i w prowincji Idlib. Wraz z ofensywą w prowincji Dara, zginęło łącznie 80 żołnierzy syryjskich[395] oraz 114 cywilów i rebeliantów[396][397][398].

4 czerwca 2012 rzecznik rebeliantów Sami al-Kurdi ogłosił oficjalnie, że nie obowiązuje ich już rozejm i zaczęli atakować siły rządowe w celu obrony narodu. Rebelianci wyrazili nadzieję, że misja obserwacyjna ONZ mogła być zmieniona na misję pokojową, a także zażądali wprowadzenia strefy zakazu lotów i strefy buforowej, które pomogłyby w obaleniu Asada[399]. 5 czerwca 2012 wybuchła bitwa pod Latakią. Rebelianci zaatakowali posterunki wojskowe, zabili 22 żołnierzy i zniszczyli co najmniej pięć czołgów i transporterów opancerzonych. Zginęło także 9 rebeliantów i dwóch cywili[400][401]. Kolejnego dnia w wiosce Al-Haffa pod Latakią, armia za pomocą czołgów i helikopterów ostrzeliwała pozycje rebeliantów. Zginęło siedem osób[402]. 7 czerwca 2012 pod silnym ostrzałem z powietrza rebelianci wycofali się z Al-Haffa do Al-Gheba, po drodze uwalniając kilku więźniów i biorąc do niewoli policjantów[403].

6 czerwca 2012 alawickie organizacje paramilitarne dopuściły się kolejnej masakry, tym razem pod Hamą. W wioskach Al-Kubajr i Maazarif zamordowano 78 cywilów, z czego 35 osób pochodziło z jednej rodziny. Połowa zabitych ogólnej liczby pomordowanych to kobiety i dzieci. Łącznie tego dnia z masakrą pod Hamą i bitwą pod Latakią, w Syrii zabito 140 osób[404], a w dniach 4-6 czerwca 2012 śmierć poniosły 223 osoby[405][406][404]. Dzień później syryjskie wojsko zakazało wstępu obserwatorom ONZ na miejsce masakry pod Hamą. Było to jawne pogwałcenie zasad misji obserwacyjnej ONZ. Ponadto obserwatorzy zostali ostrzelani przez syryjską bezpiekę[407].

7 czerwca 2012 Kofi Annan oficjalnie przyznał, że jego plan nie odniósł zamierzanych efektów, a Syria pogrążała się w wirze wojny domowej. „Mimo zaakceptowania mego sześciopunktowego planu i wysłania obserwatorów muszę szczerze przyznać, że plan nie został wdrożony” – oświadczył Annan na posiedzeniu Zgromadzenia Ogólnego ONZ. Powiedział, że rozwiązaniem radykalizującego się konfliktu mogło być powołanie grupy kontaktowej z członkami RB ONZ i liczącymi się krajami arabskimi na czele. Miało to według Annana nie dopuścić do kolejnych masakr w Syrii[408].

Wieczorem 8 czerwca 2012 doszło do gwałtownych walk pod Darą. W ostrzale syryjskiego wojska zginęło 26 osób, w tym 10 kobiet[409]. Jeszcze bardziej dramatyczny bilans pochodzi z dnia 9 czerwca 2012, kiedy to Lokalne Komitety Koordynacyjne udokumentowały śmierć 96 osób. Najbardziej krwawe walki toczyły się w w Hims i Darze, a także w prowincji Idlib, Damaszku i Aleppo[410]. 10 czerwca 2012 rebelianci zdobyli kontrolę nad miastem Ma’arrat an-Numan[411][410][412]. W dniach 7-10 czerwca 2012 zginęło łącznie 237 osób[413][410][414].

Akcje odwetowe wojska i bitwa o Al-Haffę[edytuj]

11 czerwca 2012 armia przy wsparciu śmigłowców bojowych, przypuściła kolejny szturm na miasto Ar-Rastan. Wojsko próbowało odbić to miasto od pięciu miesięcy. Rebelianci wykorzystywali z powodzeniem pociski przeciwpancerne. Ponadto partyzanci wzięli szturmem bazę al-Ghanto zabierającą rakiety ziemia-powietrze i wojskowe ciężarówki. Bojownicy zagrozili atakiem za pomocą tej broni na pałac prezydencki. Jednak nieco później, rzecznik rebeliantów powiedział, że do tego nie dojdzie, gdyż pociski były „zbyt ciężkie”. Faktycznie baza została odbita w kontrataku. W bitwie zginęło co najmniej 28 cywilów, 20 żołnierzy i czterech rebeliantów[415].

Szósty dzień prowadzono ostrzał Al-Haffy pod Latakią. Pod miasto, w którym bronili się opozycjoniści, podjechały czołgi syryjskiej armii. Ban Ki Mun zażądał od syryjskich władz dopuszczenia obserwatorów do Al-Haffy. W całym kraju śmierć poniosło 109 osób. Najwięcej w prowincji Idlib, gdzie dokonano po raz kolejnym zbiorowych egzekucji[416]. 12 czerwca 2012 z powodu bardzo silnego bombardowania Al-Haffy, 200 rebeliantów wycofało się z miasta i okolicznych górskich wiosek Zankufa, Dafil oraz Bakas. Ostrzał spowodował duże szkody w infrastrukturze, odcięto dostawy wody i energii elektrycznej. Powstańcy ewakuowali także mieszkańców, obawiając się kolejnej masakry. Od rana 13 czerwca 2012 intensywne bombardowana była dzielnica Hims – Chalidija, a walki w tym mieście rozgorzały na dobre[417]. Kolejnego dnia rozpoczęło także się bombardowanie Aleppo. Poważnie uszkodzona została infrastruktura miasta, odcięto elektryczność. W dniach 11-14 czerwca zginęło łącznie 216 osób[416][418][419][420].

15 czerwca 2012 walki przeniosły się do miejscowości Andan pod Aleppo. Ponadto rebelianci odparli szturm wojska na Dajr az-Zaur, za pomocą czołgów i samolotów bojowych. Łącznie w walkach i akcjach pacyfikacyjnych zginęło 48 osób[421]. Kolejnego dnia zabito 77 osób, najwięcej na przedmieściach Damaszku i w Hims[422]. Mimo tego 16 czerwca 2012 ONZ zawiesiło misję obserwacyjną UNSMIS. Generał Robert Mood motywował decyzję ryzykowną sytuacją w Syrii. Tymczasem dramatycznie pogorszyła się sytuacja mieszkańców Hims, w którym toczono zaciekłe walki. Ponad 1000 rodzin według deklaracji Syryjskiego Obserwatorium Praw Człowieka w Londynie, nie miało co jeść i było pozbawionych opieki lekarskiej[423]. 18 czerwca 2012 śmierć poniosło 90 osób. Większość zabitych znaleziono w Dumie na przedmieściach Damaszku. W opisywanych czterech dniach zginęło razem 275 osób[421][422][424][425].

19 czerwca 2012 doszło do ponownych walk pod Latakią na obszarach górskich. Zginęło w nich 20 żołnierzy oraz pięciu rebeliantów. Dzień później w prowincji Idlib doszło do wybuchu samochodu-pułapki w wyniku czego poległo pięciu wojskowych. Równocześnie intensywnie bombardowano miasto Karnaz, w prowincji Hama[426]. 21 czerwca 2012 doszło do pierwszej sytuacji w trakcie wojny domowej, kiedy to zdezerterował pilot śmigłowca syryjskich sił powietrznych. Pułkownik Hassan Mari Hamada lecący samolotem MiG-21 w trakcie przelotu treningowego przekroczył granicę z Jordanią, gdzie wylądował i dostał azyl polityczny po uprzedniej prośbie[427]. Od dziesięciu dni intensywne walki toczono wciąż obleganym Hims. Akcję ewakuacji cywilów z miasta podjął Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża, jednakże wycofał się stamtąd 21 czerwca 2012 ze względów bezpieczeństwa[428]. Tego dnia w kraju zginęło 128 osób, z czego najwięcej w Darze i Hims[429]. 22 czerwca 2012 był kolejnym dniem starć w Aleppo. Armia zastrzeliła 10 protestujących, z kolei rebelianci zabili 26 milicjantów Shabihy[430]. W dniach 19-22 czerwca 2012 zginęły 333 osoby[431][432][429][433].

Zestrzelenie tureckiego F-4 nad Morzem Śródziemnym[edytuj]

22 czerwca 2012 wybuchł poważny kryzys dyplomatyczny między Syrią i Turcją, po zestrzeleniu tureckiego samolotu przez siły syryjskie. Już wcześniej oba kraje były do siebie wrogo nastawione z powodu tureckiego wsparcia dla rebeliantów. Obie strony zgromadziły na granicy broń przeciwlotniczą i siły pancerne. Podczas lotu nad Morzem Śródziemnym turecki myśliwiec F-4 Phantom został zestrzelony przez syryjską obronę lotniczą. Maszyna chwilowo naruszyła syryjską przestrzeń lotniczą i została zestrzelona 15 minut później, kiedy przebywała 13 mil morskich od Syrii. Według władz tureckich samolot nie wykonywał żadnej misji, wykonywał jedynie lot szkoleniowy, a naruszenie przestrzeni było przypadkowe[434].

Trzy dni później podczas akcji poszukiwawczej wraku i pilotów zestrzelonego samolotu, ostrzelana została turecka Casa CN-235. Incydenty wywołały duże napięcie dyplomatyczne między krajami, już przed tą sytuacją złe z powodu wsparcia udzielanego syryjskim rebeliantom przez Ankarę[435]. 28 czerwca 2012 siły tureckie rozmieściły broń przeciwlotniczą wzdłuż granicy z Syrią[436].

Eskalacja walk po zawieszeniu misji ONZ[edytuj]

23 czerwca 2012 po dezercji pograniczników z Dajr az-Zaur, doszło do ciężkich walk, w których zginęło 31 osób. Razem z walkami w Darze, Damaszku i Hims i w innych częściach kraju zginęło 131 osób[437]. Bitwa w Dajr az-Zaur była kontynuowana także dnia kolejnego, kiedy to poległy 23 osoby. Do starcia rebeliantów z wojskiem doszło również pod Aleppo, gdzie zabito 16 żołnierzy[438]. 25 czerwca 2012 doszło do masakry w obozie dla uchodźców pod Dajr az-Zaur, zabito tam bowiem 17 cywilów. Ponadto ciężkie walki trwały w Darze i na przedmieściach Damaszku[439]. 26 czerwca 2012 rebelianci dokonali szturmu na stołeczną dzielnicę Barzeh. Walki trwały również w dzieleniach Dumar i Kudsija, gdzie 8 kilometrów od centrum miasta, dezerterzy zmagali się z Gwardią Republikańską. Walki w stolicy pochłonęły 33 ofiary[440]. Łącznie w dniach 23-26 czerwca 2012 zginęło 406 osób[437][438][439][441]. Izraelskie źródła wywiadowcze podały 26 czerwca 2012, iż brytyjskie wojsko przekroczyło granicę turecko-syryjską i weszło 10 km w głąb Syrii. Brytyjczycy mieli ustanowić strefę bezpieczeństwa wzdłuż granicy[442].

27 czerwca 2012 w trakcie walk w Damaszku, rebelianci szturmowali siedzibę prorządowej telewizji al-Ichbarija pod stolicą. Napastnicy wysadzili ładunki wybuchowe w siedzibie al-Ichbarii po tym, jak splądrowali studia telewizyjne i newsroom. Pomieszczenia te zostały całkowicie zniszczone. Zagrabiony został także sprzęt i dokumenty. W ataku zginęło czterech strażników i troje pracowników[443]. 29 czerwca 2012 siły syryjskie rozmieściły 170 czołgów na granicy z Turcją. Wojska pancerne stacjonowały w okolicach Aleppo. Powodem rozlokowania tych wojsk był kryzys w stosunkach syryjsko-tureckich. Jednakże armia wykorzystywała te siły do pacyfikowania zbuntowanych wiosek[444]. Tego samego dnia lotnictwo zbombardowało miasto Sarakib w prowincji Idlib. Ciężkie walki nadal prowadzono na przedmieściach Damaszku[445]. Wieczorem 30 czerwca 2012 w miejscowości Zamalka pod ogarniętego walkami Damaszkiem doszło do wybuchu bomby, w wyniku czego zginęło 85 osób, a 300 odniosło rany. Bomba wybuchła podczas procesji pogrzebowej, kiedy kondukt wyjeżdżał z miejscowego meczetu. Łącznie tego dnia z atakiem w Zamalki zginęło 174 osoby, a w dniach 27-30 czerwca 2012, 487 osób[446][447][448][449].

1 lipca 2012 ciężkie walki toczono w kilku dzielnicach na obrzeżach Damaszku. Siły rządowe zbombardowały z powietrza wioskę Metaja i kilka strategicznych punktów w pobliżu Dary. Od 2 lipca 2012 bombardowano również Hamę. Tego samego dnia z prowincji Hims, której stolica była pogrążona w zaciekłych walkach, razem z 85 żołnierzami zdezerterował wysokiej rangi generał Manaf Tlass, z najbliższego otoczenia Asada[450]. Tlass zbiegł do Paryża, gdzie przyznał, że w dezercji pomagali mu tajni francuscy agenci[451]. 4 lipca 2012 trwały ciężkie walki o filię agencji wywiadowczej na przedmieściach Damaszku. W dniach 1-4 lipca łącznie poległy 324 osoby[452][453][454][455]. W nocy 6 lipca 2012 po trzydniowych walkach WAS wycofała się z miasta Chan Szajchun, ponosząc ciężkie straty. Przyczyną odwrotu był brak amunicji[456]. Najwięcej ofiar pochłaniały walki w stolicy i Hims. 7 lipca 2012 zbombardowano z powietrza miasta Aleppo oraz Dajr az-Zaur. Dzień później walki wybuchły w Azaz pod Aleppo i Miadin oraz Al-Tabeja leżących pod drugim z ostrzelanych dzień wcześniej miast. W dniach 5-8 lipca 2012 śmierć poniosło 290 osób[457][458][459][460]. 10 lipca 2012 syryjskie wojsko ostrzelało terytorium Libanu, po tym, jak schronienia usiłowali znaleźć tam rebelianci. W pięciogodzinnym nocnym bombardowaniu zginęły trzy osoby w tym Libańczyk. W dniach 9-11 lipca 2012 poległo 197 osób[461][462][463].

Masakra w At-Trimsie[edytuj]

 Osobny artykuł: Masakra w At-Trimsie.

12 lipca 2012 syryjskie oddziały dokonały masakry w wiosce At-Trimsa w prowincji Hama. Wioskę zamieszkałą przez sunnitów została otoczona przez armię składająca się z 800 żołnierzy. Następnie przystąpiono do pacyfikacji celów za pomocą helikopterów szturmowych i czołgów. W czasie bombardowań ludzie szukali schronienia w szkole oraz meczecie, które uległy zawaleniu, co spowodowało dziesiątki ofiar. Ponadto w czasie pacyfikacji spalono domy oraz meczet[464].

Kiedy z wioski wycofało się ok. 250-300 rebeliantów, zajęła ją prorządowa milicja alawicka szabiha, która dokonała zbiorowych egzekucji. Zwłoki ofiar masakry rozrzucono na polach do rzek i pozostawiono w zniszczonych budynkach. W masakrze łącznie zginęło 150 osób, w większości cywile[465]. Strona rządowa nie przyznała się do przeprowadzenia masakry i oskarżyła o jej dokonanie organizacje terrorystyczne[466]. Łącznie 12 lipca 2012 w całym kraju zginęło 287 osób[467].

Opozycjoniści wezwali Radę Bezpieczeństwa ONZ do ostatecznego uchwalenia wiążącej rezolucji wymierzonej w rząd Asada. Według NRS zaogniająca się sytuacja w Syrii zagrażała bezpieczeństwu w regionie i na świecie, tak więc wymagało to przyjęcia trybie pilnym zdecydowanej rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ na mocy Rozdziału VII Karty Narodów Zjednoczonych[468].

Letnie kampanie wojenne (lipiec-październik 2012)[edytuj]

Bitwa w Damaszku[edytuj]

Po masakrze w At-Trimsie do niezwykle gwałtownych walk doszło na przedmieściach Damaszku. Mianowicie 15 lipca 2012 rebelianci dokonali szturmu na Damaszek, zajmując kilka dzielnic na przedmieściach miasta. W odpowiedzi do dzielnicy Tadamun wjechały czołgi, prowadzany był ciężki ostrzał artyleryjski. Rebelianci, którzy z powodzeniem bronili swoich pozycji, powiedzieli, że były to najintensywniejsze dotąd walki w stolicy. Według Syryjskiego Obserwatorium Praw Człowieka w bitwie zginęło 105 osób – 48 cywilów, 16 rebeliantów i 41 żołnierzy[469]. Tego samego dnia wznowiono ostrzał Ar-Rastanu i Dajr az-Zaur[470]. Od kilku dni bombardowano też miasto Al-Kusajr (muhafaza Hims), bronionego przez powstańców. Tam mieszkańcy wybudowali ponad 200 schronów[471]. W dniach 13-16 lipca 2012 zginęło 324 Syryjczyków[472][473][474][475].

16 lipca 2012 wojsko otoczyło rebeliantów w dzielnicach Midan i Tadamun. Do strefy walk dowożono żołnierzy samochodami opancerzonymi i czołgami. Przez pierwsze dwa dni bitwy zginęło 80 żołnierzy, rebelianci zniszczyli 14 pojazdów opancerzonych. Sami stracili 33 osoby, a 145 zostało pojmanych[476]. 17 lipca 2012 w trakcie walk w Damaszku, rebelianci zdołali zestrzelić helikopter w dzielnicy Kabun za pomocą broni przeciwlotniczej[477]. Rebelianci ogłosili, iż była to ostateczna bitwa o Damaszek i przyjęli kryptom operacji „Wulkan Damaszku” i „batalie na rzecz wyzwolenia”. Pozycje bojowników atakowane były z powietrza przez śmigłowce[478].

Dzielnice i peryferia Damaszku

W nocy walki trwały w południowo-zachodnich obrzeżach stolicy. 18 lipca 2012 do dzielnicy Kabun wjechały czołgi i artyleria. Cywile uciekali z obszarów objętych ciężkim ostrzałem[478]. Tego samego dnia doszło do zamachu-samobójczego przeprowadzonego przez rebelianckie ugrupowanie Liwa al-Islam i Wolna Armia Syrii[479] na budynek biura bezpieczeństwa narodowego. Zginęły co najmniej cztery osoby: minister obrony gen. Dawud Radżiha, wiceminister obrony Asif Szaukat, szwagier prezydenta Baszara al-Asada, generał Hasan Turkmani, asystent wiceprezydenta oraz szef wywiadu Hiszam Ichtijar[480][481]. W czasie całego dnia zginęło 188 osób, w tym 107 w Damaszku[482]. Po zamachu w Syrii doszło do masowych dezercji. Zdezerterowali m.in. wszyscy żołnierze stacjonujący w bazie lotniczej Taftanas w prowincji Idlib. Przeszli oni na stronę powstańców[483].

19 lipca 2012 wojsko rozpoczęło kontrofensywę, która na celu miała wypchać rebeliantów z dzielnic, do których przeniknęli. W związku z tym ostrzelano takie dzielnice Midan, Tadamun, Sajjida Sajnab i Al-Hadżar al-Aswad, jak też położoną pod Damaszkiem miejscowość Samalka. Rebelianci przejęli kontrolę nad Kabun i Midan, jednakże po szybkim kontrataku armii byli zmuszeni do wycofania się[484]. Ponadto walki wybuchły w dzielnicy Ichlas blisko siedziby rządu. Rebelianci uzbrajali chętnych cywilów do walki i twierdzili, że byli kilka minut od pałacu prezydenckiego. Jednakże po zamachu w Damaszku, samolot prezydencki z Asadem odleciał do Latakii. Oficjalnym powodem wylotu była narada po zamachu na ministrów[485][481]. W całym kraju tego dnia zginęło 217 osób[486].

20 lipca 2012 spalili obóz wojskowy w dzielnicy Mazzih. Ponadto walki toczyły się głównie na obrzeżach i wokół obozu dla uchodźców Jarmuk. Dzień później armia odzyskała kontrolę nad dzielnicami Tadamun, Kabun i Barzih. Walki jeszcze trwały w Dżabaur, Kfar Susa oraz Mazzih[487]. W dniach 17-20 lipca 2012 w całym kraju zginęło łącznie 702 osób[488][489][486][490]. 22 lipca 2012 był kolejnym dniem intensywnego ostrzału stolicy. Lotnictwo ze śmigłowców ostrzelało południowe dzielnice w tym Mazzih. Następnie przystąpiono do ataku naziemnego, który zakończył się pełnym sukcesem[491][492]. Syryjskie media pokazały materiał ze strefy walk, na których uwidoczniono ciała zabitych dwóch Egipcjan i trzech Jordańczyków wraz z dowodami tożsamości, co sugerowałoby na udział w walkach zagranicznych ochotników po stronie opozycjonistów[493].

23 lipca 2012 wojsko syryjskie ogłosiło, iż większość grup powstańczych, które zaatakowały stolicę, została pokonana. Działacze opozycji potwierdzili, że armia odbiła większość dzielnic w stolicy. Podczas dwóch dni kontrataku armii w stolicy zginęło 94 osób. Sporadyczne walki trwały w Barzih i Mazzih. Cywile z Midan poświadczyli, że sytuacja wracała do normy[494][495]. Ostatnie ataki na rebeliantów miały miejsce 24 lipca 2012. Po ataku na ostatnie przyczółki w dzielnicach Kaddam i al-Aswad, rebelianci wycofali się wieczorem z miasta. Po wyparciu rebeliantów armia triumfalnie przejechała przez miasto[496].

26 lipca 2012 walki odnotowano w dzielnicy Al-Hadżar al-Aswad, gdzie zabito pięciu cywilów. Rebelianci wycofali się z tej dzielnicy 29 lipca 2012[497]. Wojsko ostrzelało także palestyński obóz dla uchodźców Jarmuk. Po zdobyciu Al-Hadżar al-Aswad strona rządowa ogłosiła oficjalne zwycięstwo w stolicy[498]. Jednak rebelianci zbiegli do swojej głównej twierdzy, czyli dzielnicy Tadamun, gdzie rozpoczęła się bitwa. W związku z tym armia dokonała szturmu 1 sierpnia 2012. W czasie walk 2 sierpnia 2012 znów ostrzelany zostało obóz dla uchodźców, w wyniku czego zginęło 21 cywilów[499]. Walki zakończyły się 4 sierpnia 2012, kiedy to opozycjoniści ostatecznie wycofali się z Damaszku. Według wojska pokonanych zostało 800 rebeliantów, z czego 300 zginęło w ostatniej fazie bitwy[500].

 Osobny artykuł: Masakra w Darajji.

Jednak upadek Tadamunu nie oznaczał zakończenia niepokojów w stolicy. Rebelianci nadal przypuszczali pojedyncze ataki na Damaszek, instalując się na przedmieściach, co zmuszało wojsko do przeprowadzania odwetów. Sporadyczne walki zostały wznowione 11 sierpnia 2012, kiedy to doszło do potyczki w centrum miasta pod siedzibą Banku Centralnego i telewizji[501]. Siły lotnicze wznowiły bombardowanie przemieszczających się partyzantów różnych sektorach miasta. Rebelianci krótkotrwale przejęli kontrolę nad dzielnicami Kafar Sussa i Darajja. Jednakże obie padły w wyniku ofensyw podjętych 22 sierpnia 2012. W miasteczku Darajja pod Damaszkiem po przejściu wojsk, co miało miejsce 24 sierpnia 2012, według źródeł opozycyjnych znaleziono 320-400 ciał pomordowanych cywilów i rebeliantów, z której znaczna część zginęła w masowych egzekucjach[502][503][504]. Według Lokalnych Komitetów Koordynacyjnych zabito nawet 633 osób[505]. ONZ uznało to wydarzenie za kolejną zbrodnię wojenną. Była to też najbardziej krwawa masakra podczas wojny domowej. Po wydarzeniach w Darajji na przełomie sierpnia i września 2012 doszło do kilku odwetowych zamachów terrorystycznych w Damaszku[506][502].

We wrześniu ruszyła szeroko zakrojona ofensywa zwłaszcza w południowych peryferiach stolicy, mająca na celu zlikwidowanie partyzantów. W czasie niej m.in. w mieście At-Thiabih, 17 km od dzielnicy Sajda Zanjab doszło do masakry sunnitów. Według opozycjonistów w wyniku operacji armii zginęło tam 107 cywilów. Miasto było atakowane od 23 września i działania zakończono 26 września 2012. Większość zginęło w ostrzale artyleryjskim, a kiedy rebelianci wycofali się pod naporem bombardowania, dokonywano mordów, kiedy żołnierze przeszukiwali domostwa[507]. 1 października 2012 armia pokonała ostatecznie rebeliantów na południowych peryferiach Damaszku i dzielnic Jarmuk, Hadżar al-Aswad i Tadamun, gdzie prowadzono dotąd starcia. W walkach partyzanckich i ofensywie rządowej we wrześniu 2012 w Damaszku i okolicach zginęło 1471 bojowników i cywilów[508].

Walki o Aleppo i syryjski Kurdystan[edytuj]

 Osobny artykuł: Bitwa o Aleppo (2012–2016).

20 lipca 2012 walki wybuchły także w największym mieście Syrii – Aleppo[509]. Rebelianci kontrolowali trzy dzielnice miasta. Dzień później miasto zostało ostrzelane przez armię za pomocą dziesiątek pocisków moździerzowych, przez co uszkodzonych zostało wiele domostw. 21 lipca 2012 intensywne walki toczono o dzielnicę handlową Salah ad-Din, kontrolowaną przez WAS. Uciekały stamtąd uciekły setki cywilów[510][511].

22 lipca 2012 walk armia dokonała szturm na dzielnicę handlową. Wjechały tam pojazdy opancerzone oraz ciężka broń. Ponadto bojownicy atakowali główną kwaterę wywiadu w Aleppo, posterunki policji i urzędy[511]. Teatrem walk były także takie części miasta jak Sajf ad-Daula, Al-Jamilija i Al-Miridian. 23 lipca 2012 rebelianci zaatakowali stację telewizyjną w mieście. W trakcie ofensywy zginął dowódca powstańców Mahmud al-Asszkar, pomimo to zdobyli oni pięć dzielnic. Były one jednak nadal bombardowane przez siły reżimowe[512].

Bojówkarz Powszechnych Jednostek Ochrony (YPG)

12 lipca 2012 Kurdyjska Rada Narodowa, reprezentująca Kurdów w Narodowej Radzie Syryjskiej powołała Najwyższy Kurdyjski Komitet, której zbrojne ramię – Powszechne Jednostki Ochrony (YPG) rozpoczęły 19 lipca 2012 operację w syryjskim Kurdystanie. Bojówki te składających się z 650 osób, zaatakowały miasto Ajn al-Arab, a dzień później zdobyły Amudę i Afrîn, tuż przy granicy z Syrią. 21 lipca 2012 rebelianci kurdyjscy weszli do Al-Malikijah i przygotowywali się do ataku na miasto Al-Kamiszli, największego w regionie. 22 lipca 2012 bojownicy zajęli Ras al-Ajn i Al-Darbasija. Starcia wybuchły też w Al-Kamiszli, po tym, jak służby bezpieczeństwa ostrzelały tam protestujących. Jak okazało się 23 lipca 2012, szybkie postępy Kurdów były wynikiem porozumienia z armią, która zdecydowała się na ten krok, by móc zaangażować swoje siły z północy kraju do walki z rebeliantami w innych częściach państwa[513][495].

24 lipca 2012, rebelianci podjęli kolejny atak na dzielnice Aleppo, którego celem jest podejmowanie w centrum miasta. Ciężkie starcia wybuchły w pobliżu bram Starego Miasta. Wobec postępów powstańców, miasto było bombardowane przez syryjskie lotnictwo, co zostało poprzedzone atakiem artyleryjskim. W wyniku walk zrujnowana została w znacznym stopniu zabudowa miasta, a na drodze do dzielnicy przemysłowej stały dziesiątki spalonych samochodów ciężarowych i czołgów. Do Aleppo przybyły posiłki z Dżabal az-Zawiji[514]. 25 lipca 2012 rebelianci kontrolowali przedmieścia miasta i posuwali się ku centrum. Dowódca rebeliantów wezwał do ataku na dwutysięczny korpus armii podążającej ku miastu. W dniu 26 lipca 2012 rebelianci kontrolowali niemal połowę terytorium miasta. Tereny te były silnie bombardowane z powietrza. Do zachodnich bram Aleppo przybyły syryjskie jednostki specjalne, a czołgi zajęły pozycje wejściowe. Łącznie do szturmu gotowych było 10 tys. żołnierzy. W związku z tym obawiano się kolejnej masakry[515].

27 lipca 2012 w dzielnicy Salah ad-Din setki rebeliantów przygotowało się do odparcia ofensywy syryjskiej armii. Łącznie w mieście stacjonował dwutysięczny oddział powstańczy wsparty przez drugie tyle bojowników z Wolnej Armii Syrii[516][517]. 28 lipca 2012 o godz. 5. rano rozpoczęto atak na miasto. Wojsko syryjskie posuwało się ku dzielnicy Salah ad-Din i szturmowało dzielnice al-Azamija na południowym zachodzie oraz Bustan al-Kasr, Al-Machad i As-Sukkari na południu. Do miasta wjechały czołgi oraz ciężka artyleria. Nad miastem latały samoloty wojskowe, a bombardowania przybierały na sile[518]. Uderzenia na Salah ad-Din zostały odparte. Z miasta uciekały tysiące cywilów, wielu szukało schronienia w szkołach i meczetach. Wieczorem zamknął się pierścień wokół miasta, a natarcie zostało przerwane[516].

O świcie 29 lipca 2012 pozycje rebeliantów zostały ponownie ostrzelane przez śmigłowce MiG-21 i MiG-23. W natarciu naziemnym udział brało ok. 100 czołgów. Miasto zostało pozbawione linii telefonicznych i energetycznych[519]. Wieczorem według źródeł rządowych opanowana została dzielnica Salah ad-Din, jednak rebelianci temu zaprzeczyli. 30 lipca 2012 armia zbombardowała północno-zachodnie dzielnice miasta. Krwawe walki toczono w dzielnicy Szukur i Az-Zahira, gdzie rebelianci zbombardowali gmach służb wywiadowczych[520]. Rebelianci po dziesięciogodzinnej walce zajęli drogę od strony tureckiej granicy do Aleppo[521].

31 lipca 2012 rebelianci zaatakowali komisariaty policji, zabijając 40 policjantów. Trzy placówki w dzielnicach Salhin i Bab Najrab zostały zajęte, co podwyższyło morale rebeliantów. Ponadto z wyrzutni rakietowych ostrzelano trybunał wojskowy i siedzibę partii Baas. Walki wybuchły również w pobliżu siedziby wywiadu sił powietrznych w zachodniej dzielnicy Az-Zahra, a także na peryferiach dzielnicy Salah ad-Din, głównego bastionu rebelii[522]. Po zdobyciu posterunków celem powstańców były siedziby służb wywiadowczych. Także rebelianci w walkach dysponowali ciężką bronią w tym czołgami, zdobytymi w bojach. Operujących powstańców z powietrza nadal ostrzeliwało lotnictwo[523]. 2 sierpnia 2012 zaatakowali lotnisko wojskowe w Minnig, 30 km na północny zachód od Aleppo za pomocą czołgów, jednak musieli się stamtąd niebawem wycofać z powodu intensywnego bombardowania. Ponadto ciężkie walki trwały o kontrolę nad dzielnicę Salah ad-Din, gdyż nie było jasne, która ze stron ją kontroluje[524]. Ponadto powstańcy poinformowali, iż przejęli kontrolę nad głównym placem w mieście[525].

6 sierpnia 2012 rebelianci przyznali, iż do głównego ich bastionu dzielnicy Salah ad-Din, południową bramę do centrum miasta, wjechały dziesiątki czołgów i nie są w stanie już kontrolować zniszczonych przez bombardowania terenów, jednakże nadal walczyli tam. Walki wybuchły także w pobliżu rezydencji prezydenta, jednakże wojsko prowadziło silny ostrzał pozycji rebeliantów na terytorium Pałacu Sprawiedliwości. Rebelianci w czasie walk narzekali na braki w uzbrojeniu[526][527]. 7 sierpnia 2012 siły rządowe zajęły obleganą starożytną cytadelę w dzielnicy Bab al-Hadid[528][529]. Dzień później wojsko podjęło decydujący szturm na Salah ad-Din, z którego wycofali się do wieczora 9 sierpnia 2012[530][531].

Nie był to koniec kontrofensywy armii w Aleppo. Lotnictwo nadal dokonywało nalotów na miasto. W jednym z takich bombardowań kilkanaście pocisków spadło na piekarnię w dzielnicy Tarik al-Bab, przed którą ponad sto osób stało przed nią w kolejce po chleb. W ataku zginęło kilkanaście osób, w tym troje dzieci[532]. 12 sierpnia 2012, pod ostrzałem artyleryjskim znalazły się wschodnie dzielnice Szaar, Tarik al-Bab, Szukur, Hananu i Bustan al-Buszan, podczas gdy Sajf ad-Daula, była bombardowana przez samoloty MiG. Na zachodnich krańcach tych dzielnic uformowała się linia frontu. Bojownicy usiłowali podejmować ataki partyzanckie, jednak większość kończyła się fiaskiem[533]. 13 sierpnia 2012 syryjskie wojsko podjęło szturm na zachodnią dzielnicę Saif al-Dawla zajętą ostatecznie 19 sierpnia 2012. Walki toczyły się także o kontrolę nad dzielnicą Szukur[534].

Zniszczenia w Azaz po bombardowaniu przez lotnictwo syryjskie

Także 13 sierpnia 2012 doszło do pierwszej sytuacji, kiedy rebelianci zestrzelili wrogi myśliwiec. Do strącenia samolotu MiG-23 doszło w pobliżu miasta al-Muhassan, ok. 120 km od Iraku. Według specjalistów myśliwiec został trafiony ogniem karabinu maszynowego kalibru 14,5 mm. Z kolei strona rządowa informowała o awarii technicznej maszyny. Jednakże partyzanci dysponowali nagraniem z incydentu, a także z pojmanym pilotem. Drugi z pilotów poniósł śmierć[535]. Tymczasem 15 sierpnia 2012 lotnictwo zbombardowało miasto Azaz na północ od Aleppo, w wyniku czego zginęło 80 cywilów i bojowników[536].

15 sierpnia 2012 walki znów wybuchły w Salah ad-Dinie. Rebelianci powstrzymali wojsko przed zajęciem kolejnej powierzchni. Jednocześnie z powietrza bombardowano dzielnice Saif ad-Daula i Szaar[537]. Z kolei rebelianci przejęli kontrolę nad dzielnicą Bab Al-Nasr[538]. 21 sierpnia 2012 powstańcy poinformowali, iż kontrolują 2/3 powierzchni terytorium Aleppo, czyli 30 dzielnic. Według niego strategiczna dzielnica Salah ad-Din, była w połowie kontrolowana przez rebeliantów. Informacje te zdemontowała strona rządowa, która twierdziła, że to ona czyniła postępy w mieście[539]. 22 sierpnia 2012 rebelianci usiłowali podjąć atak na utraconą dzielnicę Saif al-Daula, ale ich próba została odparta za pomocą ognia z granatników przeciwpancernych. Ponadto armia ostrzelała z powietrza składy broni rebeliantów i dwa sąsiednie miasta[540]. 23 sierpnia 2012 armia odbiła trzy chrześcijańskie dzielnice (Dżdidi, Tila i Sulamanija) okupowane przez bojowników przez pięć dni[541].

30 sierpnia 2012 w prowincji Idlib koło miasta Ath-Thadżabidża rebelianci zestrzelili rządowy myśliwiec MiG. Ponadto Wolna Armia Syryjska zdołała zniszczyć 11 helikopterów i kilka czołgów w pobliżu wojskowego lotniska Taftanaz[542]. Siły rządowe szybko przeszły do odwetu i w okolicznej wiosce Abu az-Zuhur. Miejscowość ta została zbombardowana, w wyniku czego zginęło co najmniej 20 osób, w tym ośmioro dzieci i dziewięć kobiet[543].

W sierpniu 2012 w całym kraju według Lokalnych Komitetów Koordynacyjnych zginęło 4933 cywilów, a łącznie nieco ponad 5 tys. ludzi. Bilans ten zawierał bitwy w Damaszku, w Aleppo oraz starcia w innych częściach kraju. To właśnie w sierpniu 2012 władze w Damaszku po raz pierwszy zaczęły na wielką skalę wykorzystywać ataki z powietrza, ciężkie walki ogarnęły Aleppo, dochodziło do masakr, a akty przemocy z tego miesiąca odbyły się na bezprecedensową skalę. Ponadto z kraju uciekło 100 tys. cywilów[544].

7 września 2012 rebelianci podjęli szturm na koszary wojskowe w dzielnicy Hanano. Zabili tam kilkunastu żołnierzy, wielu uprowadzono i następnie rozstrzelano. W dzielnicy wywiązała się ciężka walka z użyciem lotnictwa i czołgów. Rebelianci próbowali przeciąć strategiczne linie dostaw i zatrzymać armię, która ostrzeliwała Hanano. W odwecie zbombardowano osiedla mieszkalne[545]. Ponadto zaatakowano także sąsiednią dzielnicę Midan i od tego momentu główne walki toczyły się na wschodzie miasta na linii frontu Hanano-Midan. Armia wypierała rebeliantów z Hanano, nieustannie ją bombardując. Do 15 września 2012 przejęła kontrolę nad Midan, jednak bojownicy nadal podejmowali ataki partyzanckie na tę dzielnicę w głównej mierze zamieszkałej przez arabskich chrześcijan[546].

18 września 2012 rebelianci po raz pierwszy dokonali rajdu na przejście graniczne z Turcją w prowincji Ar-Rakka. Po walkach z siłami rządowymi przejęli kontrolę nad przejściem Tel Abjad. Objęcie kontroli nad przejściami granicznymi pomagało opozycji w uzyskiwaniu pomocy materiałowej z zagranicy i tworzeniu zwartych obszarów podległych jej władzy. Rebelianci kontrolowali inne przejścia graniczne z Turcją, jednak był to pierwszy przypadek przejęcia miejscowości granicznej w prowincji Ar-Rakka[547]. 20 sierpnia 2012 w prowincji Ar-Rakka w miejscowości Ajn Issa, 40 km od granicy z Turcją, doszło do ataku lotniczego. Jeden z pocisków uderzył w stację benzynową, w wyniku czego doszło do eksplozji i śmierci co najmniej 110 cywilów[548].

22 września 2012 rebelianci zestrzelili syryjski myśliwiec, gdy ten bombardował bazę wojskową w pobliżu miejscowości Atarib, w prowincji Idlib. Był to kolejny incydent, kiedy to bojownicy zdołali zestrzelić latającą maszynę wojsk reżimowych. Ponadto rebelianci coraz częściej atakowali bazy lotnicze w całym kraju[549].

27 września 2012 w ogarniętymi walkami Aleppo ruszyła ofensywa rebeliantów. Walki skoncentrowały się głównie w centrum miasta, gdzie bojownicy przejęli kontrolę nad czterema dzielnicami i Starym Miastem. W wyniku ciężkich bombardowań doszło do pożaru średniowiecznej części miasta[550]. 3 października 2012 na głównym placu w centrum miasta Sadala al-Dżabiri, zamachów terrorystycznych, w których wyniku zginęło 40 osób, a 40 zostało rannych[551]. Do przeprowadzenia zamachu przyznała się Rada Rewolucyjna działająca niezależnie od Wolnej Armii Syrii i Dżabhat an-Nusra[552]. 10 października 2012 Wolna Armia Syrii podjęła szturm na meczet Umajjadów na Starym Mieście, który stanowił główną bazę wojska w centrum Aleppo. Po czterodniowych walkach żołnierze poddali bazę, jednak przy odwrocie podpalili historyczny meczet wpisany na światową listę dziedzictwa UNESCO[553].

Arabskie źródła dyplomatyczne podały, iż w połowie października 2012 w Aleppo walczyło 20 tys. rebeliantów, z czego 1/4 stanowili bojownicy powiązani z ugrupowaniami ekstremistycznymi inspirowanymi przez Al-Kaidę. Wielu walczących przybyło z Pakistanu, Afganistanu czy Iraku. Byli to zahartowani w bojach fundamentaliści, szczególnie zaprawieni w walkach miejskich. Rebelianci kontrolowali wówczas 25-30% Aleppo. W rękach powstańców znajdowały się głównie wschodnie i południowe dzielnice, które były biedniejsze, zawierające niską zwartą zabudowę, łatwą do obrony[554]. 25 października 2012 podczas ofensywy rebeliantów doszło do załamania frontu w Aleppo. Rebelianci zajęli kilka chrześcijańskich dzielnic w centrum miasta i rozpoczęli infiltracje do kurdyjskiej dzielnicy Szajch Maskud, gdzie doszło do potyczki z bojówkami sprzymierzonymi z siłami rządowymi[555].

Konfrontacja syryjsko-turecka i strategiczne działania rebeliantów (październik 2012)[edytuj]

Skutki ostrzału Akçakale[edytuj]

3 października 2012 o godz. 16:25 (14:25 czasu polskiego) syryjskie pociski spadły na tureckie miasto Akçakale, w wyniku czego zginęło pięciu cywilów – troje dzieci oraz dwie kobiety[556]. Półtorej godziny później, pięć tureckich myśliwców F-16 przeleciało nad granicą, a haubice T-155 Fırtına ostrzelały syryjskie Tel Abjad. Trwały tam też starcia rebeliantów z wojskiem[557]. Kontratak był prowadzony przez 12 godzin. W czasie niego zginęło 14 syryjskich żołnierzy. Wymiana ciosów przyczyniła się to do dalszego zaognienia sytuacji przy granicy turecko-syryjskiej oraz mobilizacji wojsk tureckich w regionie[558].

4 października 2012 parlament Turcji zezwolił siłom zbrojnym na prowadzenie operacji militarnych poza granicami kraju, jeśli rząd uzna to za konieczne. Do parlamentu o pozwolenie na wysłanie wojsk poza granice kraju zwrócił się rząd Turcji. W memorandum gabinet premiera Tayyipa Erdogana oświadczył, że „agresja militarna ze strony Syrii stała się poważnym zagrożeniem dla bezpieczeństwa Turcji”. Zapewniano, iż decyzja parlamentu nie miała na celu wypowiedzenia wojny Syrii, lecz miała charakter „odstraszający”. Władze Syrii przeprosiły za ostrzał, złożyły kondolencje, zapewniając, iż podobny incydent się nie powtórzy[558].

Bitwa pod Ma’arrat an-Numan i pokojowa inicjatywa wysłannika ONZ al-Ibrahimiego[edytuj]

Po wybuchu kryzysu turecko-syryjskiego, rebelianci odcięli wykorzystywany przez syryjską armię szlak dostaw do Aleppo, gdzie nadal toczyła się bitwa, zajmując 9 października 2012 Ma’arrat an-Numan

Pomimo tego 5 i 6 października 2012 pociski moździerzowe wystrzelone z Latakii spadły na tureckie tereny rolnicze pod Aşağıpulluyaz w prowincji Hatay. 3. Batalion Graniczny stacjonujący w Yayladağı odpowiedział ogniem. Turcja ogłosiła, iż nie chce konfrontacji zbrojnej z Syrią, jednakże z powodu „testowania cierpliwości”, oba kraje nie były daleko od wojny[559]. 6 października 2012 rebelianci zajęli wioskę Chirbet al-Jouz leżącą tuż przy granicy z Turcją. W czasie walki o pozycje przygraniczne zginęło 40 żołnierzy oraz dziewięciu bojowników[560]. Ponadto bojownicy donieśli, że wzięli w niewolę 256 żołnierzy[561]. Dzień później jeden z syryjskich pocisków moździerzowych ponownie spadł na Akçakale, ok. 200 metrów od granicy państw. Zabłąkany pocisk spadł tam w czasie ostrzału budynków syryjskich służb celnych, okupowanych przez powstańców. Turecka artyleria natychmiast ostrzelała syryjskie pozycje[562]. 8 października 2012 o godz. 16. sześć pocisków moździerzowych spadło na wioskę Altınözü, a strona turecka w odpowiedzi uderzyła w syryjskie cele przygraniczne[563].

 Osobny artykuł: Bitwa pod Ma’arrat an-Numan.

Z kolei 5 października 2012 armia rozpoczęła trzecią ofensywę podczas oblężenia Hims. Wówczas siły reżimowe kontrolowały 75% miasta i dążyły do całkowitego pokonania bojowników[564]. Natomiast 9 października 2012 po dwudniowych walkach, rebelianci przejęli kontrolę nad strategicznym miastem Ma’arrat an-Numan w prowincji Idlib, leżącym na autostradzie między Aleppo i Damaszkiem. Rebelianci chcieli odciąć strategiczną szosę dla wojska syryjskiego, którą ze stolicy przez Hamę transportowano posiłki do Aleppo[565]. Miasto już wcześniej, gdyż 10 czerwca 2012 zostało zajęte przez bojowników, jednak w sierpniu 2012 podczas letnich kampanii wojennych, wojsko narodowe odbiło tę miejscowość[411]. Po zajęciu Ma’arrat an-Numan, armia bezskutecznie próbowała je odbić. Toczono również ciężkie boje na autostradzie łączącej dwa największe syryjskie miasta, w których ginęły dziesiątki żołnierzy i rebeliantów[566]. Human Rights Watch oskarżyło siły rządowe o użycie bomb kasetowych w czasie bombardowań autostrady. Również tą broń wykorzystywano w czasie obrony Ma’arrat an-Numan[567].

Jednocześnie wybuchły walki w mieście Azmarin przy zachodniej granicy z Turcją. Snajperzy ukryci w minaretach ostrzeliwali rebeliantów i cywilów. 12 października 2012 miasto zostało zbombardowane z powietrza. Kilka pocisków moździerzowych spadło na stronę turecką. W związku z tym na patrol ruszyły tureckie samoloty F-16[568]. Przygraniczne miasto zostało ostatecznie zajęte przez opozycjonistów 14 października 2012[569]. Także tego samego dnia, armia opuściła pozycje w mieście Sarakib, które leży na trasie między Ma’arrat an-Numan i Aleppo[570]. W międzyczasie dochodziło do udanych odparć kontrataków wojska na Ma’arrat an-Numan. Dzięki temu 15 października 2012 Wolna Armia Syrii podeszła pod miasto Chan Szajchun[571].

W celu zapobieżenia zajęcia kolejnego miasta na autostradzie M5 przez rebeliantów, lotnictwo bombardowało ich kolumny poruszające się drogą oraz stacjonujące w okolicznych wioskach bojówki. W związku z tym Wolna Armia Syrii podjęła wysiłki na rzecz zdobycia kluczowej bazy militarnej Wadi al-Daif leżącej pod Ma’arrat an-Numan. Początek szturmu na obleganą bazę miał miejsce 18 października 2012[572]. W związku z sytuacją na froncie pod Ma’arrat an-Numan, jedyną drogą, którą armia transportowała wsparcie dla Aleppo była autostrada M4 biegnąca z Latakii. Rebelianci zainicjowali plany zdobycia miasta Dżisr asz-Szughur, leżącego na tej autostradzie w celu zablokowania ostatniego szlaku zaopatrzeniowego[573].

26 października 2012 rozpoczął się czterodniowy rozejm z okazji muzułmańskiego święta Id al-Adha wynegocjowany przez wysłannika ONZ i LPA Al-Achdara al-Ibrahimiego. Mimo tego walki nadal trwały w kilku regionach kraju, a skala przemocy wiele się nie różniła od poprzednich dni, kiedy to dziennie ginęło ponad 100 osób, nierzadko 150-200 osób. Do starć dochodziło pod Ma’arrat an-Numan, w prowincji damasceńskiej, Aleppo czy na obszarach granicznych z Turcją[574]. Projekt zawieszenia broni w praktyce zakończył się fiaskiem. W czasie czterech dni teoretycznego rozejmu zginęło 439 osób[575][576][577][578]. Strona rządowa o wielokrotne naruszanie rozejmu oskarżała „terrorystów”. 29 października 2012 lotnictwo syryjskie przeprowadziło najbardziej zmasowaną kampanię powietrzną, bowiem tego dnia zbombardowano aż 60 pozycji rebelianckich w całym kraju[579]. W odwecie dzień później Wolna Armia Syrii zamordowała generała lotnictwa Abd Allaha Mahmuda Chalidiego w stołecznej dzielnicy Rukn ad-Din[580].

Ofensywa rebeliantów po fiasku planu al-Ibrahimiego (listopad – grudzień 2012)[edytuj]

Walki o bazy wojskowe oraz bitwa o Ras al-Ajn[edytuj]

Zawieszenie broni wprowadzone po mediacji al-Ibrahimiego zakończyło się totalnym niepowodzeniem. Na przełomie października i listopada 2012 w Aleppo trwały ciężkie walki między syryjskimi rebeliantami a kurdyjskimi bojownikami YPG. Sytuacja ta była nie na rękę obu stronom konfrontacji, więc zdecydowano się zawrzeć rozejm, a kurdyjscy bojownicy YPG stały się stroną neutralną konfliktu[581]. Nadal toczono walki na froncie pod Ma’arrat an-Numan. Wówczas inicjatywę zaczęły przejmować siły rządowe, które nieustannie bombardowały pozycje bojowników. Ci z kolei zmagali się z brakiem w uzbrojeniu i amunicji[582]. Mimo tego 1 listopada 2012 rebelianci zaatakowali i zdobyli trzy posterunki wojskowe zlokalizowane na autostradzie między Ma’arrat an-Numan i Sarakib. Pojmano tam i zabito 28 żołnierzy, którzy poddali się. Wydarzenie uwieczniono na filmie video[583][584]. ONZ nazwało to zajście zbrodnią wojenną, a fakt coraz częstszych egzekucji w wykonaniu bojowników, obniżał ich wiarygodność w oczach syryjskiego społeczeństwa[585]. W wyniku odnoszonych strat przez ataki powietrzne syryjskiego reżimu, 3 listopada 2012 rebelianci dokonali szeroko zakrojonego ataku na bazę lotniczą Taftanaz na północ od Sarakib[586]. Duże straty straty siły syryjskie poniosły 5 listopada 2012, kiedy islamiści z Frontu Obrony wysadzili w powietrze wojskowy punk kontrolny pod Hamą. Zginęło wówczas 50 żołnierzy[587].

17 listopada 2012 na froncie wschodnim w muhafazie Dajr az-Zaur rebelianci zdobyli kontrolę nad miastem, lotniskiem i przejściem granicznym Abu Kamal[588]. Po trzytygodniowym oblężeniu bojownicy zajęli 22 listopada 2012 na tym samym froncie miasto Al-Majadin na terenach bogatych w ropę naftową. Pod wpływem napierania, siły rządowe wycofały się z bazy wojskowej, a następnie poddały miasto. W trakcie oblężenia zginęło 44 rebeliantów[589]. 26 listopada 2012 rebelianci zajęli zaporę wodną na Eufracie nieopodal miasta Manbidż. Równocześnie syryjskie myśliwce zaatakowały siedzibę powstańców we wsi Atima przy granicy z Turcją, ale chybiły celu[590].

18 listopada 2012 Wolna Armia Syrii zajęła największą bazę wojskową w północnej części kraju – Bazę 46. Regimentu, leżącą 12 km na zachód od Aleppo. Generał Mohammed Ahmed al-Faj uznał to za największe dotychczasowe zwycięstwo dezerterów w trakcie wojny domowej. W bitwie według rebeliantów zginęło 300 żołnierzy, a 60 zostało pojmanych. Buntownicy zajęli 15 czołgów oraz przejęli ciężką broń[591]. Po tym sukcesie, 19 listopada 2012 w mieście Ras al-Ajn (uprzednio ciężko bombardowanego przez lotnictwo rządowe 12 listopada 2012, przez to, że cztery dni wcześniej w mieście okopali się partyzanci WAS[592]) Wolna Armia Syrii wspierana przez islamistów z Frontu Obrony Ludności Lewantu, atakowała Powszechne Jednostki Obrony, które kontrolowały miasto. Tym samym zerwano ustalenia rozejmowe podpisane w Aleppo 5 listopada 2012[593][594]. Po kilku dniach starć, 24 listopada 2012 Kurdowie zdecydowali połączyć siły z Gharuba asz-Szam. Ponadto podpisano ponowny rozejm z syryjskimi rebeliantami w celu bronienia Ras al-Ajn i dalekosiężnych planów ataku na Al-Hasakę, kontrolowaną przez siły rządowe[595]. Rozejm między YPG a WAS został zerwany 6 grudnia 2012. W dniach 12-14 grudnia 2012 trwały walki między stronami. Natomiast 15 grudnia 2012 wznowiono rozmowy pokojowe, zakończone dzień później podpisaniem kolejnego zawieszania broni[596].

Ras al-Ajn było także miejscem nalotów w wykonaniu samolotów rządowych. 3 grudnia 2012 w bombardowaniach zginęło 12 osób[597], a dzień później NATO zgodziło się rozmieścić w Turcji rakiety obrony przeciwlotniczej Patriot PAC-3[598]. 10 grudnia 2012 syryjscy rebelianci i islamiści z jeszcze tego samego dnia wystrzelił sześć rakiet balistycznych Scud, których celem była baza Szajch Sulejman. Rakiety jednak nie osiągnęły celu i uderzyły w otwartą przestrzeń w oddali od miasta[599]. Kolejna agresja za pomocą rakiet typu Scud nastąpiła 21 grudnia 2012. Wówczas pociski uderzyły w okolice zajętych baz pod turecką granicą[600].

22 grudnia 2012 rebelianci po zaciętym boju zajęli bazę 135. Brygady Piechoty w miejscowości Hawa w muhafazie Aleppo. Bojownicy wzięli do niewoli żołnierzy i przejęli pokaźne ilości broni[601]. Z kolei 25 grudnia 2012 opozycjoniści przejęli pełną kontrolę nad miastem Harem w muhafazie Idlib, leżące tuż przy granicy z Turcją. Tym samym w rękach rebeliantów znalazła się niemal cała granica z Turcją, pomijając odcinek latakijski[602]. 29 grudnia 2012 przeprowadzono intensywne bombardowania w miastach muhafazy Aleppo. W wyniku zrzutu bomb w Tal Rifat zginęło 13 cywilów, a w mieście Azaz 23 cywilów. Podczas bombardowań stosowano bomby kasetowe, termobaryczne oraz bomby trotylowe. Pocisk typu Scud spadł na miasto Marea[603].

Front damasceński[edytuj]

 Zobacz więcej w artykule Bitwa pod Damaszkiem (2012–2014), w sekcji III faza.
Miasta leżące na froncie damasceńskim

Od drugiej połowy października 2012 front damasceński ponownie stał się areną ciężkich walk. Wówczas rebelianci przejęli kontrolę nad Dumą, przedmieściami Damaszku[604]. Na przełomie października i listopada 2012 sama stolica była miejscem potyczek. Szczególnie ciężkie walki toczono na terytorium obozu uchodźców Jarmuk dla Palestyńczyków. Wówczas do walk przeciwko syryjskim powstańcom przystąpił palestyński Ludowy Front Wyzwolenia Palestyny – Dowództwo Generalne (LFWP-DG)[605]. Damaszek stał się też miejscem coraz częstszych zamachów terrorystycznych, a bojownicy operujący pod Damaszkiem byli celem ataków lotniczych[606]. Do walki przeciwko tamtejszym partyzantom wysłano także czołgi. Podczas pościgu za rebeliantami 3 listopada 2012 trzy syryjskie czołgi naruszały zdemilitaryzowaną strefę Wzgórz Golan. Izrael zawiadomił ONZ o tym incydencie[607]. Z kolei wieczorem 5 listopada 2012 izraelski pojazd wojskowy przebywając w tej strefie został trafiony przez syryjskie pociski w czasie walk pomiędzy siłami rządowymi a rebeliantami w mieście Al-Kunajtira, położonym po syryjskiej stronie Wzgórz Golan. W wyniku incydentów izraelscy żołnierze zostali postawieni w stan najwyższej gotowości[608]. W dniach 11-12 listopada 2012 syryjskie pociski ponownie spadały na Wzgórza Golan. Wówczas izraelskie siły zbrojne odpowiedziały ogniem, ostrzeliwując miejsca, w których ulokowana była artyleria. Incydenty nie wyrządziły szkód, jednak Izrael zadeklarował, że agresja ze strony Syrii nie będzie tolerowana. Była to pierwsza tego typu konfrontacja między państwami od czasu zakończenia wojny Jom Kippur z 1973[609]. Do 14 listopada 2012 większość przygranicznych wiosek z Izraelem było pod kontrolą rebeliantów[610]. Wieczorem 17 listopada 2012 w izraelskim ostrzale artyleryjskim zginął syryjski żołnierz[611].

Pod koniec listopada 2012 rebelianci zablokowali dostęp do międzynarodowego portu lotniczego Damaszek[612]. Lotnisko i drogę dojazdową do niego ogłoszono strefą wojenną i w związku z tym zawieszono loty do Damaszku. W odpowiedzi na działania rebeliantów na froncie damasceńskim, armia dokonywała od 2 grudnia 2012 serię kontruderzeń na sunnickie miasta leżące w pobliżu stolicy[613]. Mimo tego rebelianci zajmowali kolejne bazy sił powietrznych, a 6 grudnia 2012 pokonali 41. Batalion sił rządowych w mieście Harasta[614]. 16 grudnia 2012 na stołeczny obóz Jarmuk pierwszy raz spadły bomby wystrzelone z syryjskich odrzutowców. Rakiety uderzyły w meczet, w wyniku czego zginęło 25 osób. Wydarzenie to spowodowało, iż część bojowników z LFWP-DG przeszło na stronę rebeliantów. Dzięki temu opozycjoniści zajęli obóz, jednak armia szybko go otoczyła, co doprowadziło do ucieczki wielu uchodźców[615]. Jednak po tym Palestyńczycy ponownie opowiedzieli się za Asadem w wyniku czego wybuchły ciężkie walki. W celu zakończenia walk przytępiono do negocjacji, w których wyniku udało się osiągnąć porozumienie, na mocy którego, wszystkie grupy zbrojne miały opuścić obóz do 21 grudnia 2012. Tego dnia tysiące Palestyńczyków zaczęło wracać do obozu[616].

Działania rebeliantów pod Hamą[edytuj]

 Osobny artykuł: Masakra w Akrab.
 Osobny artykuł: Bitwa pod Hamą (2012-2013).
Tereny na północ od Hamy opanowane przez rebeliantów po masakrze w Akrab

9 grudnia 2012 opublikowano nagranie, w którym dziecko odrąbuje głowę bezbronnemu i unieruchomionemu więźniowi. Zgromadzeni wokół rebelianci wznoszą okrzyki „Allah akbar”, po czym demonstrują dwa ciała z odciętymi głowami. Nie był to pierwszy przykład użycia dzieci jako żołnierzy przez siły rebelianckie[617][618]. 11 grudnia 2012 siły reżimowe, bądź milicja szabiha dopuściły się w wiosce Akrab pod Hamą masakry cywilów, których uprzednio w trakcie walk z rebeliantami wykorzystano jako żywe tarcze. W niejasnych okolicznościach według opozycji zabito 125-150 cywilów pochodzenia alawickiego[619]. Reperkusją masakry było ogłoszenie 16 grudnia 2012 przez Wolną Armią Syrii plan odbicia muhafazy Hama wraz z głównym miastem z rąk sił rządowy i milicji szabiha. Do 19 grudnia 2012 rebelianci kontrolowali wszystkie obszary wiejskie na północ od Hamy, dzięki czemu mogli podjąć szturm na miasto[620]. 23 grudnia 2012 lotnictwo zbombardowało 1000 cywilów oczekujących przed piekarnią na chleb w zajętym przez rebeliantów mieście Halfaja. W masakrze zginęło 94 cywilów[621]. Dzień po masakrze, syryjscy rebelianci razem islamistami zajęli miasto Ma’an odcinając wojsku dostęp do autostrady A5[622]. Do 25 grudnia 2012 po pięciu dniach bombardowania zniszczeniu uległo 60% powierzchni miasta Murik. Toczyła się tam walna potyczka między stronami konfliktu[623].

Reżim po raz pierwszy broń chemiczną użył 23 grudnia 2012. Rządowe samoloty w dzielnicy Chaladija i Al-Bajada obleganego miasta Hims, zrzuciły bomby z gazem bojowym. W miejscu upadku ładunków utworzyła się chmura trującego gazu, a od oparów zginęło siedem osób, a kilkanaście ucierpiało[624]. Po zetknięciu się z gazem ludzie mieli cierpieć na nudności, silne duszności i majaczyć. Kilka osób zostało sparaliżowanych. Według śledztwa amerykańskich dyplomatów, użyto wówczas lekkiego gazu 3-Chinuklidynobenzylanu, który powoduje zawroty głowy, halucynacje i utratę przytomności[625].

25 grudnia 2012 w internecie ukazało się nagranie, na którym generał Abd al-Aziz Dżassim al-Szalal, dowódca żandarmerii wojskowej, wypowiada posłuszeństwo Asadowi. Generał uargumentował swoją dezercję tym, iż wojsko „przekształciło się w gangi, zajmujące się zabijaniem i niszczeniem”. Był to najwyżej postawiony wojskowy, który zdezerterował z armii narodowej. Tymczasem pułkownik Fatih Hasoun z WAS w innym nagraniu potwierdził, iż 23 grudnia 2012 reżim użył broni chemicznej podczas bombardowania Hims. W zrzutach bomb mających zawierać sarin zginęło siedem osób, a wiele zostało sparaliżowanych. Informacje te nie zostały potwierdzone przez inne źródła[626].

25 grudnia 2012 rebelianci przeprowadzili ataki również w muhafazie Ar-Rakka. Bojownicy szturmowali punkty wojskowe na przedmieściach Ar-Rakki oraz weszli do wiosek Hanida i Safsafa[626]. Dzień później rządowa artyleria i czołgi intensywnie ostrzeliwały pozycje atakujących rebeliantów, w wyniku czego zginęło 41 osób[627][628].

Noworoczna inicjatywa wojenna rebeliantów (styczeń-kwiecień 2013)[edytuj]

Operacja uziemiania syryjskiego lotnictwa[edytuj]

Pod koniec 2012 rebelianci intensywnie atakowali bazy syryjskiego wojska, by osłabić jego struktury. Na przełomie 2012/2013 rozpoczęto także kampanię atakowania lotnisk i baz sił powietrznych. W ten sposób opozycjoniści, którzy niemal każdego dnia strącali samoloty sił lotniczych, chcieli pozbawić reżim ostatnich zasobów ofensywnych, które wykorzystywane były do nalotów na pozycje rebeliantów i ludność cywilną[629].

Już od końca listopada 2012 międzynarodowe lotnisko w Damaszku zostało ogłoszone strefą wojenną. 22 grudnia 2012 islamiści ogłosili „strefę zakazu lotów” na obszarze Aleppo[630], kiedy wraz z syryjskimi rebeliantami przystąpili do oblężenia tamtejszego portu lotnicze wraz z bazą lotniczą An-Najrab, lotniskiem wojskowym Minnig i bazą śmigłowców Al-Kujris[631]. 30 grudnia 2012 z powodu działań opozycjonistów władze Syrii nakazały zamknąć lotnisko w Aleppo. W czasie operacji bojownicy nie tylko zdobywali kolejne bazy, ale także przejmowali broń i niszczyli sprzęt wykorzystywany przez armię[632].

2 stycznia 2013 partyzanci zdobyli część bazy lotniczej Taftanaz i toczyli walki o sąsiadującą z nią bazę Abu Tuhur. Oprócz muhafaz Aleppo i Idlib, na początku stycznia 2013 bazy były atakowane również w Dajr az-Zaur[633]. Lotnisko wojskowe w Taftanas, największe w północnej Syrii, wraz z bazą śmigłowców, zostało całkowicie zajęte przez rebeliantów 11 stycznia 2013 o godz. 11 czasu lokalnego (10 czasu polskiego)[634]. W międzyczasie 9 stycznia 2013 rebelianci uwolnili 48 pielgrzymów irańskich w zamian za 2130 więźniów[635]. W pierwszej połowie stycznia 2013 walki trwały w strategicznych miejscach frontu damasceńskiego. Zginęło w nich 175 żołnierzy i 116 rebeliantów[636].

Tymczasem na froncie w Aleppo walki także koncentrowały się na lotniskach i bazach wojskowych. 12 lutego 2013 Wolna Armia Syrii i Ahrar asz-Szam zajęły bazę i lotnisko Al-Dżirah. W dniach 13-14 lutego 2013 w walkach o bazy Najrab i międzynarodowe lotnisko zginęło 150 powstańców i żołnierzy[637]. 15 lutego 2013 podczas walk na miasto spadł pocisk typu Scud[638]. 17 lutego 2013 podczas walk o lotnisko i bazę Najrab zginęło 25 żołnierzy. W międzyczasie islamiści przejęli bazę 80. przyległą do lotniska i bazy Najrab, która pozostała pod kontrolą armii rządowej[639]. Baza Minnig była oblegana do 23 kwietnia 2013, kiedy udało się im ją przechwycić[640]. Jednak już 9 maja 2013 wskutek silnego bombardowania, rebelianci zostali zmuszeni do odwrotu. W czasie walk partyzantom udało się zabić dowodzącego obroną bazy[641].

II bitwa o Ras al-Ajn oraz masakry w Huwajsie i nad Kuwejkiem[edytuj]

Pod koniec pierwszej połowy stycznia 2013 walki na głównych frontach zostały przerwane ze względu niekorzystnej pogody i opadów śniegu, które w Syrii są zjawiskiem rzadkim. Od 17 do 21 stycznia 2013 trwały walki między rebeliantami i Powszechnymi Jednostkami Obrony w Ras al-Ajn, leżącego przy granicy tureckiej[642]. W pierwszej fazie II bitwie o miasto zginęło 56 bojowników syryjskich i walczących o autonomię Kurdów[643]. Jednocześnie bojownicy z Syryjskiego Frontu Islamskiego i syryjscy rebelianci prowadzili ofensywę w muhafazie Idlib. 25 stycznia 2013 po szturmie z więzienia w Idlib uwolniono 300 osadzonych osób[644].

Po ustaniu mrozów w Syrii, Syryjskie Arabskie Siły Powietrzne kontynuowały ataki na pozycje kontrolowane przez rebeliantów, mimo prowadzonej kampanii uziemiania lotnictw, przez co liczba ofiar ponownie wzrosła. Ponadto dopuszczono się licznych masakr. 15 stycznia 2013 w wiosce Huwajsa w pobliżu Hims, znaleziono 150 ciał ofiar masowych egzekucji. Wśród pomordowanych były kobiety i dzieci. Wiele zwłok zostało spalonych. Prócz tego zgwałcono 44 kobiety, a 100 osób zostało uprowadzonych[645]. 29 stycznia 2013 siły rządowe rozstrzelały 108 młodych mężczyzn i chłopców nad rzeką Kuwejk w Aleppo[646]. Osoby ubrane w mundury polowe i cywilne ubrania zostały zabite strzałem w tył głowy. Winą za obie masakry obarczono siły rządowe[647]. W wyniku przeprowadzanych masakr w styczniu 2013 z wojska zdezerterowało 3978 żołnierzy, z czego niemal tysiąc 29 stycznia 2013. Była to największa jednorazowa masowa dezercja od początku wojny domowej[648].

6 lutego 2013 islamiści z ugrupowania Dżabhat an-Nusra przypuścili szturm na miasto As-Safira, leżące na kluczowej arterii z Aleppo do Chanasiru[649]. Rebelianci ponosili ciężkie starty – w ciągu trzech pierwszych dni bitwy stracili 112 bojowników. Jednak ustawiczne ataki na miasto, sprawiły, iż 18 lutego 2013 armia poddało miasto, jednak utrzymała kluczowe miejscowe fabryki[650]. Po porażce w As-Safirze, w dniach 22-24 lutego 2013 w Aleppo miał miejsce bezprecedensowy ostrzał rakietowy z wykorzystaniem pocisków Scud, w wyniku czego życie straciło 141 osób, z czego połowę ofiar stanowiły dzieci[651]. 27 lutego 2013 wojsko przeprowadziło szturm na wioskę Malkija na wschód od Aleppo. Dopuszczono się tam grabieży, podpaleń, gwałtów tortur oraz masowych egzekucji. W masakrze zginęło 70 osób w tym kobiety, dzieci i osoby w podeszłym wieku[652].

Wzmożone ataki islamistów na Damaszek[edytuj]

Na początku lutego 2013 rebelianci rozszerzyli zakres ataków na stolicę. Toczono tym samym operację pod kryptonimem „Wielka Epika” lub „Armagedon”. Walki nasiliły się we wschodniej części stolicy, gdzie rebelianci przejęli kontrolę nad kilkoma punktami wojskowymi, głównie w pobliżu dzielnicy Dżaubar, kilkaset metrów od strategicznego Placu Abbasydów w centrum Damaszku. Nim do nich doszło, w nocy z 29 na 30 stycznia 2013 izraelskie lotnictwo dokonało nalotów w Syrii na dwa cele. Na pograniczu syryjsko-libańskim rakiety spadły na konwój transportujący prawdopodobnie rakiety przeciwlotnicze dla bojowników Hezbollahu. Według władz USA na zaatakowanych pojazdach znajdowały się również zaawansowane technicznie rosyjskie rakiety SA-17, zagrażające izraelskiemu lotnictwu[653]. Drugim celem ataku był wojskowy ośrodek badawczy na w Dżamraji północny zachód od Damaszku[654]. Przechowywano tam prawdopodobnie broń chemiczną, a w ataku na obiekt uczestniczyło co najmniej 10 myśliwców[655]. Dzień wcześniej Siły Obronne Izraela przemieściły baterie tarczy antyrakietowej Żelazna Kopuła w pobliże północnych granic kraju, z powodu rosnących obaw związanych z wojną domową w Syrii. Obawy związane były z transportem rakiet do Libanu i wymknięcie się spod kontroli władz w Damaszku broni chemicznej. Naloty zostały potępione przez Rosję, Iran i Turcję[656].

14 lutego 2013 doszło do potyczki pod wioską Kastal w Górach Kalamon, podczas której zginęło 25 żołnierzy[657]. Z kolei 16 lutego 2013 doszło do ciężkich walk między syryjskimi rebeliantami a libańskim Hezbollahem w Kusajr pod Hims. Szyiccy rebelianci używali pocisków rakietowych i moździerzowych, w wyniku czego zginęła kobieta z dzieckiem. W walkach z sunnitami zginęło 24 bojowników Hezbollahu i siedmiu rebeliantów Wolnej Armii Syrii[658]. 20 lutego 2013 Wolna Armia Syrii dała Hezbollahowi 48 godzin na zakończenie operacji na terytorium Syrii. W przeciwnym razie zagrożono atakami na terenie Libanu[659].

21 lutego 2013 w stolicy w pobliżu siedziby rządzącej w Syrii partii Baas oraz ambasady Rosji doszło do potężnej eksplozji samochodu-pułapki, w której wyniku 53 osoby zginęły, a 235 zostało rannych. Zabici to głównie przechodnie, uczniowie i kierowcy samochodów. Wśród ofiar byli także przedstawiciele służb bezpieczeństwa. Reżim obarczył odpowiedzialnością za atak terrorystów. Był to najbardziej krwawy zamach terrorystyczny od początku wojny domowej[660].

Postępy ekstremistów na froncie wschodnim[edytuj]

11 lutego 2013 na froncie wschodnim bojownicy przejęli kontrolę nad tamą Al-Furat na Eufracie w mufahazie Al-Rakka. Opozycjoniści dodali, iż była to „najpoważniejsza strata ekonomiczna zadana reżimowi od wybuchu rewolty”[661]. W międzyczasie siły reżimowe nasilały ataki rakietami typu Scud, które spadały głównie na Aleppo i Idlib[662].

W dniach 12-14 lutego 2013 dżihadyści z Dżabhat an-Nusra walczyli z siłami reżimowymi w mieście Asz-Szadidi zasobnego w ropę, 45 km od Al-Hasaki. Miasto zostało ostatecznie przejęte przez islamistów. W bitwie zginęło 30 rebeliantów i 100 żołnierzy. Z miasta uciekło ponadto 40 tys. cywilów[663]. 19 lutego 2013 syryjska opozycja zawarła porozumienie z Kurdami na północy kraju. Zawieszenie broni osiągnięto po dwutygodniowej mediacji opozycjonisty na emigracji Michela Kilo. Tym samym zakończyły się starcia rozpoczęte w listopadzie 2012 w Aleppo, przeniesione, a następnie w pobliże granicy tureckiej i do miasta Ras al-Ajn. Strony uzgodniły, że od tej pory wspólnie będą walczyć przeciwko reżimowi Asada i razem będą zarządzać miastem Ras al-Ajn[664].

 Osobny artykuł: Bitwa o Ar-Rakkę.
Szturm na Ar-Rakkę w wykonaniu dżihadystów (2-6 marca 2013)

2 marca 2013 fundamentaliści islamscy rozpoczęli szturm na Ar-Rakkę[665]. Dzień później rebelianci zdobyli kilka punktów wojskowych. Kolejnego dnia bojownicy przedostali się do centrum miasta, gdzie obalono pomnik zmarłego w 2000 Hafiza al-Asada. Ekstremiści kontrolowali wtedy większą część miasta[666]. W odwecie siły rządowe, które utraciły kontrolę nad miastem, do akcji posłały lotnictwo, które w trakcie dnia dokonało 30 uderzeń. Ponadto w rejon walk zostały wysłane dodatkowe oddziały żołnierzy, które miały odbić Ar-Rakka z rąk rebeliantów[667]. 6 marca 2013 kontynuowano bombardowania. Przeprowadzono 25 nalotów, w których zginęło 39 osób. Tysiące ludzi, które świętowało zdobycie miasta przez rebeliantów, salwowało się ucieczką z miasta. Większość uchodźców szukało schronienia w wioskach wokół miasta, ale brak żywności powodował migracje do Turcji. Jednak siły rządowe nie zdołały już odbić miasta. Podczas bitwy o Ar-Rakkę zginęło 46 rebeliantów, w przeważającej części islamistów, 30 żołnierzy (300 zostało pojmanych) i ok. 70 cywilów[668].

4 marca 2013 w mieście Akaszat w irackiej prowincji Al-Anbar w pobliżu granicy z Syrią, uzbrojona grupa zaatakowała konwój 65 syryjskich żołnierzy i urzędników eskortowanych przez Irakijczyków. W zasadzce na konwój zmierzający do Syrii, śmierć poniosło 48 syryjskich oraz 13 irackich żołnierzy. W samej prowincji Al-Anbar dochodziło od początku 2013 do protestów sunnitów przeciwko szyickiej władzy[669]. Za atakiem stali sunniccy ekstremiści z Islamskiego Państwa w Iraku, irackiego skrzydła Al-Kaidy, ściśle współpracującym z Dżabhat an-Nusra[670].

Zagraniczne wsparcie dla syryjskich sił rządowych i Wolnej Armii Syrii[edytuj]

Do Syrii przybyło kolejnych tysiąc szyickich bojowników Hezbollahu wspierających siły Asada[671]. W Syrii walczyło od 2 do 10 tys. bojowników Hezbollahu oraz 50 tys. żołnierzy i doradców z irańskiego Korpusu Strażników Rewolucji Islamskiej (Pasdaran). Irańczycy to głównie wyszkoleni snajperzy, a także w dużej mierze piloci samolotów, bombardujących pozycje rebeliantów[672]. Do Syrii ze wschodu nadciągali także irackie bojówki szyickie, co napędzało spiralę wojny religijnej, gdyż fundamentaliści islamscy nadciągający z całego świata, walczący po stronie opozycjonistów, stanowili radykalni sunnici[673].

18 marca 2013 syryjskie lotnictwo po raz pierwszy ostrzelało terytorium Libanu. Zaatakowano teren przygranicznego miasta Arsal, zamieszkałego przez sunnicką ludność wspierającą syryjską opozycją. Stamtąd szmuglowano bronią, w którą zbroili się przeciwnicy Asada. Wystrzelone pociski nie spowodowały większych szkód materialnych, jednak wywołały poruszenie na arenie międzynarodowej, bowiem Liban jest kolejnym krajem po Turcji, Jordanii, Izraelu i Iraku, na którego terenie lądowały syryjskie pociski. Rada Bezpieczeństwa ONZ uchwaliła rezolucje potępiającą ataki. Władze Libanu nakazały swoim siłom zbrojnym patrolować granicę i zatrzymywać wszystkie osoby udające się walczyć do Syrii, z kolei Damaszek zagroził kolejnymi atakami w „uzbrojone bandy”[674].

Po dwudniowej bitwie (28-29 marca 2013) Wolna Armia Syrii wspierana przez sunnickich ekstremistów odbiła 45-tysięczne Dael w muhafazie Dara. Miasto znajduje się 100 kilometrów na południe od Damaszku. Powstańcy rozpoczęli natarcie na Dael od zdobycia trzech koszar wojsk rządowych na przedmieściach i znacznych ilości zgromadzonej tam broni i amunicji. Zginęło 16 rebeliantów oraz 12 żołnierzy. Siły rządowe podjęły bez powodzenia próbę odbicia miasta, przypuszczając ataki z udziałem lotnictwa i broni pancernej. Nacierały również w kierunku kilku innych miast w muhafazie Dara, będących w rękach przeciwników reżimu Asada[675]. 3 kwietnia 2013 rebelianci przejęli kontrolę nad strategiczną bazę przy granicy z Jordanią nieopodal Dary. Otwarcie frontu w muhafazie Dara było możliwe dzięki wsparciu międzynarodowych donatorów, którzy przez Jordanię wysyłali broń i wsparcie finansowe dla bojowników WAS[676].

Atak gazowy w Chan al-Asal i wznowienie działań w Aleppo[edytuj]

19 marca 2013 pod Aleppo w mieście Chan al-Asal miał miejsce wybuch pocisku w wyniku czego zginęło 25 osób, a 80 zostało rannych. Atak ten nie różniłby się od dziesiątek innych, gdyby nie fakt, że w głowicy pocisku mieściła się broń chemiczna. W ataku zginęło 16 syryjskich żołnierzy, co potwierdziła opozycja, w związku z czym reżim o atak oskarżył rebeliantów. Ci znowu przerzucili odpowiedzialność na rząd. Później obie strony wystąpiły o przeprowadzenie międzynarodowego śledztwa. Departament Stanu USA twierdził, że podczas ataku użyto 3-Chinuklidynobenzylanu, który już pod koniec 2012 użyto przeciwko partyzantom w Hims[677].

Według Syryjskiego Obserwatorium Praw Człowieka marzec 2013 był najbardziej krwawym miesiącem od początku konfliktu, gdyż zginęło wówczas ponad 6 tys. osób (niemal 200 osób na dzień), czyli tyle co w pierwszych dziewięciu miesiącach konfliktu, czyli w całym 2011[678]. Wśród zabitych w marcu było co najmniej 2074 powstańców, w tym 86 byłych żołnierzy armii syryjskiej, który zdezerterowali z armii. Zginęło również blisko 1500 żołnierzy armii Asada. Bilans powiększa liczba ponad dwóch tysięcy zabitych cywilów. Według SOHR w przeciągu dwóch lat wojny życie straciło 62594 osób, w tym co najmniej 30782 cywilów, 15283 żołnierzy i 14302 rebeliantów[679]. Były to straty potwierdzone, jednakże faktyczna liczba ofiar mogła być znacznie wyższa, według SOHR nawet 120 tys. zabitych[678]. ONZ szacowało tę liczbę na ponad 70 tys. zabitych[679].

W pierwszej połowie kwietnia 2013 w Aleppo toczono boje na dwóch frontach – północnym kurdyjskim i południowym położonym pod portem lotniczym. 29 marca 2013 rebelianci Wolnej Armii Syrii podjęli atak na kontrolowaną przez siły rządowe i kurdyjskie bojówki dzielnicę Szejk Maksud, zajmując jej wschodnią cześć. Dwa dni później siły rządowe podjęły kontratak na Szejk Maksud. Starcia zakończyły się po kilku dniach stanem sprzed kontrataku armii[680]. Ponadto 2 kwietnia 2013 rozpoczęły się walki o miejscowość Aziza, leżącą nieopodal międzynarodowego portu lotniczego, która została 6 kwietnia 2013 przejęta przez wojsko, wypierając rebeliantów na południowe dzielnice Aleppo. Było to strategiczne zwycięstwo armii, gdyż dzięki wyparciu partyzantów z przyczółku mogli transportować dostawy i konwoje wojsk do baz zlokalizowanych przy lotnisku międzynarodowym[681][682]. Równocześnie ciężkie walki prowadzone przez syryjskich rebeliantów i dżihadystów, prowadzone przeciwko regularnej armii rządowej, toczyły się o szpital Al-Kindi u północnych bram Aleppo. Do połowy kwietnia 2013 zginęło w nich 80 żołnierzy i 65 bojowników[683].

13 kwietnia 2013 w ataku rakietowym w Szajch Maskud zginęły trzy osoby. Po incydencie pojawiły się zdjęcia ofiar i rannych, których symptomy wskazywałyby na użycie broni chemicznej. Kolejny atak z użyciem broni chemicznej odnotowano 29 kwietnia 2013 w Sarakib[684]. Tymczasem 15 kwietnia 2013 partyzanci przejęli kontrolę nad fabrykami, magazynami, przejmując znaczne ilości broni w północnych sektorach Aleppo[685]. Tym samym w posiadaniu bojowników była ponad połowa miasta[686]. 16 kwietnia 2013 w Aleppo wprowadzono po raz pierwszy kilkugodzinny rozejm, w którego czasie pracownicy Czerwonego Półksiężyca mogli zabrać ciała ofiar bitwy zalegające na ulicach[687].

Kontruderzenia sił rządowych (kwiecień-czerwiec 2013)[edytuj]

Działania armii w Hims i przełamanie pod Ma'arrat an-Numan[edytuj]

Od początku marca 2013 walki wznowiono w obleganym Hims. Siły rządowe wspierane przez Hezbollah i Armię Obrony Narodowej przystąpiły do ataku na Stare Miasto i Chaldiję. Tymczasem partyzanci, by przenieść ciężar walk na zachód miasta, zaatakowali zdewastowaną dzielnicę Baba Amro, którą odbili 10 marca 2013[688]. Jednak 25 marca 2013 wojsko narodowe wkroczyło do utraconej dwa tygodnie wcześniej dzielnicy. Po walkach z partyzantami Baba Amr odbito 26 marca 2013[689]

W połowie kwietnia 2013 siły rządowe przełamały sześciomiesięczne oblężenie baz Wadi ad-Dajf oraz Hamadija pod Ma'arrat an-Numan. Kontrofensywa armii syryjskiej w muhafazie Idlib rozpoczęła się 13 kwietnia 2013 od uderzeń z powietrza. Ponadto zorganizowano zasadzkę na rebeliantów, w której wyniku życie straciło 21 bojowników. Dzień później ruszyło natarcie naziemne, które zakończyło się 15 kwietnia 2013 zwycięstwem regularnej armii nad syryjskimi bojówkami i dżihadystami. Ich potencjał bojowy osłabł z powodu wyczerpania walką oraz skierowania części sił do innych rejonów starć. Tym samym blokada baz została przełamana, co pozwoliło armii wprowadzić do baz Wadi ad-Daif i Hamidija sześć ciężarówek pełnych broni, ponadto odblokowana została strategiczna autostrada M5 między Hims i Aleppo, gdzie nadal trwał impas[690].

Inwazja Hezbollahu na Al-Kusajr i sukcesy lojalistów pod Damaszkiem[edytuj]

 Osobny artykuł: Bitwa pod Al-Kusajr.

10 kwietnia 2013 rozpoczęła się wspólna ofensywa sił rządowych i libańskiego Hezbollahu, którzy dokonali inwazji w Syrii, przy granicznych terenach leżących wokół miasta Al-Kusajr. Były to tereny kontrolowane przez siły powstańcze, które przecinały drogę z Damaszku na alawickie tereny położone nad Morzem Śródziemnym. W pierwszej fazie ofensywy siły sprzymierzone zajęły wzgórza, z których ostrzeliwano okoliczne wioski i miasto Al-Kusajr. W drugiej połowie kwietnia 2013 wojsko narodowe wspólnie z libańską bojówką zacieśniały pas wokół Al-Kusajr, spychając partyzantów do miasta. Jednocześnie na jego przedpolach toczyły się ciężkie walki partyzanckie. Sunniccy rebelianci odpowiadali atakami rakietowymi na teren Libanu.

 Osobny artykuł: Bitwa w Dżudajdat al-Fadl.
Sytuacja na froncie damasceńskim podczas kontrofensywy sił syryjskich od marca do listopada 2013

21 kwietnia 2013 po sześciodniowej bitwie siły rządowe zdobyły kontrolę nad miastem Dżudajdat al-Fadl na południe od Damaszku. Podczas walk udokumentowano śmierć 101 osób, jednak według organizacji SOHR w szturmie zginęło co najmniej 250 osób. Z kolei Lokalne Komitety Koordynacyjne podały, że siły Asada w mieście Dżudajdat al-Fadl oraz Dżudajdat Artuz, zamieszkałym głównie przez chrześcijan i Druzów, pozbawiły życia 482 osób, ok. 250 cywilów i 200 rebeliantów[691]. W szturmie na miasto udział wzięła Gwardia Republikańska oraz 555. Brygada Powietrzna i 153. Brygada Artyleryjska liczące 3 tys. żołnierzy[692].

Kolejny sukces siły rządowe odnotowały 25 kwietnia 2013, kiedy przejęły kontrolę po 37-dniowych walkach nad miastem Al-Utajba. Był to poważny cios dla opozycjonistów, gdyż miasto te było bramą do regionów Wschodniej Ghuty, obszarów, z których transportowano broń dla walczących partyzantów w stolicy[693]. 26 kwietnia 2013 siły rządowe nadciągały nad stołeczne dzielnice Dżaubar oraz Barzih, gdzie rebelianckie bataliony postawiły silny opór. Armia zbombardowała również dzielnicę Kabun oraz rozpoczęła oblężenie miasta Muadamijja asz-Szam. Z kolei Darajja była areną codziennych nalotów, notorycznym brakiem żywności i powszechnym kryzysem humanitarnym[694]. 2 maja 2013 siły rządowe przejęły kontrolę nad miastem Kajsa[695], 5 maja 2013 Al-Abbada i Ghrajka we Wschodniej Ghucie[696], natomiast 9 maja 2013 miasto Dżabra. Od tej pory pas rolniczy Wschodniej Ghuty, gdzie przebywali rebelianci, był oblężony[697].

Pod koniec maja 2013 w walkach we Wschodniej Ghucie po stronie rządowej zaangażował się Hezbollah. W tym czasie zajął dziewięć miejscowości[698]. 28 maja 2013 siły rządowe podjęły atak na pozycje partyzantów w dzielnicy Barzih. Armia zajęła także miasto Adra[699]. 30 maja 2013 rebelianci otoczeni we Wschodniej Ghucie poprosili o posiłki dowództwo Wolnej Armii Syrii, obawiając się masakry ze strony wojska i Hezbollahu[700]. W wyniku kontrofensywy reżimu, wojsko narodowe wraz z lojalnymi milicjami kontrolowało 80% terenów wokół Damaszku[701]. 4 czerwca 2013 partyzanci zostali wyparci z damasceńskiej dzielnicy Dżaubar[702].

13 maja 2013 siły rządowe przejęły kontrolę nad miastem Chirbit Ghazalijja, odblokowując tym samym strategiczną drogę między Damaszkiem a Darą[703]. Tymczasem do połowy maja 2013 wojsko wspólnie z szyickimi siłami libańskiego Hezbollahu zajęły przedpola Al-Kusajr, podejmując szturm na miasto 19 maja 2013. Siły rządowe przy asyście lotnictwa, artylerii i czołgów nacierały od południa, wschodu i północnego wschodu zajmując po pierwszym dniu walk centrum i 60% powierzchni miasta[704]. Do 25 maja 2013 wojsko kontrolowało 80% powierzchni miasta. Tego dnia przez siedem godzin średnio na minutę spadało 40 pocisków. Były to jedne z najbardziej zaciętych bombardowań miejskich podczas wojny domowej[705].

Lokalizacja Al-Kusajr

27 maja 2013 rebelianci i islamiści dokonali masakry w wiosce Ad-Duwair przy granicy z Libanem, mordując tam niemal wszystkich zamieszkujących chrześcijan. Był to efekt frustracji sunnickich rebeliantów, po klęskach w Al-Kusajr[706], które zostało całkowicie odcięte od świata, a armia oblegająca i bombardująca miasto, zajęła 29 maja 2013 tamtejszą bazę lotniczą Ad-Dabaa[707].

Tymczasem rządowa ofensywa w mieście Al-Kusajr wspierana przez Hezbollah dobiegła końca 5 czerwca 2013, kiedy to ostatecznie wyparto z niego rebeliantów[708]. Po odniesieniu zwycięstw wojska lojalistów kontynuowały natarcie na pozycje rebeliantów w guberni Hims. Zaatakowanych zostało kilka zbuntowanych wiosek na południe od Hims, prowadzono również bombardowania w pobliżu kontrowanych przez rebeliantów Ar-Rastan i Talbisih wzdłuż autostrady M5[709]. 23 czerwca 2013 siły rządowe przejęły kontrolę nad miastem Tall Kalach[710], a 29 czerwca 2013 podjęły szturm w Hims[711]. Z kolei rebelianci wspierani przez islamistów pod koniec czerwca 2013 odnieśli strategiczne zwycięstwa w Darze. Bojownicy zajmowali wojskowe punkty kontrolne oraz przejęli, a następnie zburzyli dwa wieżowce w Darze, z których snajperzy strzelali do cywilów[712]. 23 czerwca 2013 doszło do egzekucji franciszkanina ojca François Murada w Al-Ghassanijji w muhafazie Hims. Islamiści z Dżabhat an-Nusra rozstrzelali duchownego, z kolei trzem innym ścięto głowy. Miejscowość ta była oblegana przez rebeliantów od września 2012 do czerwca 2013[713].

Masakry w Al-Bajdzie i Banijas i naloty Sił Powietrznych Izraela[edytuj]

 Osobny artykuł: Masakry w Al-Bajdzie i Banijas.

Podczas gdy pod Al-Kusajr trwały sporadyczne starcia, 2 maja 2013 siły rządowe i lojalne milicje dokonały szturm na sunnicką wioskę Al-Bajda leżącą pod miastem Banijas, będącym twierdzą sił reżimowych. Podczas pierwszego dnia obecności sił rządowych w wiosce, kiedy to prorządowa milicja szabiha przeczesywała domy, wyprowadzając z nich cywilów. Zebrano ich na placu głównym, gdzie przed egzekucją wiele osób było torturowanych. Następnie cywile byli rozstrzeliwani, sztyletowani oraz kamieniowani. W ten sposób zginęło 167 osób. Dzień później doszło do czystek etnicznych w Banijas, gdzie zabito 81 cywilów[714]. Po masakrach syryjscy aktywiści publikowali nagrania video przedstawiające zmasakrowane i spalone zwłoki kobiet, mężczyzn i dzieci[715].

Nad ranem 3 maja 2013 Siły Powietrzne Izraela zaatakowały znajdujące się w Syrii składy z irańską bronią prawdopodobnie przeznaczoną dla bojowników libańskiego Hezbollahu. Operacja została powtórzona w nocy z 4 na 5 maja 2013. Dokonano wówczas trzech bombardowań m.in. na ośrodek badawczy Dżamraja i pobliskich składów amunicji, które były już obiektem izraelskich ataków pod koniec stycznia 2013. Pociski uderzyły również w jednostkę syryjskiej obrony przeciwlotniczej w miejscowości Sabura, w pobliżu autostrady Damaszek-Bejrut, na zachód od stolicy Syrii oraz w koszary Gwardii Republikańskiej i innej elitarnej jednostki na przedmieściach Damaszku[716][717]. Według Syryjskiego Obserwatorium Praw Człowieka wskutek nalotów zginęło 42 syryjskich żołnierzy, a los ponad 100 był nieznany. Naloty zostały udokumentowane przez syryjskich rebeliantów, którzy dokonywali nagrań video izraelskich nalotów[718].

Iran zaprzeczył jakoby Izrael zbombardował ich broń transportowaną przez Syrię dla libańskiego Hezbollahu[719]. Władze Syrii z kolei zapowiedziały odwet na Izraelu za naloty na jej terytorium[720]. Tymczasem Izrael twierdził, że ataki lotnicze na cele wojskowe w okolicach Damaszku nie były wymierzone w reżim prezydenta Baszszara al-Asada, a przeciwko Hezbollahowi. Izraelscy politycy twierdzili, że państwo żydowskie nie dążyło do eskalacji napięcia w stosunkach z Syrią[721].

 Osobny artykuł: Zamach w Reyhanlı (2013).

11 maja 2013 syryjski wywiad Muchabarat prawdopodobnie przeprowadził podwójny zamach bombowy w tureckim mieście Reyhanlı. Zginęły tam 43 osoby, a 140 zostało rannych i był to najpoważniejszy zamach bombowy w historii Turcji[722]. Inne poszlaki wskazywały, iż za zamachem stali sunniccy dżihadyści z ugrupowania Islamskie Państwo w Iraku i Lewancie. Efektem zamachu było zamknięcie przejścia granicznego Kasab odcinku latakijskim[723].

Kontrofensywa pod Hamą[edytuj]

 Osobny artykuł: Bitwa pod Hamą (2012-2013).

Już 22 stycznia 2013 armia rozpoczęła pierwszą kontrofensywę pod Hamą, która miała odepchnąć rebeliantów z zajętych przez nich terenów w grudniu 2012. 1500 żołnierzy i 100 czołgów armii pancernej skoncentrowało się na odbiciu miasta Karnaz. Udało się to po 16 dniach walk – 7 lutego 2013. W międzyczasie armia przejęła kontrolę nad Hajalinem, Kafr Nabuda i Mughirem[724].

Ofensywa armii rządowej pod Hamą na przełomie maja i czerwca 2013

W maju wznowiono działania na froncie pod Hamą. 10 maja 2013 lotnictwo syryjskie zbombardowało miasto Halfaja pod Hamą. Naloty odbyły się po tym, jak rebelianci nie spełnili ultimatum wystosowanego przez reżim. Żądano wycofania rebeliantów z miasta do końca 9 maja 2013. Ultimatum postawiono, po tym, jak bojownicy 25 kwietnia 2013 podjęli nieudany szturm na Hamę. Wobec niewypełnienia ultimatum doszło do nalotów na Halfaję, w których zginęło 25 osób. Było to pogwałcenie rozejmu w mieście zawartego po masakrze w Halfajji, kiedy to pod koniec grudnia 2012 w nalocie na piekarnię zginęło 300 osób. Po nalotach dziesiątki cywilów rozpoczęły ucieczkę z miasta, forsując rzekę, gdyż chodziły pogłoski, iż siły rządowe szykują się do lądowej agresji i rzezi[725]. Szturm na Halfaję wojsko podjęło 19 maja 2013. Po zaciętej walce wyparto rebeliantów z miasta[726]. 1 czerwca 2013 syryjska armia atakowała wioski pod Hamą kontrolowane przez rebeliantów. W ciągu dwóch tygodni natarcia, siły rządowe przejęły kontrolę nad 20 wioskami w okolicach Hamy, odpychając rebeliantów na dziesiątki kilometrów od bram miasta i zabezpieczając je przed ewentualnym szturmem[727].

6 czerwca 2013 syryjscy rebelianci tymczasowo przejęli kontrolę nad przejściem granicznym Al-Kunajtira przy północnych stokach Wzgórz Golan. Jednak w wyniku kontrataku, wojsko przywróciło kontrolę nad przejściem. Jednak tamtejsze walki spowodowały, iż z misji UNDOF wycofały się wojska austriackie. Tymczasem Moskwa zaproponowała, iż rosyjskie oddziały mogłyby zastąpić na Wzgórzach Golan wycofujący się kontyngent austriacki. ONZ odrzuciło tę ofertę, argumentując, że porozumienie między Syrią a Izraelem z roku 1974 nie zezwala stałym członkom Rady Bezpieczeństwa ONZ na udział w misji UNDOF[728]. 10 czerwca 2013 uzbrojeni szyiccy wieśniacy zaatakowali posterunek rebeliantów położony niedaleko wioski Hatla w muhafazie Dajr az-Zaur, zabijając dwóch z nich. Dzień później radykalni sunniccy rebelianci dokonali odwetu na mieszkańcach wioski, mordując 60 szyitów[729].

Radykalizacja konfliktu i jego multilateralizm (lipiec-grudzień 2013)[edytuj]

Uformowanie się ISIS i przeciwstawnego Frontu Islamskiego[edytuj]

W kwietniu 2014 miło miejsce powstanie Islamskiego Państwo w Iraku i Lewancie (ISIS). Ugrupowanie to wywodziło się z Państwa Islamskiego w Iraku (ISI), które od 2004 prowadziło rebelię przeciwko zachodnim okupantom w Iraku i szyickiemu rządowi. W wyniku eskalacji wojny domowej w Syrii bojownicy z Iraku zaczęli przenikać przez granicę i ogłosił fuzję z Dżabhat an-Nusra. Na ten krok nie zgodziło się syryjskie ugrupowanie ekstremistyczne, ani lider światowej Al-Ka’idy Ajman az-Zawahiri, jednak ugrupowania początkowo współpracowały na polu walk z syryjskim rządem. ISIS, rozpoczęło tym samym na ziemiach Syrii walkę o utworzenie kalifatu. Celem dżihadystów było założyć kalifat na ziemiach Iraku, Syrii i Libanu. W tym celu do Syrii ściągały tysiące zwolenników dżihadu z całego świata, w tym Europy, Stanów Zjednoczonych czy Australii[730].

Ponadto ponownie wybuchły walki między Kurdami walczącymi o autonomię z syryjskimi rebeliantami i dżihadystami. W związku z tym wojna domowa w Syrii nabrała charakteru multilateralnego, gdyż de facto w wojnie udział brały pięć strony: siły rządowe; Wolna Armia Syrii i syryjskie brygady satelickie; Syryjski Front Islamski oraz Syryjskiego Frontu Wyzwolenia Islamu, które godziły się na współpracę z WAS; dżihadyści skupieni wokół Dżabhat al-Nusra i ISIS; a także wojujący z nimi bojownicy kurdyjscy powiązani z Powszechnymi Jednostkami Obrony[731].

Do zaognienia relacji w syryjskiej opozycji złożonej z umiarkowanych bojowników i dżihadystów, doszło 11 lipca 2013 po zabójstwie Kamala Hamaniego z Najwyższej Rady Wojskowej Wolnej Armii Syrii. Hamani należał do 30 najważniejszych postaci WAS. Dowództwo militarnego ciała opozycji ogłosiło, iż zabójstwo Hamaniego w Latakii równało się z wypowiedzeniem wojny. Incydent wydarzył się w momencie, kiedy WAS próbowało wybudować sieć logistyczną i wzmocnić obecność w całym kraju oraz przełamać kontrofensywę armii, a także w czasie, gdy amerykańska administracja rozważa przekazanie broni grupom rebelianckim walczącym z Asadem[732].

Silna pozycja islamistów i wybuch konfliktu wśród opozycji, spotęgowała obawy Zachodu przed wysyłaniem broni do Syrii. Opozycyjne Syryjskie Obserwatorium Praw Człowieka informowało, że po zabójstwie Hamaniego w różnych miejscach Syrii doszło do gwałtownych konfliktów między WAS a Islamskim Państwem w Iraku i Lewancie. Liberalni rebelianci chcieli postawić przed sąd islamski sprawców zabójstwa[732].

Tereny przygraniczne były areną zaciętych walk między umiarkowanymi syryjskimi rebeliantami i dżihadystami. Tam też doszło do pierwszej konfrontacji między stronami, od czasu nieformalnego wypowiedzenia wojny przez ISIS o zabójstwie Hamaniego. W dniach 18-23 września 2013 w mieście Azaz toczyła się bitwa podczas której radykalni islamiści przepędzili rebeliantów z Brygady „Północnej Burzy” wchodzącej w skład Wolnej Armii Syrii, zabijając pięciu jej członków i biorąc do niewoli kolejnych stu. Po walkach w Azaz tureckie władze zamknęły pobliskie przejście graniczne Oncupinar[733]. Po zakończeniu walk zwaśnione strony porozumiały się i podpisały zawieszenie broni. W wyniku umowy doszło do wymiany jeńców i zwrotu zdobytego sprzętu[734]. W międzyczasie, 19 września 2013 w muhafazie Rakka, 11 Dywizja Wolnej Armii Syrii przyłączyła się do Islamskiego Państwa w Iraku i Lewancie. To pierwszy tego typu przypadek, kiedy bojownicy pod dowództwem WAS ogłosiło wierność wobec dżihadystów z ISIS[735]. Mimo tego 22 września 2013 jeden z czołowych dowódców ISIS, Abu Abdullah al-Libi, został zabity na północy kraju przez bojowników WAS[736]. Sześć ugrupowań rebelianckich (Ahrar asz-Szam, Liwa at-Tauhid, Dżajsz al-Islam, Liwa Sukur asz-Szam, Brygady Furkan i Liwa al-Hakk) wezwało na początku października 2013 ISIS do opuszczenia Azazu. Ugrupowania te były później trzonem powołanego Frontu Islamskiego[737].

Front Islamski, powstał 22 listopada 2013 i był porozumieniem Syryjskiego Frontu Wyzwolenia Islamu oraz Syryjskiego Frontu Islamskiego, w skład których wchodziły ugrupowania, które nie godziły się na ekspansję ISIS w Azaz. Sojusz ugrupowań pod względem bojowników znacznie przewyższał liczebnie Wolną Armię Syrii. Co więcej, konfederacja sunnickich ugrupowań o zróżnicowanych stopniach radykalizacji, zaczęły zagrażać Najwyższej Radzie Wojskowej WAS, wspieranej przez przez państwa zachodnie[738].

Mianowicie 6 grudnia 2013 bojownicy Frontu Islamskiego przejęli kontrolę nad przejściem granicznym i bazą Bab al-Hawa, leżącą w muhafazie Idlib, należącą dotychczas do Wolnej Armii Syrii. Przejęcie magazynów stało się przyczyną zawieszenia przez USA i Wielką Brytanię wspierania syryjskiej umiarkowanej opozycji i ucieczki gen. Salima Idrisa do Turcji[738]. 13 grudnia 2013 Wolna Armia Syrii potwierdziła, iż Front Islamski wszedł w posiadanie karabinów i amunicji skradzionej z magazynów Bab al-Hawa. Jednocześnie zapewniono, iż gen. Idris negocjował z Frontem Islamskim w kwestii warunków zwrotu broni. Kryzys między dwa głównymi frakcjami opozycyjnymi został zażegnany w ramach strategicznego sojuszu po wybuchu walk z dżihadystami Islamskiego Państwa w Iraku i Lewancie w styczniu 2014[739].

Postępy islamistów pod Salmą, Aleppo i zajęcie Maluli[edytuj]

Tymczasem kontrofensywa sił rządowych wytracała na prędkości. Nie oznaczało to, że porzucono dotychczasową taktykę. Przykładowo 14 lipca 2013 w atakach artyleryjskich i nalotach przeprowadzonych w mufahazie Idlib, zginęło 29 osób[740]. Dokładnie tydzień później w wiosce Al-Bajda wojsko rozstrzelało 13 cywilów z jednej rodziny[741] oraz zbombardowało miasto Ariha, gdzie śmierć poniosło 18 osób[742]. 25 lipca 2013 armia rządowa przejęła z rąk dżihadystów miasto As-Suchnah, leżące na terenach pustynnych w samym centrum kraju[743]. Po czterotygodniowych walkach w Hims, 29 lipca 2013 armia wraz z bojownikami Hezbollahu przejęły kontrolę nad dzielnicą Chaldija[744].

 Osobny artykuł: Masakra w Chan al-Asal.

22 lipca 2013 Wolna Armia Syrii zdobyła miasto Chan al-Asal w muhafazie Aleppo. Miasto te było uważane za ostatni pewny bastion sił rządowych, gdyż w samym Aleppo panował pat, a operacja „Północna Burza” wygasła[745]. Po zajęciu miasta rebelianci dokonali masakry na co najmniej 51 żołnierzach[746]. Tymczasem 24 lipca 2013 islamiści porwali polskiego fotoreportera Marcina Sudera w mieście Sarakib, kontrolowanym przez opozycjonistów wobec sił Asada[747]. Polak z niewoli islamistów uciekł pod koniec października 2013[748].

 Osobny artykuł: Bitwa pod Salmą.
Bitwa pod Salmą (4-19 sierpnia 2013)

4 sierpnia 2013 rebelianci, głównie islamiści z ISIS przybyli zza granicy rozpoczęli ofensywę w muhafazie Latakia. Z kontrolowanej od końca 2012 Salmy ruszyli na wiejskie tereny zamieszkałe przez Alawitów. W pierwszym dniu ofensywy zanotowano walki na terenie dziesięciu wiosek i na wzgórzach Dżabal al-Akrad. Dżihadyści zgrupowani w dwudziestu oddziałów dokonali wówczas masakry na cywilach. Według Human Rights Watch zabito 190 osób, z czego na 67 wykonano egzekucje. 200 osób zostało wziętych jako zakładników[749]. W wyniku ataku rebeliantów pod Salmą, bojownicy tymczasowo przejęli kontrolę nad 14 wioskami[750].

16 sierpnia 2013 armia przypuściła w muhafazie Latakia kontratak, mającej na celu odbić tereny utracone na rzecz islamistów na początku sierpnia 2013. W ciągu dwóch dni udało się przejąć dziewięć wiosek i zabić dziesiątki zagranicznych dżihadystów w tym libijskiego lokalnego lidera ISIS[750][751]. Ostatecznie rebelianci zostali zepchnięci 18 sierpnia 2013 do miasta Salma, skąd rozpoczęli ofensywę[752].

5 sierpnia 2013 rebelianci pod wodzą ISIS po ponad ośmiu miesiącach w pełni przejęły kontrolę nad bazą lotniczą Minnig. Ostatecznie strategiczna jednostka padła przed świtem, po blisko 24-godzinnym natarciu. W szturmie zginęło 10 bojowników[753][754]. 25 sierpnia 2013 rebelianci po gwałtownej potyczce zajęli miejscowość Chanasir, ważny strategiczny punkt leżący na trasie z Aleppo do Palmyry i As-Salimijji, leżących w środkowej Syrii[755].

24 sierpnia 2013 siły rządowe przejęły kontrolę nad miastem Ariha leżące pod Idlib. Kolejnego dnia dokonano na nie 55 nalotów, przez co według opozycyjnych źródeł zginęło 200 osób[756]. 26 sierpnia 2013 rebelianci podjęli szturm na miasto Tall Kalach, przy granicy z Libanem[757].

 Osobny artykuł: Bitwa w Maluli.

Na początku września 2013 rozegrała się bitwa w historycznym mieście Malula, 56 km na południowy wschód od Damaszku, zamieszkiwanego głównie przez chrześcijan. W walkach udział brali rebelianci z Wolnej Armii Syrii, Dżabhat an-Nusra, oraz Ahrar asz-Szam[758]. 4 września 2013 rebelianci weszli do miasta, a dwa dni później syryjska armia wysłała posiłki do Maluli w postaci czołgów i transporterów opancerzonych z żołnierzami. Bojownicy sprawnie odparli atak, zmuszając 8 września 2013 armię do odwrotu[759]. Dwa dni później wskutek kontrataku armii, rebelianci wycofali się z miasta. Jednocześnie ostrzeżono armię i prorządowe bojówki przed konsekwencjami zajmowania miejscowości[760]. Jednak 15 września 2013 armia ponownie weszła i zajęła Malulę, kończąc rozlew krwi[761].

 Osobny artykuł: Bitwa w Sadadzie.

21 października w muhafazie Hims, 2013 Dżabhat an-Nusra oraz ISIS zaatakowali chrześcijańską miejscowość Sadad. Już dzień później wojsko syryjskie wysłało na odsiecz bataliony, jednak islamiści postawili zaciekły opór, mordując w tym samym czasie cywilów. Miasto całkowicie zostało odbite przez armię 28 października 2013. W trakcie tygodniowej bitwy zginęło 80 dżihadystów, stu żołnierzy oraz 45 cywilów, których ciała odnaleziono w dwóch zbiorowych mogiłach[762][763].

Atak z użyciem broni chemicznej w Ghucie (sierpień 2013)[edytuj]

 Osobny artykuł: Atak gazowy w Ghucie.
Miejsca w których użyto broni chemicznej według Departamentu Stanu USA

21 sierpnia 2013 miał miejsce bezprecedensowy atak rakietowy z domniemanym wykorzystaniem broni chemicznej w kilku miastach na wschód od syryjskiej stolicy – Ajn Tarma, Duma, Zamalka, Irbin, Hammurijja, Kafr Batna, Sakba – leżących na terenie rolniczej Ghuty, oraz w damasceńskiej dzielnicy Dżaubar. Atak spowodował setki ofiar, a ranni mieli wyraźne symptomy zatrucia sarinem – rozszerzone źrenice, zimne kończy, piana na ustach, kłopoty z oddychaniem i postępujący paraliż ciała. Według źródeł opozycyjnych w atakach gazowych zginęło od 355 (według Lekarzy bez Granic) do nawet według różnych opozycyjnych źródeł 1322-1821 osób[764]. Według raportu amerykańskich służb specjalnych odtajnionego 30 sierpnia 2013 w ataku z użyciem broni chemicznej zginęło 1429 osób, w tym 426 dzieci. Czyniło to najbardziej krwawym atakiem podczas wojny domowej[765].

Początkowo świat ostrożnie komentował pierwsze doniesienia spod Damaszku. Jednak wraz z kolejnymi dowodami na użycie broni chemicznej, Zachód rozpoczął planowanie interwencji zbrojnej. Jednocześnie 26 sierpnia 2013 ruszyły prace inspektorów ONZ ds. broni chemicznej na miejscu ataku. Cztery dni później eksperci opuścili Syrię i rozpoczęła się analiza pobranych próbek[766].

Tymczasem Stany Zjednoczone ogłosiły, iż są gotowe do interwencji w Syrii. Miało miejsce przegrupowanie sił morskich na Morzu Śródziemnym i Czerwonym. Ewentualna interwencja w Syrii, nie została autoryzowana przez Radę Bezpieczeństwa ONZ, która 28 sierpnia 2013 odrzuciła projekt rezolucji zawierający działania wobec syryjskich władz. Również NATO ogłosiło, iż nie będzie interweniować w Syrii. Wobec tego Stany Zjednoczone szukały sojuszników, którzy czynnie uczestniczyliby w działaniach zbrojnych. Arabia Saudyjska[767], Australia, Izrael, Turcja, Francja oraz Wielka Brytania ogłosiły gotowość przyłączenia się do zbrojnej koalicji antysyryjskiej[768]. Jednak 29 sierpnia 2013 z koalicji wyłamała się Wielka Brytania, gdyż tamtejszy parlament nie wyraził zgody na operację wojskową w Syrii[769]

Dzień później opublikowany został tajny raport służby specjalnych USA zgodnie, z którym w ataku zginęło 1429 osób, w tym 426 dzieci. Przedstawiający raport Sekretarz Stanu USA John Kerry, atak uznał za zbrodnie przeciwko ludzkości[770]. Do rozpoczęcia interwencji w Syrii potrzebny był jedynie rozkaz prezydenta USA Baracka Obamy. Ten jednak 31 sierpnia 2013 przekazał sprawę interwencji w Syrii do Kongresu Stanów Zjednoczonych[771]. Jednak poparcie dla interwencji zbrojnej spadało, a 9 września 2013 Rosja zaproponowała oficjalnie syryjskiemu rządowi przystąpienia do inicjatywy dyplomatycznej, polegającej na oddaniu pod nadzór międzynarodowy arsenały z bronią chemiczną, czego skutkiem ma być jej zniszczenie, a także przystąpienie do Organizacji ds. Zakazu Broni Chemicznej (OPCW). Syria zgodziła się działać według rosyjskiego planu i 12 września 2013 złożyła wniosek o przystąpienie do OPCW[772], a dwa dni później do Konwencji o zakazie broni chemicznej[773].

16 września 2013 upubliczniono raport inspektorów ONZ nt. użycia broni chemicznej w Ghucie. Wynikało z niego jasno, iż użyto wówczas trującego gazu sarin, jednak inspektorzy nie wskazali sprawców[774]. Przedstawiający raport Ban Ki-moon mówił o zbrodni wojennej oraz o „najbardziej znaczącym potwierdzonym użyciu broni chemicznej przeciwko cywilom od czasu, kiedy użył jej Saddam Husajn” (atak gazowy w Halabdży). Sekretarz generalny ONZ powiedział również, iż było to „najgorsze użycie broni masowego rażenia w XXI wieku”[775].

Działania wojenne na północy kraju i pod Damaszkiem (lipiec-grudzień 2013)[edytuj]

Wschodni front kurdyjski[edytuj]

W połowie lipca 2013 doszło do wybuchu konfliktu między radykalnymi islamistami a Kurdami na północy Syrii. 17 lipca 2013 Powszechne Jednostki Obrony (YPG) wyparły ekstremistów z miasta Ras al-Ajn, wszczynając III bitwę o miasto, zwycięską dla Kurdów[776]. Postępy Kurdów w walce z islamistami zostały potępione przez Turcję, która ostrzegała przed dążeniami bojowników do stworzenia autonomii[777]. 20 lipca 2013 wybuchły walki o miasto Tall Abjad. Podczas walk YPG pojmali dowódcę ISIS – Czeczena Abu Musaba. W odpowiedzi rebelianci uprowadzili około 500 Kurdów, głównie kobiet, dzieci i starców. Zażądali, by wypuszczono ich przywódcę i zaczęli odcinać głowy zakładnikom. Wymiana się odbyła, lecz islamiści nadal więzili jako żywą tarczę około 200 osób[778].

29 lipca 2013 walki między islamistami a YPG wybuchła w dzielnicy Aleppo – Szejk Maskud, zamieszkałej w przeważającej ilości przez Kurdów[779]. 30 lipca 2013 islamiści zabili w Al-Kamiszli Isa Huso, członka komitetu spraw zagranicznych Wyższej Rady Kurdyjskiej[777]. 31 lipca 2013 islamiści zajęli wioski Taliran i Till Hasel w muhafazie Aleppo, skąd porwano 200 cywilów. Po dwóch tygodniach walk zginęło 125 islamistów i 75 kurdyjskich bojowników[780].

W muhafazie Ar-Rakka zarysował się sojusz między Kurdami a siłami rządowymi. Po tym, jak pododdziały YPG o nazwie Dżabhat al-Akrad opuściły 16 sierpnia 2013 szeregi WAS, przechodząc na stronę Peszmergów, dżihadyści zażądali natychmiastowego podporządkowania się. Ci nie zgodzili się, tworząc brygadę „Front Kurdyjski”. Wobec tej sytuacji 313. Brygada WAS zjednoczyła się przeciwko Dżabhat al-Akrad z islamistami, z kolei za nowym ugrupowaniem stanęła artyleria 93. Pułku 17. Dywizji lotnictwa Syryjskiej Republiki. Ponadto islamiści ogłosili początek operacji „Wulkan Wschodu”, której celem było odbicie Al-Hasaki i Ras al-Ajn[781].

Kolejne ciężkie walk na frocie wschodnim między islamistami i Kurdami trwały w dniach 10-12 września 2013. Islamiści z ISIS zaatakowali szereg kurdyjskich wiosek w muhafazie Hasaka. Użyto tam ciężkiej artylerii i czołgów. W trwających trzy dni walkach śmierć poniosło 51 dżihadystów oraz 26 bojowników YPG[782][783].

16 września 2013 turecki myśliwiec F-16 Fighting Falcon zestrzelił w pobliżu granicy państwowej syryjski śmigłowiec Mi-17, gdyż ten wleciał na odległość dwóch kilometrów w turecką przestrzeń powietrzną. Dwaj członkowie załogi śmigłowca wyskoczyli ze spadochronami i wylądowali bezpiecznie, ale jeden z nich został wzięty do niewoli przez rebeliantów, gdyż samolot spadł na ziemię po syryjskiej stronie granicy[784]. Syria oskarżyła Turcję o eskalację napięcia na granicy, tłumacząc, że maszyna omyłkowo znalazła się w tureckiej przestrzeni powietrznej[785].

Sytuacja w muhafazie Al-Hasaka w listopadzie 2013 (nazwy miast z języka kurdyjskiego)

Kontrolujący większość terytorium muhafazy Al-Hasaka, bojownicy Powszechnych Jednostek Ochrony, rozpoczęły 23 października 2013, kolejną ofensywę, której efektem było przejęcie trzy dni później przejścia granicznego Dżarubija z rąk ISIS, którzy kontrolowali miasto od marca 2013, pokonując wówczas kontyngent wojsk rządowych. W potyczce zginęło dziewięciu islamistów oraz dwóch Kurdów. Zwycięzcy zniszczyli także cztery czołgi i pojazdy opancerzone używane przez broniących się ekstremistów. Kurdyjscy bojownicy przejęli także miasto Chirbit al-Bajarija na drodze do Al-Hasaki, kontrolowanej przez siły rządowe[786]. 28 października 2013 Kurdowie zaatakowali miasto Tall Halaf, by rozszerzyć strefę wpływów w muhafazie na zachód[787]. Jednocześnie na wschodzie muhafazy, padły bogate w ropę tereny wokół miejscowości Girhuk, Dżunajdija, Sifa, Kurajlat. Bojownicy ISIS ewakuowali się do miast Tall Brak i Tall Hamis. Odtąd były to dwa główne bastiony dżihadystów w muhafazie[788].

W dniach 2-4 listopada 2013 Kurdowie odbili 19 wiosek z rąk ISIS wokół Ras al-Ajn (kurd: Sere Kanye)[789]. 5 listopada 2013 YPG przejęło Tall Halaf, Asfar Nadżar i Manadżer, kontrolując tym samym całe przedpola Ras al-Ajn. Dzień później Kurdowie zabezpieczyli trasę z Ras al-Ajn do Tall Tarmir, odbijając miasta Ghibisz i Tall Szemarin na zachód od Tall Tarmer, zamieszkiwanych przez Asyryjczyków[790]. W dniach 12-14 listopada 2013 kurdyjscy rebelianci przejęli kontrolę nad 18 wioskami pod Al-Kahtanijją[791].

Sukcesy militarne YPG spowodowały, iż kurdyjska Partia Unii Demokratycznej (PYD) ogłosiła 12 listopada 2013 na trwającym dwa dni posiedzeniu w Al-Kamiszli, utworzenie przejściowego autonomicznego rządu i administracji na kontrolowanych regionach. Przejściowy autonomiczny rząd, zakładał podział regionu kurdyjskiego Syrii na trzy obszary, każdy z własnym lokalnym zgromadzeniem, jak i również przedstawicielami do regionalnego organu wykonawczego. Na kontrolowanych przez Kurdów terenach zmieniano m.in. nazwy ulic z języka arabskiego na kurdyjski. Przeciwko takim krokom była Turcja, której minister spraw zagranicznych Ahmet Davutoğlu oskarżył PYD o odbudowę więzi z Asadem i tłumienie swoich krytyków. PYD jest siostrzaną partią do Partii Pracujących Kurdystanu (PKK), która walczyła przez dziesięciolecia z Turcją o niezależne państwo. Z kolei sama Ankara wspierała radykalnych islamistów walczących z Kurdami[792].

Operacja „Pustynna Droga” odpowiedzią na islamską dominację pod Aleppo[edytuj]

 Zobacz więcej w artykule Bitwa o Aleppo (2012–2016), w sekcji Operacja Pustynna Droga.
Przebieg operacji „Pustynna Droga” pod Aleppo

W październiku ciężar walk na froncie północnym przeniósł się na południe obszary od Aleppo, bowiem siły rządowe uruchomiły kolejną ofensywę pod kryptonimem „Pustynna Droga”. W czasie letniej stagnacji na frocie, islamiści dokonali masakry w Chan al-Asal, przejęli kontrolę nad bazą Minnig oraz zdobyli strategiczne miasto Chanasir, odcinając drogę dostaw dla armii w Aleppo. W związku z tym 1 października 2013 ruszyła operacja „Pustynna Droga”, której celem było odblokowanie południowego szlaku transportowego do Aleppo. Ofensywa rozpoczęło się od bombardowania Chanasiru, leżącego na południu muhafazy Aleppo[793]. Dzień później bombardowania rozszerzono na takie miasta kontrolowane przez opozycjonistów jak Al-Atareb, Chan al-Asal, Kafrnaha i baza Meneg[794].

3 października 2013 kluczowe miasto – Chanasir został odbity[795]. W kolejnych dniach armia odbiła z rąk ekstremistów także blisko 40 okolicznych wiosek[796]. Tym samym 7 października 2013 udało się odblokować trasę zaopatrzeniową, co było faktycznym celem operacji[797]. 10 października 2013 Syryjskie Arabskie Siły Powietrzne dokonały nalotu na kontrolowane przez islamskich ekstremistów od lutego 2013 miasto As-Safira w muhafazie Aleppo. W wyniku bombardowania zginęło 18 cywilów, a opozycja utraciła kontrolę nad miastem[798].

W dniach 17-18 października 2013 siły rządowe kontynuowały operację, bombardując Tsll Aran na północ od As-Safiry. Miejscowość była kontrolowana przez ISIS, która wyparła stamtąd w lipcu 2013 Kurdów. W nalotach zginęło 21 osób[799]. Tymczasem do 25 października 2013 w nalotach na As-Safirę zginęło 76 osób, a 130 tys. cywilów uciekło z miasta[800]. 29 października 2013, armia wraz z batalionami Hezbollahu, weszła do As-Safiry. Miasto zostało całkowicie zajęte 1 listopada 2013[801].

Tymczasem w trakcie operacji „Pustynna Droga” do 6 listopada 2013 armia zajęła większość terenów kurdyjskich wokół miasta Till Aran, które zostało odbite z rąk islamistów 10 listopada 2013[802]. 8 listopada 2013 o godz. 5:30 (4:30 czasu polskiego) armia zaatakowała bazę 80, przejętą przez rebeliantów w lutym 2013[803]. Oddział wojsk rządowych wspierał Hezbollahu. Bazę broniła Wolna Armia Syrii wspomagana przez ISIS. Atak okazał się sukcesem armii, która do wieczora przejęła bazę[804]. Rebelianci nie dali za wygraną i kolejnego dnia odbili część strategicznej bazy leżącej przy międzynarodowym porcie lotniczym Aleppo, jednak armia do 10 listopada 2013 pokonała bojowników, zabijając 63 opozycjonistów i islamistów, tracąc przy tym 32 żołnierzy[805].

12 listopada 2013 armia rozpoczęła natarcie na północ po wschodnich obrzeżach Aleppo[806]. Równocześnie walki rozpoczęły się w mieście Tall Hasil, leżące 12 km na południe od Aleppo, które było silnie bombardowane. Armia rządowa wraz z szyickimi bojownikami zdołała przejąć kontrolę nad miastem 15 listopada 2013[807]. 17 listopada 2013 rebelianci wysadzili w powietrze most łączący Till Hasil i miejscowe fabryki będące dotąd pod kontrolą rebeliantów, jednak według wojskowych komunikatów część terenów przemysłowych została odbita przez wojskowych jeszcze tego samego dnia. Rebelianci wycofywali się do wioski Ad-Duwajrina[808], spacyfikowanej przez armię 19 listopada 2013[809]. Tymczasem trzon wojska posuwał się nieustannie na północ, działając w przemysłowych dzielnicach An-Nakkarin oraz Szajch Nadżara w północno-wschodniej części Aleppo. 23 listopada 2013 w różnych częściach Aleppo w nalotach zginęło łącznie 40 osób[810].

Ofensywa sił rządowych stanęła w An-Nakkarin i nie posuwała się już naprzód. W grudniu 2013 zmieniły taktykę, rozpoczynając kampanię nalotów na pozycje rebeliantów, którzy jeszcze 25 listopada 2013 podjęli kontrofensywę pod miastem Chasanir, skąd wystartowała operacja „Pustynna Droga”. W ciągu 24 godzin zajęli kilka wiosek, jednak nie byli w stanie zablokować autostrady biegnącej w kierunku Aleppo, ani zająć miasta, by zapobiec powrotowi armii rządowej[811]. Tymczasem w dniach 30 listopada – 1 grudnia 2013 doszło do dwóch nalotów na miasto Al-Bab, leżące na północny wschód od Aleppo. Celem nalotów były zgrupowania bojowników Liwa at-Tauhid. Według doniesień źródeł opozycyjnych w nalotach zginęło 50 osób[812].

W dniach 15-29 grudnia 2013 w Aleppo trwała kampania Syryjskich Arabskich Sił Powietrznych na wielką skalę, podczas której bombardowano kontrolowane przez siły rebeliantów dzielnice Aleppo. W nalotach zginęło łącznie 517 osób, w 471 cywilów (151 dzieci i 46 kobiet), 34 syryjskich rebeliantów oraz 12 islamistów[813]. Według syryjskiej opozycji i organizacji pozarządowych reżim prezydenta Baszszara al-Asada zdecydował się na naloty, aby złamać tamtejszych mieszkańców i podburzyć ich przeciwko rebeliantom. Z kolei dowództwo przyznało, iż uciekło się do ofensywy lotniczej z powodu braku doraźnych skutków operacji lądowej, a wysoka liczba strat cywilnych wynikała z tego, iż pozycje rebeliantów znajdowały się w sercu stref cywilnych[814].

Dążenie sił rządowych do hegemonii pod Damaszkiem[edytuj]

Po tym, jak wybrano dyplomatyczne rozwiązanie reperkusji po ataku chemicznym w Ghucie, polegającym na zniszczeniu broni chemicznej (wedle rezolucji RB ONZ nr 2118 z 27 września 2013), siły rządowe wraz z szyickimi milicjami paramilitarnymi bojówkami zagranicznymi rozpoczęły kolejną fazę ofensywy pod Damaszkiem. Przystąpiono do oblężenia miast kontrolowanych przez rebeliantów – Darajja, Hadżar Al-Aswad, As-Sbeneh, Hadżejra, Dżalda, Babilla, Dżadla, Dajr al-Asafir[815]. 9 października 2013 Hezbollah i szyiccy ochotnicy z Iraku zdobyli miasto Szajch Umar, kontrolowane dotąd przez sunnickich rebeliantów. 11 października 2013 siły pancerne armii syryjskiej i libański Hezbollah przejęły kontrolę po ciężkiej bitwie nad damasceńskimi dzielnicami – Tabija i Husejnija. Walki z koalicją szyitów pozbawiły życia 130 rebeliantów Wolnej Armii Syrii[816]. 24 października 2013 syryjska armia odbiła z rąk Dżahbat an-Nusra i Liwa al-Islam miasto Hatetat at-Turkman, leżące na drodze do międzynarodowego portu lotniczego. Zmuszeni do odwrotu rebelianci wysadzili w powietrze gazociąg, pozbawiając prądu stolicę[817].

Tymczasem na froncie południowym, 28 września 2013 rebelianci i islamiści po całodniowych walkach przejęli przejście graniczne z Jordanią w mieście Ramtha. W zaciętych bojach zginęło 26 żołnierzy i siedmiu rebeliantów[818]. 9 października 2013 powtórzył się scenariusz, podczas którego bojownicy zajęli posterunek graniczny Hadżanar na Wzgórzach Golan[819]. 25 października 2013 rebelianci zajęli miasto Tafas, po kilkotygodniowych walkach z armią rządową[820].

W listopadzie 2013 rozegrała się ofensywa sił rządowych u południowych bram Damaszku. 1 listopada 2013 Hezbollah podjął atak na As-Sbinih, które zostało odbite 7 listopada 2013[821], natomiast trzy dni później Hezbollah razem z iracką Brygadą al-Abbas i Armia Obrony Narodowej (NDF), zaatakowały leżące na wschód od As-Sbinih miasto Hadżejra[822]. Tymczasem regularna armia szturmowała Hadżar al-Aswad, leżący na południe od obozu Jarmuk[823]. Hadżar al-Aswad został odbity z rąk rebeliantów 13 listopada 2013[824], z kolei dwa dni później padły sąsiednie Babilla i Dżalda[825]. 17 listopada 2013, 68 syryjskich żołnierzy zginęło w zamachu bombowym w bazie wojskowej w mieście Harasta, w której przebiegał północno-wschodni front. Miasto w 70% było pod kontrolą sił rządowych[826].

22 listopada 2013 radykalni rebelianci podjęli kontrofensywę mająca na celu przełamanie blokady Wschodniej Ghuty, ustanowioną przez armię rządową na przełomie kwietnia i maja 2013. W tym celu podjęto szturm na kluczowe miasto Al-Utajba. W ciągu czterech dni bitwy, która rozprzestrzeniła się trójkącie Mardż al-Sultan – Adra – Al-Utajba, zginęło 214 osób – 135 rebeliantów (w tym siedmiu dowódców batalionów, 70 radykalnych islamistów) 79 szyickich milicjantów prorządowych (w tym bojówkarzy irackich i siedmiu członków Hezbollahu). Efektem bitwy było przejęcie przez syryjskich rebeliantów i sunnickich islamistów czterech wiosek, lecz Al-Utajba została obroniona, a blokady nie przełamano[827][828].

W nocy z 11 na 12 grudnia 2013 radykalni islamiści przeniknęli do przemysłowej dzielnicy miasta Adra, gdzie atakowali budynki mieszkalne, zabijając pracowników tamtejszych fabryk i ich rodziny. Ataki miały podłoże religijne, gdyż wśród zabitych byli alawici, druzowie, chrześcijanie, jak i szyici. Część ofiar, których szacuje się na 32 zabitych została zastrzelona, a część ścięta. Wśród ofiar było dwoje dzieci i cztery kobiety. Za atakiem stał Dżabhat an-Nusra oraz ugrupowanie należące do Frontu Islamskiego, takie jak Dżajsz al-Islam[829][830]. Po masakrze w mieście wybuchły walki, w których zginęło 18 milicjantów prorządowych[831] oraz jeden napastnik[829]. 13 grudnia 2013 armia syryjska rozpoczęła akcję eliminowania islamistów z miasta, zakończoną 16 grudnia 2013[831].

 Osobny artykuł: Kampania w Górach Kalamun.

15 listopada 2013 rozpoczęła się ofensywa prowadzona syryjskie siły rządowe i libańskie szyickie bojówki Hezbollah na terenach kontrolowanych przez syryjskich rebeliantów w Górach Kalamun, leżących na arterii prowadzącej z Damaszku do Hims. W momencie rozpoczęcia ofensywy w Górach Kalamun, rebelianci kontrolowali miasta w linii Kara – Daj Attija – An-Nakb – Jabrud, z kolei w rękach sił rządowych znajdowała się Malula[832]. Pierwszym celem syryjskich sił narodowych było miasto Kara. Miasto było ciężko bombardowane z powietrza, po czym ruszyła ofensywa sił lądowych. Miasto padło 19 listopada 2013. Pokonani bojownicy ewakuowali się do miast An-Nabk, liczącego ponad 50 tys. mieszkańców oraz chrześcijańskiego Dajr Attija[833], które było kolejnym celem armii. Zbliżające się do miasta wojska zaatakowali radykalni islamiści, którzy umocnili pozycje rebeliantów w mieście. 25 listopada 2013 armia podjęła zwycięski pięciodniowy szturm na Dajr Attiję[834].

W dniu, kiedy armia zajęła Dajr Attiję (29 listopada 2013), siły rządowe kierowały się na południe, atakując An-Nakb. Z kolei dżihadyści jednocześnie podjęli atak na Malulę, aby przeciąć linię zaopatrzeniową sił rządowych z Damaszku do An-Nakb. Był to drugi atak na tę chrześcijańską miejscowość, po wrześniowej bitwie[835]. Do końca 30 listopada 2013, islamiści ponownie zajęli Malulę, zdobywając m.in. klasztor Mar Takla, z którego 2 grudnia 2013 uprowadzono 12 zakonnic[836] (uwolnionych ostatecznie 9 marca 2014)[837]. Tymczasem walki trwały w mieście An-Nakb, które ostatecznie zostało całkowicie zajęte 9 grudnia 2013[838]. Dzień później Syryjskie Arabskie Siły Powietrzne rozpoczęły naloty na Jabrud[839].

27 grudnia 2013 armia rządowa zastawiła zasadzkę na islamistów na drodze z Maluli do Jabrudu. Zginęło w niej 65 osób, a 20 zostało rannych. Według jednego z pojmanych rannych bojowników, grupa radykałów liczyła 400 ludzi z Arabii Saudyjskiej i Czeczenii. Sam ranny pochodził z ugrupowania Dżajsz al-Islam. Ponadto 10 osób zginęło w wyniku wybuchu miny-pułapki na trasie z An-Nakb do Jabrudu[840][841][842].

Wojna na ziemiach zajętych przez islamistów (styczeń-kwiecień 2014)[edytuj]

Konsolidacja syryjskich rebeliantów przeciwko dżihadystom ISIS[edytuj]

Wraz z początkiem 2014 na „terenach wyzwolonych” przez rebeliantów, rozpoczęła się otwarta wojna między Islamskim Państwem w Iraku i Lewancie a syryjską opozycją zbrojną. Przeciwko ISIS wystąpił Syryjski Front Rewolucyjny (powstały w grudniu 2013 i kooperujący z Wolną Armią Syrii), Armia Mudżahedinów (powołana 3 stycznia 2014) Frontem Islamskim, będący największą koalicją ugrupowań islamskich działających podczas wojny domowej w Syrii. Armia Mudżahedinów wypowiedziała wojnę ugrupowaniu powiązanemu z Al-Ka’idą, oskarżając go o naruszenie zasad boskich. Nowa frakcja oskarżyła ISIS o szerzenie przemocy i rozlew krwi na „terenach wyzwolonych” oraz zażądała od bojowników przyłączenie się do innych grup rebelianckich bądź opuszczenie Syrii. Do wojny przeciwko ISIS przystąpił również Dżabhat an-Nusra[843].

Obszary kontrolowane przez Islamskie Państwo w Iraku i Lewancie (styczeń 2014)

Wspomniane walki wybuchły w nocy 2 stycznia 2014, kiedy Islamskie Państwo w Iraku i Lewancie szturmowało miasto Al-Atarib w muhafazie Aleppo. Atak odparła Armia Mudżahedinów, która rozpoczęła ofensywę przeciwko ISIS razem z innymi islamistami[844]. 4 stycznia 2014 w wiosce Karfnabil umiarkowani rebelianci otoczyli bazę ekstremistów, doprowadzając ich do poddania w ciągu 24 godzin[845]. W odwecie radykałowie dokonali w Sarakibie egzekucji na 30 jeńcach wojennych, w tym cywilach[846].

Walki rozprzestrzeniły się na administracyjne tereny muhafazy Ar-Rakka oraz Hama. W muhafazie Idlib dżihadyści dokonali egzekucji na siedmiu zakładnikach w Harimie[847]. Z kolei w muhafazie Ar-Rakka, Front Islamski nacierał w mieście As-Saura oraz Ar-Rakka[847], a także przejął bazę Manbidż, pomimo że obrońcy wysadzali samochody-pułapki podczas walk. Dżabhat an-Nusra zajął miasto Ad-Dana. ISIS wycofał się również z miasta Atmi, a także Darrat Izza, zachowując kontrolę nad Sarakib i Kafr Zita[848]. Dżihadyści wysyłali wzmocnienia do Aleppo i Ar-Rakki, która była ich bastionem. W trakcie walk mediacji podjął się syryjski Dżabhat an-Nusra, dotąd najwierniejszy sojusznik ISIS. Niektóre jednostki tego radykalnego ugrupowania współpracowały z Frontem Islamskim, a zwłaszcza z jego składowym – Ahrar asz-Szam, przeciwko Islamskiemu Państwu w Iraku i Lewancie[848]. W wyniku mediacji Dżabhat an-Nusra, ISIS wycofał się z Kafr Zita oraz Tall Abiss. Ciężkie walki trwały jednak nadal w Ad-Danie i Tamaniji[849][850].

6 stycznia 2014 sojusz rebeliantów dokonał szturmu na Ar-Rakkę. W trakcie walk, podczas których zginęło 20 dżihadystów, wyzwolono więzienie, w którym ISIS torturowało porwanych. Wśród 50 uwolnionych był turecki dziennikarz[849]. W międzyczasie zagraniczni bojownicy ISIS dokonali w Aleppo w szpitalu dziecięcym w dzielnicy Kadi al-Askar egzekucji na 42 więźniach, w tym 21 cywilach[851]. Według Szam News Network po czterech dni walk rebelianci, którzy przeciwstawili się ISIS, zdobyli 80% ich terytoriów w muhafazie Idlib, a także 65% terytoriów w muhafazie Aleppo kontrolowanych uprzednio przez Islamskie Państwo w Iraku i Lewancie[852]. 7 stycznia 2014 ISIS wycofało się ponadto z miasta Al-Majadin w muhafazie Dajr az-Zaur[853]. Ciężka walki trwały w Ar-Rakce, która była pozbawiona dostaw wody oraz elektryczności. Przewagę tam posiadało ISIS. 8 stycznia 2014 lider Dżabhat an-Nusra, Abu Muhammad al-Dżulani przyznał oficjalnie, iż jego ugrupowanie walczyło przeciwko ISIS. Podjęcie walk przeciwko dotychczasowym towarzyszom broni, motywował „błędami” popełnionymi przez Islamskie Państwo w Iraku i Lewancie, takich jak aresztowanie przywódców Dżabhat an-Nursy w Ar-Rakce[854].

11 stycznia 2014 ISIS przepędziło ostatecznie Ahrar asz-Szam z Ar-Rakki. Dżihadyści odnieśli sukcesy 12 stycznia 2014 w Al-Bab oraz Biza[855][856]. 15 stycznia 2015 Islamskie Państwo w Iraku i Lewancie rozpoczęło szturm na Dżarabulus, z kolei dwa dni później utraciło kontrolę nad Sarakib na rzecz Frontu Islamskiego[857]. 18 stycznia 2014 Armia Mudżahedinów odbiła miasto Ratjan na północny zachód od Aleppo[858]. 20 stycznia 2014, 16 osób, w tym sześciu rebeliantów poniosło śmierć w wyniku podwójnej eksplozji samochodu-pułapki w granicznym z Turcją mieście Bab Al-Hawa, kontrolowanym przez Front Islamski. Po tych aktach terrorystycznych władze tureckie zamknęły granicę, nie pozostawiając tym samym żadnego otwartego przejścia granicznego z Syrią. ISIS przejęło także nad lotniskiem wojskowym Al-Dżarrah, z kolei potężna eksplozja w Manbidż spowodowała 20 ofiar[859]. ISIS opublikowało także statut obowiązujący na ziemiach kontrolowanych przez nich, opierający się o prawo koraniczne[860].

19 stycznia 2014 w nagraniu audio, dowódca Islamskiego Państwa w Iraku i Lewancie, Abu Bakr al-Baghdadi, wezwał o zaprzestanie walk między islamistami i skupienie się na wspólnym wrogu[861]. Także 22 stycznia 2014 lider światowej Al-Kaidy, Ajman az-Zawahiri wezwał o natychmiastowe zakończenie bratobójczych walk w Syrii[862].

Kontrnatarcie ISIS i odcięcie się Al-Ka’idy od ich działań[edytuj]

22 stycznia 2014 ISIS przejęło z rąk Frontu Islamskiego, po kilku dniach ciężkich walk, przedpole miasta Manbidż. Całkowitą kontrolę nad Manbidż, ISIS uzyskało dzień później. Tygodniowa bitwa o miasto kosztowała życie 60 bojowników[862]. 24 stycznia 2014 dżihadyści odbili z rąk miarkowanych rebeliantów miasto Darkusz w muhafazie Idbib tuż przy granicy z Turcją[863]. Kolejno w dniach od 27 do 30 stycznia 2014 ISIS prowadziło natarcie na zachód od Al-Bab, obejmując kontrolę nad miejscowościami Susjan, Tall Rahal, Hazwan oraz Rai[864]. 28 stycznia 2014 tureckie lotnictwo dokonało nalotu na konwój ISIS, podróżujący w pobliżu granicy po syryjskiej stronie. Zginęło 11 dżihadystów[865]. Do 29 stycznia 2014 w walkach na „terenach wyzwolonych” śmierć poniosło 1565 osób – 878 islamistów, 459 dżihadystów ISIS oraz 206 cywilów[866].

3 lutego 2014 w oświadczeniu Al-Ka’ida odcięła się od działań Islamskiego Państwa w Iraku i Lewancie. Efektem tego kroku było ignorowanie przez ISIS poleceń Ajmana az-Zawahiriego. „Al-Kaida nie ma żadnych powiązań organizacyjnych z tą grupą (ISIS) i nie ponosi odpowiedzialności za jej działania” – głosiło internetowe oświadczenie. Islamskie Państwo w Iraku i Lewancie próbowało w 2013 połączyć z się z syryjską filią Al-Kaidy – Dżabhat an-Nusra, na co nie zgodził się az-Zawahiri. W odpowiedzi lider światowej organizacji terrorystycznej oświadczył w listopadzie 2013, że jedynym odgałęzieniem Al-Kaidy w Syrii jest Dżabhat an-Nusra[867].

Liwa Sukur asz-Szam, kluczowy członek Frontu Islamskiego, podpisała 5 lutego 2014 z Islamskim Państwem w Iraku i Lewancie zawieszenie broni ze skutkiem natychmiastowym. Obie obie strony zobowiązały się nie wspierać innych grup podczas walk pośrednich. ISIS z Liwą Sukur asz-Szam walczył głównie na polach naftowych Szaar, leżących w południowo-zachodniej części w muhafazie Hama. Syryjski Front Rewolucyjny potępił układ między stronami[868]. 8 lutego 2014 ugrupowanie Dżabhat an-Nusra i sojusznicze brygady islamistyczne ogłosiło początek ofensywy przeciwko Islamskiemu Państwu w Iraku i Lewancie w muhafazie Dajr az-Zaur. Już pierwszego dnia zabito lidera ISIS w tym regionie – Libijczyka Abu Dajana[869]. 10 lutego 2014 dżihadyści niemal całkowicie wycofali się z muhafazy Dajr az-Zaur, poddając takie miasta jak Abu Kamal, Hadżin, Al-Dżala, Al-Musarb, Al-Kubajr oraz bazę Hamadan[870]. 12 lutego 2014 ISIS opuściło miasto Dajr az-Zaur[871].

Przejęcie inicjatywy przez umiarkowanych rebeliantów[edytuj]

23 lutego 2014 w zamachu samobójczym w Aleppo zginął weteran wojenny z Afganistanu i Iraku, Abu Chalid as-Suri, mediator w konflikcie z ramienia Ahrar asz-Szam, ale także krytyk ISIS, a także sześć innych bojowników[872]. 25 lutego 2014 dowództwo Dżabhat an-Nusra postawiło Islamskiemu Państwu w Iraku i Lewancie pięciodniowe ultimatum na podjęcie negocjacji mających na celu zakończenie walk. W przypadku niespełnienia żądań, zagrożono operacją zbrojną, która unicestwi organizację[873]. 28 lutego 2014 islamiści rozpoczęli odwrót z muhafazy Aleppo w kierunku Ar-Rakki, opuszczając między innymi Azaz, bazę lotniczą Minnig oraz tereny pod Dajd Dżamal oraz Kafin[874]. Do 14 marca 2014 Islamskie Państwo w Iraku i Lewancie opuściło muhafazy Latakia oraz Idlib[875]. Według szacunków Syryjskiego Obserwatorium Praw Człowieka w ciągu dwóch miesięcy walk zginęło 3,3 tys. islamistów[876].

17 marca 2014 bojownicy Dżabhat an-Nusra oraz Frontu Islamskiego przechwycili z rąk ISIS zaporę Ath-Thalja, leżącą w pobliżu miasta Marakda, na południu muhafazy Hasaka[877]. Był to wstęp do bitwy o Marakdę, która toczyła się między Dżabhat an-Nusra i ISIS w dniach 21-29 marca 2014. Starcie między ugrupowaniami ekstremistycznymi zakończyło się jednak zwycięstwem Islamskiego Państwo w Iraku i Lewancie okupionym śmiercią łącznie 120 dżihadystów po obu stronach[878]. Przegrani wycofali się do wioski As-Sur, leżącej na pograniczu muhafaz Hasaka oraz Dajr az-Zaur, a ISIS postanowiło przystąpić do kontrofensywy, która zakończyła się porażką w Abu Kamal[879].

10 kwietnia 2014 Islamskie Państwo w Iraku i Lewancie podjęło uderzenie na utraconą dwa miesiące wcześniej muhafazę Dajr az-Zaur. Atak nastąpił z trzech stron. Ekstremiści przekroczyli granicę syryjsko-iracką w Abu Kamal, częściowo zajmując przejście graniczne oraz samo miasto[880]. W walkach zginęło 60 osób, wśród nich było wielu islamistów zamordowanych w egzekucjach przez rebeliantów z Iraku[881][882]. Dzień później Dżabhat an-Nusra wzmocniona przez inne islamskie brygady dokonała kontrataku na Abu Kamal. Po niespełna godzinnej walce udało się wyprzeć bojowników ISIS z miasta. W starciu życie straciło 26 osób. Abu Kamal było kontrolowane przez islamistów od czasu ofensywy antyrządowej z listopada 2012[883].

Działania zbrojne między stronami konfliktu na froncie północnym, centralnym oraz południowym (styczeń-sierpień 2014)[edytuj]

Dogaszanie ofensywy wojskowej na wschodzie Aleppo i inicjatywa rebeliantów na zachodzie miasta[edytuj]

W styczniu 2014 armia wznowiła działania naziemne w Aleppo. 11 stycznia 2014 wojsko zabezpieczyło całą przemysłową dzielnicę Nakkarin. Rebelianci pogrążeni w wewnętrznych walkach utracili również trasę wylotową z miasta w kierunku granicy z Turcją[884]. 22 stycznia 2014 syryjskie władze otwarły międzynarodowy port lotniczy w Aleppo[885]. Wpłynęło to na wybuch w dniach 23-25 stycznia 2014 bitwy z brygadami islamskimi o kontrolę nad miejscowością Karam al-Kasr, leżącą tuż przy międzynarodowym porcie lotniczym. Ostatecznie wygrały ją siły rządowe[886]. 1 lutego 2014 rozpoczęła się kolejna seria nalotów beczkowych w Aleppo[887]. Najwięcej bombardowań zanotowano w dzielnicach takich jak Tarik Al-Bab czy Szajch Nadżar. Do 6 lutego 2014 w nalotach śmierć poniosło 257 osób, w tym 76 dzieci[888].

16 lutego 2014 po wielomiesięcznych walkach, wojska rządowe zdobyły industrialną dzielnice Szajch Nadżar[889]. Dzień później Liwa at-Tauhid ogłosiła początek operacji „Trzęsieni ziemi”. Pierwszym aktem operacji, był zamach pod hotelem Carlton, używanego przez armię jako bazę wojskową. Rebelianci zdobyli także punkty strategiczne wokół cytadeli w Aleppo[890]. 19 lutego 2014 rebelianci twierdzili, że odbili dzielnicę Szajch Nadżar, jednak już kolejnego dnia żołnierze wypchnęli ich z niej[891]. Po częściowym wyparciu rebeliantów dzielnicy Szajch Nadżar, w marcu 2014 armia skierowała swoje wysiłki ku dzielnicy Hananu (zajęta 9 marca 2014)[892] oraz Tarik al-Bab, Szakur i Sza'ar. Celem niniejszej operacji było połączenie strefy wpływów z centrum na przemysłową wschodnią część miasta[893].

Nie udało się tego dokonać, a w międzyczasie, 23 marca 2014, islamiści ruszyli z ofensywą w zachodnich sektorach miasta. Zajęli wówczas miejscowość Kafr Hamra oraz wzgórze Szwajnija. Atakowi przewodzili czeczeńscy ekstremiści z Dżajsz al-Muhadżirin wa Ansar[894]. 11 kwietnia 2014 rebelianci weszli do południowej dzielnicy Ramusih, kontrolowanej dotąd przez siły rządowe. Tym samym odcięto wojsku drogę z międzynarodowego portu lotniczego do bazy wojskowej na południu Aleppo[895]. Dzień później dżihadyści z Dżabhat an-Nusra oraz Frontu Islamskiego zajęli zachodnie dzielnice Raszidin oraz Dżamiat az-Zahra, gdzie mieściła się baza wywiadu wojska syryjskiego[896].

W marcu 2014 tureckie media informowały o rozlokowaniu 25 żołnierzy przy zamku Dżabir, leżącego 25 km od granicy turecko-syryjskiej. Na zamku znajduje się grób legendarnego Sulejmana Szaha, dziadka założyciela Imperium Osmańskiego, Usmana I. Turkowie otrzymali rozkaz strzelania do każdego, kto atakuje historyczne obiekty. Chodziło głównie o zagrożenie ze strony Islamskiego Państwa w Iraku i Lewancie[897]. Informacje o wysłanie tureckich wojsk do Syrii, potwierdził premier Recep Tayyip Erdoğan w dniu 23 kwietnia 2014. Granicę przekroczyło wówczas sześć tureckich czołgów, 12 pojazdów opancerzonych z trzystoma tureckimi żołnierzami[898]. Islamskie Państwo w Iraku i Lewancie zażądało od Turcji wycofania wojsk, dając 72-godzinne ultimatum na opuszczenie Syrii[899].

Sytuacja strategiczna wokół Aleppo (sierpień 2014)

20 maja 2014 wojsko wznowiło ofensywę na wschodnich przedmieściach, przejmując elektrownię w dzielnicy Szajch Nadżar, otwierając sobie tym samym drogę do Centralnego Więzienia Aleppo[900]. Dzień później armia wspierana przez milicję NDF oraz Hezbollah rozpoczęła ostrzał więzienia obleganego przez islamistów z Dżabhat an-Nusra. Przełamanie oblężenia nastąpiło 22 maja 2014, po zmasowanym ataku lotniczym, podczas którego użyto 100 bomb beczkowych[901]. 31 maja 2014, w pobliżu targowiska w dzielnicy Zahwari wysadzono w powietrze tunel, w którym umieszczono bomby. Wywołało to potężną eksplozję, w której śmierć poniosło 20 członków sił rządowych i sprzyjających im ochotników. Za atakiem stał Front Islamski[902]. Syryjskie Obserwatorium Praw Człowieka podało również, iż w przeciągu pięciu miesięcy w wyniku używania bomb beczkowych przez Syryjskie Arabskie Siły Powietrzne, w Aleppo życie straciło 1963 osoby[903]. Po czerwcowym pacie na froncie, w lipcu 2014, armia wznowiła wysiłki na rzecz całkowitego wyparcia rebeliantów z dzielnicy Szajch Nadżar, co stało się 3 lipca 2014[904].

Zakończenie trzyletniego oblężenia Hims[edytuj]

6 lutego 2014 władze Hims zawarły z ONZ porozumienie natychmiastowej ewakuacji cywilów ze Starego Miasta. Był to efekt toczących się negocjacji na konferencji pokojowej „Genewa”. Ewakuacja kobiet i dzieci do 15. roku życia oraz mężczyzn po 55. roku życia ma się rozpoczęła się 7 lutego 2014[905]. 8 lutego 2014 do Hims, obleganego przez wojsko syryjskie od niemal trzech lat, dotarł transport z pomocą humanitarną, zawierający 50 paczek żywnościowych i 190 pakietów higienicznych oraz leków dla przewlekle chorych osób, podarowany przez Arabski Czerwony Półksiężyc. Konwój uprzednio został osaczony i ostrzelany z moździerzy i karabinów maszynowych[906]. Tymczasem do 9 lutego 2014, 611 cywilów (210 kobiet, 180 dzieci, 91 mężczyzn powyżej 55 roku życia oraz 130 młodzieńców) zostało ewakuowanych z oblężonego Hims. W trakcie ewakuacji lotnictwo prowadziło bombardowania obrzeżnych dzielnic miasta, w których kryli się rebelianci[907]. Wraz z końcem lutego 2014, liczba ewakuowanych cywilów osiągnęła liczbę 1400 osób. Drugie tyle nadal przebywało na obleganym Starym Mieście[908].

Bitwa o Krak des Chavaliers (20 marca 2014)

20 marca 2014 siły rządowe podjęły udaną próbę odbicia z rąk islamistów z Ahrar asz-Szam historycznego zamku Krak des Chevaliers leżącego pod wioską Husn w muhafazie Hims. Według wojska rebelianci wycofali się po jednodniowej bitwie, w której stracili 93 osoby. Po zajęciu Krak des Chevaliers, który był pod kontrolą rebeliantów od lipca 2011, armia kontrolowała cały zachodni region muhafazy Hims. W rękach opozycjonistów wówczas były tereny na północ od miasta Hims, gdzie od początku kwietnia 2014 toczyła się generalna ofensywa w ostatnich punktach oporu. Był to efekt zerwania rozmów pokojowych w Genewie i zakończenia operacji humanitarnej i ewakuacyjnej[909].

Efektem ostatecznej ofensywy było zablokowanie rebeliantów na Starym Mieście i dzielnicy Al-Wajr. 2 maja 2014 między stronami walczącymi w mieście osiągnięto zawieszenie broni dzięki któremu, nieco ponad 1000 rebeliantów mogli bezpiecznie ewakuować się z obleganych pozycji. Wojsko zgodziło się na zawieszenie broni, by przyspieszyć likwidację przyczółków bojowników ogłosić zwycięstwo po trzyletnim oblężeniu przed wyborami prezydenckimi zaplanowanymi na 3 czerwca 2014[910]. Ewakuacja bojowników do wioski Dar al-Kabira na północ od Hims, kontrolowanej przez opozycjonistów, rozpoczęła się 7 maja 2014[911]. Za pomocą autobusów wywieziono 960 bojowników. Ostatni bojownicy z ugrupowania Dżabhat an-Nusra opuścili miasto 9 maja 2014[912].

Walki na froncie centralnym o autostradę M5 i lotnisko Hama[edytuj]

 Osobny artykuł: Bitwa pod Chan Szajchun (2014).

Od lutego 2014 niespokojnie było na froncie centralnym, gdzie swoje wpływy chcieli rozszerzyć islamiści. Celem ofensywy była próba blokady autostrady M5, łączącej Aleppo z Damaszkiem, na odcinku Maarrat an-Num'an – Hama. W związku z tym 1 lutego 2014 sunniccy bojownicy przejęli kontrolę na miastem Murik, leżącym pomiędzy Hamą i Chan Szajchun. Alawicką miejscowość zajęli rebelianci z ugrupowania Dżabhat an-Nusra[913]. W marcu 2014 wybuchła bitwa o Chan Szajchun, leżącego 5 km na północ od Murik[914]. Do 23 marca 2014, bojownicy zajęli 15 punktów kontrolnych w Chan Szajchun jednak w związku z wybuchem bitwy pod Kasabem, część rebeliantów podlegających pod Najwyższa Radę Wojskową Wolnej Armii Syrii, zostało przerzuconych na front latakijski. W Chan Szajchun pozostawiono garnizon zdolny do zabezpieczenia arterii M5 oraz oblężenia miasta[915][916]. 4 kwietnia 2014 partyzanci zajęli miejscowość Babulin, blokując autostradę M5 na północ od Chan Szajchun. Oznaczało to odcięcie dostępu do baz wojskowych Wadi ad-Dajf oraz Hamadija[917].

W międzyczasie na odsiecz miejscowości Murik ruszyło wojsko narodowe, które odbiło częściowo miejscowość. Ciężkie walki trwały, dopóki siły rebelianckie nie ogłosiły zwycięstwa 8 marca 2014, wypierając z wioski lojalistów Asada[918]. W drugiej połowie marca 2014, siły rządowe wielokrotnie próbowały złamać linie obrony islamistów w Murik. Walki toczyły się ze zmiennym szczęściem, jednak wioskę nadal kontrolowali rebelianci, odcinając wojsku szlak pomiędzy Hamą i Chan Szajchun[919]. Dopiero 14 kwietnia 2014, żołnierze częściowo opanowali wioskę[920], jednak partyzanci zaciekle bronili miejscowość[921]. W połowie kwietnia 2014 w sieci pojawiły się nagrania video, na których rebelianci z Syryjskiego Frontu Rewolucyjnego oraz Ruchu Hazzam (obydwa ugrupowania powiązane z Wolną Armią Syrii i podlegające pod Syryjską Radę Dowództwa Rewolucyjnego) używały podczas walk, przeciwpancerne pociski kierowane BGM-71 TOW produkcji amerykańskiej[922].

Tymczasem 6 maja 2014, armia przełamała linię obrony bojowników, zajmując zachodnią część Muriku[923]. 22 maja 2014 w ciężkich walkach, rebelianci zdziesiątkowani syryjski batalion w Muriku. Zginęło 36 żołnierzy, zniszczono również cztery czołgi[924]. Jednocześnie rebelianci zmusili do ewakuacji ostatnie jednostki z Chan Szajchun. Do końca maja 2014 miasto było pod pełną kontrolą rebeliantów[925]. Następonie rebelianci skierowali się na północ. 24 maja 2014 islamiści dokonali ataku na wojskowe punkty kontrolne w miejscowości Hisz, leżącej na linii frontu pomiędzy Maarat an-Nu'man a Chan Szajchun. Rebelianci zajęli także Kafr Bassin, leżącą po drugiej stronie autostrady M5 oraz bazę Chazanat[926].

Szturm na Murik został wznowiony przez armię syryjską 16 lipca 2014. Szturm lądowy wojska i wspierających jego bojówek Hezbollah był koordynowany przez lotnictwo, które dokonało 25 uderzeń na pozycje rebeliantów, w tym zrzucano bomby beczkowe. W dniach 16-20 lipca 2014 zginęło 15 cywili, 25 rebeliantów oraz trzech bojowników Hezbollahu, a także jeden żołnierz[927]. Armia nie osiągnęła zamierzanego celu, a sytuacja w Muriku stała się patowa i walki ograniczyły się do miejscowych potyczek. Do 29 lipca 2014 rebelianci zdołali zająć pozycje w południowym sektorze miasta, a w nocy z 12 na 13 sierpnia 2014 zajęli południowo-zachodnią część miasta. Armia wycofała się na obrzeże Muriku[928].

 Osobny artykuł: Bitwa pod Hamą (2014).

Dzięki zwycięstwom rebeliantów, zablokowano autostradę M5 na linii Murik – Chan Szajchun – Maarrat an-Num'an i dalej do Arihy. Po sukcesach w trakcie walk na froncie centralnym i obronie Muriku, sunniccy rebelianci pod koniec lipca 2014 skierowali swoje uderzenie na południe w kierunku miasta Hama. Celem natarcia było lotnisko Hama, na którym znajdowała się manufaktura w której produkowano bomby beczkowe, używane przez Syryjskie Arabskie Siły Powietrzne w całym kraju. Lotnisko zostało oblężone, a armia wpadła w kocioł, z którego próbowała się wydostać przez cały miesiąc. Przełamanie nastąpiło 27 sierpnia 2014. Kilka dni wcześniej islamiści zaatakowali chrześcijańską Mahardę i przechwycili alawicką Halafijję[929][930].

Bitwa pod Kasabem[edytuj]

 Osobny artykuł: Bitwa pod Kasabem.
Linie frontu podczas bitwy pod Kasabem

21 marca 2014 doszło do inwazji sunnickich ekstremistów z terytorium tureckiego, którzy przekroczyli przejście graniczne w Kasab, dokonując ataku na miasto o tej samej nazwie, które było zamieszkiwane przez diasporę ormiańską. Wśród grup islamskich największy odsetek stanowili ekstremiści z ugrupowania Dżabhat an-Nusra. Celem ofensywy było przejęcie terenów leżących na wybrzeżu Morza Śródziemnego[931]. W związku z II ofensywą w muhafazie Latakia (I ofensywa związana była z bitwą pod Salmą) swoje zaniepokojenie wyraziły władze Armenii, które podkreśliły, iż Ormianie pod Kasab znaleźli się po ludobójstwie dokonanym przez Turków Osmańskich w latach 1915-1917. Z kolei władze syryjskie oskarżyły Turcję o czynne wspieranie radykalnych islamistów[932]. 23 marca 2014 tureckie samoloty bojowe F-16 zestrzeliły syryjski samolot wojskowy MiG-23, który naruszył turecką przestrzeń powietrzną. Pilot zestrzelonej maszyny ocalił życie[933].

Dzień później padło miasto Kasab, w którym rzekomo miały toczyć się masakry ludności cywilnej[934]. Rebelianci nie poprzestali na zdobyciu kluczowego miasta. Ruszyli w stronę wybrzeża oraz ku Latakii. W związku z tym wybuchły wyczerpujące walki o Wzgórze „Obserwatorium 45”, które przechodziło z rąk do rąk. Równocześnie 25 marca 2014 islamiści zajęli miejscowość As-Samra w dniu 25 marca 2014, osiągając wybrzeże Morza Śródziemnego[935]. W międzyczasie rząd zmobilizował tysiące żołnierzy i milicjantów NDF oraz zwolenników rządu na czele z Alawitami, aby odbili tereny zajęte przez rebeliantów[936]. Po ustabilizowaniu sytuacji na froncie rozpoczęli marsz na Kasab, jednak zostali powstrzymani 27 marca 2014 przez ekstremistów pod An-Nab'inem[937]. Po porażce wojsko porzuciło plan odbicia silnie obsadzonego Kasabu na rzecz odbicia „Obserwatorium 45”, co udało się ostatniego dnia marca 2014[938]. Po tej potyczce na froncie walki dogasały, z powodu dużych strat wśród rebeliantów i brakach w uzbrojeniu oraz dostępu do amunicji[939]. W związku z tym wojsko z kontrnatarciem ruszyło 27 kwietnia 2014. Wysadzono wówczas desant morski, dzięki czemu udało się odbić wybrzeże Morza Śródziemnego i As-Samrę[940][941].

W maju 2014 na frocie nastąpił pat. Działania zbrojne wojsko wspierane przez libański Hezbollah wznowiono miesiąc później. 12 czerwca 2014 siły zbrojne Syrii wznowiły ofensywę pod Kasabem. W efekcie prowadzonego natarcia 14 czerwca 2014 osłabiony garnizon Kasabu rozpoczął ewakuację. Tymczasem armia odbijała wcześniej utracone miejscowości w tym Al-Nab'in oraz Nab al-Murr[942]. 15 czerwca 2014 armia weszła do Kasabu, przejmując bez większych przeszkód nad miastem całkowitą kontrolę. Ostatecznie w ciągu czterodniowej ofensywy armia odbiła wszystkie tereny stracone w wyniku natarcia rebeliantów z przełomu marca i kwietnia 2014[943].

Sukcesy sił rządowych pod Damaszkiem i w Górach Kalamun[edytuj]

 Zobacz więcej w artykule Bitwa pod Damaszkiem (2012–2014), w sekcji Oblężenie Al-Mlihy.
Front damasceński pod upadku Al-Mlihy (14 sierpnia 2014)

W palestyńskim obozie dla uchodźców Jarmuk w Damaszku w styczniu 2014 wybuchł najpoważniejszy dotąd kryzys humanitarny. Zagrożonych głodem i śmiercią z powodu zaciętych walk i bombardowań, braku leków, czystej wody i artykułów pierwszej potrzeby było 18 tys. ludzi przebywających w obozie[944]. Od lipca 2013 do lutego 2014 z głodu umarło tam 100 osób[945]. 17 lutego 2014 siły rebeliancie i rządowe uzgodniły zawarcie zawieszenie broni w zapalnych punktach pod Damaszkiem, takich jak Babilla, Kudsaja, Muadamijja sz-Szam, Barzeh, Bajt Sahim, Dżalda oraz w obozie Jarmuk[946]. 18 marca 2014 armia syryjska, wspierana przez jednostki NDF i libański Hezbollah rozpoczęły szturm na miasto Al-Mliha, leżące u zachodnich bram Wschodniej Ghuty. Miasto zostało odbite z rąk islamistów 22 kwietnia 2014[947]. Jednak 3 maja 2014 rebelianci ogłosili początek kontrnatarcia na Al-Mlihę. Kolejnego dnia dowództwo wojska informowało o kontrolowaniu ponad połowy miasta Al-Mliha[948]. W efekcie walk rebelianci niemal całkowicie wyparli z miasta siły rządowe, jednak pozostawali pod oblężeniem. W kolejnych dniach ofensywa rebeliantów wyhamowała, a walki ograniczyły się do miejscowych potyczek[949]. Dopiero w dniach 11-14 sierpnia 2014 odbyło się ostateczne natarcie sił syryjskich na oblężoną Al-Mlihę. W walkach i nalotach zginęło 100-150 islamskich rebeliantów, a pozostałe 500 obrońców miasta z ugrupowań Adżnad asz-Szam, Dżabhat an-Nusra i Dzajsz al-Islam wycofało się do Wschodniej Ghuty[950]. Po zdobyciu Al-Mlihy, armia miała otwarta drogę do zlikwidowania islamistów we Wschodniej Ghucie[950].

Szturm na Jabrud (14-16 marca 2014)

W wyniku tego Syryjskie Arabskie Siły Powietrzne rozpoczęły bombardowania terenów kontrolowanych przez partyzantów – 80% wiosek u stóp Wzgórz Golan było pod kontrolą rebeliantów[951]. W nocy 26 lutego 2014 siły rządowe i szyicki Hezbollah zastawiły w okolicach Al-Utajby we Wschodniej Ghucie na radykalnych islamistów, mordując według agencyjnych doniesień 192 z nich. Wśród zabitych byli Saudyjczycy, Katarczycy i Czeczeni z Dżabhat an-Nusra oraz Dżajsz al-Islam. Był to zorganizowany atak na konwój islamistów poruszający się pod osłoną nocy z Gór Kalamun do Jordanii. Skuteczność akcji wynikała z przechwyconych rozmów między dowódcami rebeliantów[952].

10 lutego 2014 roku wojska rządowe wznowiły ofensywę w Górach Kalamun przy granicy z Libanem. 12 lutego 2014 armia zajęła miejscowość Al-Dżaradżir[953]. W kolejnych dniach walki koncentrowały się na polach Jabrudu, a samo oblężone miasto było ustawicznie bombardowane przez Syryjskie Arabskie Siły Powietrzne[954]. Pod koniec lutego 2014, Hezbollah twierdził, iż wraz z siłami rządowymi i Armią Obrony Narodowej (NDF) kontrolowali 70% Gór Kalamun[955]. 14 marca 2014 syryjskie siły zbrojne i Hezbollah rozpoczęły szturm na Jabrud. Walki koncentrowały się u wschodnich bram miasta, gdzie zacięty opór postawili islamiści pod dowództwem Dżabhat an-Nusra[956].

Jednak armia miała zdecydowaną przewagę, w wyniku czego bojownicy byli spychani na pobliskie wzgórza i okoliczne wioski. Przełamanie nastąpiło w nocy z 15 na 16 marca 2014, kiedy to rebelianci pod naporem nalotów i ataków lądowych porzucili obronę wschodniej granicy, zarządzając odwrót. Armia podała, że miasto zostało zdobyte 16 marca 2014 o godz. 10:00 EET[957]. Po zakończeniu walk żołnierze mówili, że była to jedna z „najcięższych bitew” podczas wojny w Syrii. Według źródeł wojskowych podczas bitwy o Jabrud życie straciło 500 rebeliantów[958], a pozostałych 1400 bojowników Wolnej Armii Syrii i Ahrar asz-Szam skierowało się do pobliskich wiosek Husz Arab, Rankus i Flita oraz do libańskiego miasta Arsal. Z kolei tysiąc rebeliantów Dżabhat an-Nusra szukało schronienia na górzystych terenach, by kontynuować walkę partyzancką[959].

Efektem upadku Jabrudu, kontrolowanego przez rebeliantów od końca 2012, było przechwycenie i zamknięcie szlaku zaopatrzeniowego z Libanu do Wschodniej Ghuty – terenów rolniczych pod Damaszkiem, które były blokowane przez siły rządowe, co było przyczyną katastrofalnej sytuacji humanitarnej tam występującej[960]. Z powodu napływu rebeliantów do Libanu, tamtejsze wojsko wysłało na granicę z Syrią komandosów, by zatrzymać proceder[961]. Tymczasem w wioskach pod Jabrudem, w których rozlokowali się pokonani bojownicy, trwały naloty sił powietrznych oraz ataki rakietowe[962]. W kolejnych dniach siły rządowe interweniowały w pozostałych przyczółkach rebelianckich, przejmując do końca miesiąca takie miejscowości jak Ras al-Ajn, Flita oraz Ras al-Maara[963]. 9 kwietnia 2014 siły rządowe ostatecznie wyparły rebeliantów z miasta Rankus, z kolei 14 kwietnia 2014 armia syryjska odzyskała miasteczko Malula, w której pod islamską okupacją uciskano mniejszość chrześcijańską[964]. 26 kwietnia 2014 padło Az-Zabadani, ostatni bastion rebeliantów w Górach Kalumun. Wojska Asada zabezpieczyły tym samym całą granicę z Libanem[965].

Po porażce rebeliantów w kwietniu 2014, 3 tys. bojowników wycofało się w górskie pogranicze libańsko-syryjskie, rozpoczynając kampanię partyzancką. W efekcie w drugiej połowie czerwca 2014 siły syryjskie oraz Hezbollah wznowiły operację wymierzoną w sunnickich bojowników[966]. Aby zapobiec ewentualnej szerszej kontrofensywie rebeliantów, armia przystąpiła 18 czerwca 2014 do oblężenia i ostrzału zgrupowania partyzantów w libańskiej przygranicznej wiosce Tfajl. Trzy dni później do wioski, leżącej po przeciwległej stronie granicy, weszły oddziału Hezbollahu, którym poddało się całe zgrupowanie sunnickich bojowników[967]. 12 lipca 2014 Hezbollah podjął operację oczyszczania granicy libańsko-syryjskiej z bojowników sunnickich. W sierpniu 2014 walki przeniosły się do Libanu, gdzie w mieście Arsal doszło do bitwy dżihadystów Państwa Islamskiego, wpieranych przez syryjskich islamiasów z ugrupowania Dżabhat an-Nursa[968].

Kampania na froncie południowym[edytuj]

W lutym 2014 niespokojnie było w także muhafazie Dara. 14 lutego 2014, 49 ugrupowań wchodzących w skład Wolnej Armii Syrii, powołało grupę pod nazwą Front Południowy[969]. Wcześniej rebelianci korzystając z broni dostarczanej przez Stany Zjednoczone oraz Arabię Saudyjską za pośrednictwem Jordanii (m.in. pociski przeciwpancerne, za pomocą których skutecznie eliminowano syryjskie czołgi), byli w stanie zająć miejscowość Atman, leżącą na północ od Dary. Zachodni donatorzy oceniali, iż na froncie południowym tuż przy granicy z Jordanią walczyli najbardziej umiarkowani opozycjoniści i nawet obecni tam islamiści z Dżabhat an-Nusra, byli w ocenie zachodnich wywiadów „bardziej pragmatyczni” niż współtowarzysze broni z północy kraju[970].

W nocy 25 lutego 2014 bojownicy z Dżabhat an-Nursy zajęli bazę u podnóża wzgórza Tall Al-Dżabijja, w której rzekomo znajdowały się wywożonej z kraju zapasy broni chemicznej. Zaniepokojony możliwym faktem wpadnięcia broni chemicznej w ręce islamistów będących de facto odgałęzieniem Al-Kaidy, zagraniczny wywiad zagroził bojownicom w przypadku przechwycenia broni, izraelskim nalotem. Islamiści zgodzili się pozostawić broń chemiczną, co monitorował jordański wywiad. 1 marca 2014 na miejsce przybyło syryjskie wojsko, które odepchnęło bojowników od niezabezpieczonej bazy[971]. W międzyczasie armia kierowała swoje natarcie ku miast Inchil oraz Nawa, które zostały odbite. 20 marca 2014 ofensywa rebeliantów stanęła u bram miast Nawa, Szajch Maskin i Izraa, z powodu wstrzymania dostaw broni przez granicę jordańską. 16 kwietnia 2014 Jordańskie Królewskie Siły Powietrzne zbombardowały syryjski pojazd opancerzony, który usiłował przekroczyć granicę jordańsko-syryjską[972].

Sytuacja w czasie walk w Darze (wrzesień 2014)

24 kwietnia 2014 rebelianci przejęli wzgórze Tall al-Dżabijja[973]. Dzień później, armia bez powodzenia próbowała odbić wzgórze. W dwudniowej bitwie o Tall al-Dżabijję zginęło 49 rebeliantów, w przeważającej ilości bojowników Dżabhat an-Nusra, oraz 62 żołnierzy[974]. Kontratak sił rządowych rozpoczął się 16 maja 2014. Wówczas odpalono ponad 100 rakiet i dokonano 15 rajdów powietrznych na Nawę[975]. Postępy Syryjskich Arabskich Sił Zbrojnych zanotowano również w Inchil, Dżasim i Darze. Dzień później wojsko odbiło wzgórze Tall al-Dżabijja[976]. 20 maja 2014 armia zajęła przedmieścia Dary i weszła do Nawy[977]. Drugie z tych miast zostało całkowicie przejęte dokładnie tydzień później. W związku z tym armia odbiła kluczowe sektory na froncie południowym[978].

Po zwycięskiej i trwającej nieco ponad tydzień ofensywie, walki na froncie przygasły. Rebelianci, podobnie jak było to w Górach Kalamun przystąpili do działań partyzanckich. W międzyczasie, bo 23 czerwca 2014 Siły Lotnicze Izraela zbombardowały kwaterę 90. Brygady, mieszczącą się w Al-Kawm u podnóża Wzgórza Golan. Był to odwet za upadek pocisków na Wzgórza Golan, w efekcie czego zginął izraelski nastolatek[979]. W sierpniu 2014 plemiona beduińskie z As-Suwajdy, chwyciły za broń i zbuntowały się przeciwko siłom rządowym. Wspierani przez ekstremistów z Dżabhat an-Nusra walczyli przeciwko miejscowym Druzom. Po raz pierwszy po raz wojny domowej walki przelały się na muhafazę as-Suwajda, całkowicie kontrolowanej dotąd przez rząd centralny. Buntownicy zdołali przejąć miasta Ajb oraz Lajat[980]. Tymczasem 24 sierpnia 2014 rebelianci przygotowując się do ataku na miasto Zimrin, leżące przy granicy muhafaz Dara i Al-Kunajtira, wpadli w mieście Harra w zasadzkę, w efekcie czego 32 bojowników poniosło śmierć[981].

Mimo zasadzki rebelianci Dżabhat an-Nusra, Frontu Islamskiego a także Syryjskiego Frontu Rewolucyjnego posunęli się dalej i 27 sierpnia 2014 zajęli przejście graniczne Al-Kunajtira z okupowanymi przez Izrael Wzgórzami Golan. W bitwie zginęło 20 żołnierzy i czterech rebeliantów Dwa dni później sunniccy rebelianci uprowadzili 44 żołnierzy z Fidżi stacjonujących na Wzgórzach Golan w ramach misji stabilizacyjnej UNDOF. 30 sierpnia 2014 ekstremiści zaatakowali filipińskich żołnierzy, domagając się wcześniej od nich złożenia broni i oddania dwóch obozów[982].

Rozszerzenie ekspansji ISIS i proklamowanie Państwa Islamskiego (kwiecień-wrzesień 2014)[edytuj]

Podbój muhafazy Dajr az-Zaur i podjęcie kampanii irackiej[edytuj]

Mimo porażki w Abu Kamal z 10 kwietnia 2014, 20 dni później ISIS rozpoczęło kontrofensywę w Dajr az-Zaur. Do 10 maja 2014 ISIS przejęło całkowitą kontrolę nad wschodnim pasem muhafazy Dajr az-Zaur. W ciągu dziesięć dni walk zginęło 230 osób, a 100 tys. cywilów zostało przesiedlonych[983]. W maju 2014 na frocie Dajr az-Zaur walczyło 3 tys. dżihadystów ISIS[984]. Do 5 czerwca 2014 ISIS przejęło całkowitą kontrolę nad zachodnim pasem granicznym muhafazy Dajr az-Zaur (nie wliczając przejścia granicznego w Abu Kamal). Stało się możliwe po ostatecznym ataku czeczeńskiego i afgańskiego oddziału dżihadystów na pozycje frakcji Dżabhat an-Nusra[985]. Ponadto po zajęciu zachodniego pasa granicznego muhafazy Dajr az-Zaur, ISIS skierowało swoje uderzenie na południe osd stolicy mufafazy. Do końca czerwca 2014 ISIS kontrolowało całe południowe przedpole Dajr az-Zaur[986]. Sześciotygodniowa ofensywa ISIS kosztowała życie 600 islamistów i spowodowała ucieczkę z domostw 130 tys. ludzi[987]. Do połowy czerwca 2014 w walkach międzyfrakcyjnych życie straciło 6 tys. osób[988].

Konsekwencją majowych sukcesów w Dajr az-Zaur, było podjęcie w czerwcu 2014 przez Islamskie Państwo w Iraku i Lewancie szeroko zakrojoną ofensywę w Iraku. Operacja islamistów była możliwa dzięki swobodnym przekraczaniu granicy iracko-syryjskiej. Wielkim sukcesem dżihadystów było zajęcie Mosul po sześciodniowej bitwie. Armia iracka początkowo podjęła walkę z dżihadystami i wspierającymi ich baasisami, jednak po upadku Mosulu i dopuszczaniu się masowych egzekucji na szyitach i zbrodni wojennych przez islamistów, całe dywizje irackiego wojska dezerterowały. Po opanowaniu irackiej prowincji Niniwa ISIS skierowało się do prowincji Salah ad-Din, gdzie zajęto miasto Tikrit oraz po dziesięciodniowej bitwie strategiczną rafinerię ropy naftowej w Bajdżi. Po rozpoczęciu kampanii irackiej Islamskie Państwo Iraku i Lewantu ogłosiło, iż wstrzymało operacje zbrojne na terytorium Syrii, aby skoncentrować się na ściąganiu z północnego Iraku zdobytej broni[989].

29 czerwca 2014, Islamskie Państwo w Iraku i Lewancie ogłosiło powstanie kalifatu pod nazwą „Państwo Islamskie” (IS; „Islamic State”) na ziemiach przez siebie kontrolowanych. Na czele kalifatu stanął wybrany przez szurę, lider ugrupowania, szejk Abu Bakr al-Baghdadi. W domniemaniu kalif stał się przywódcą wszystkich muzułmanów na świecie[990]. Islamskie ugrupowanie militarne Dżajsz al-Islam wchodzące w skład Frontu Islamskiego, odrzuciło deklarację o utworzeniu kalifatu, argumentując, że „gang al-Baghdadiego żyje świecie fantazji”, a deklaracja suwerenności to jedynie element „wojny psychologicznej”[991].

Po zawojowaniu północno-zachodniego Iraku, Państwo Islamskie wznowiło kontrofensywę w Syrii. Na przełomie czerwca i lipca 2014 skierowali swoje uderzenie od południowej przedpola Dajr az-Zaur na południe wzdłuż Eufratu. Zajęto przejście graniczne Abu Kamal oraz przejęto kontrolę nad Al-Majadin oraz szeregiem innych miejscowości w muhafazie Dajr az-Zaur[992][993]. Po ofensywie IS z początku lipca 2014, dżihadyści kontrolowali wszystkie miasta wzdłuż Eufratu od Dajr az-Zaur po Abu Kamal. 14 lipca 2014 bojówki dżihadystów wyparły rebeliantów Dżabhat an-Nursa z kontrolowanych przez nich wschodnich dzielnic Dajr az-Zaur. Tym samym, po odwrocie większości innych grup rebelianckich, cała wschodnia cześć miasta była kontrolowana przez dżihadystów IS. Eufrat stanowił linię frontu, gdyż po drugiej stronie stacjonowały siły rządowe. Ponadto niemal cała muhafaza znalazła się pod kontrolą Państwa Islamskiego. Państwo Islamskie zawojowało innych rebeliantów, a wojsko syryjskie kontrolowało jedynie zachodnią cześć stolicy muhafazy wraz z lotniskiem oraz jej przedpola[994].

Po wyparciu syryjskich bojówek z muhafazy Dajr az-Zaur, Państwo Islamskie w sierpniu 2014 wznowiło kampanię w północnym Iraku, dopuszczając się masakr na jazydach i chrześcijanach co spowodowało podjęcie lotniczej interwencji Stanów Zjednoczonych na terytorium Iraku, podbitym przez Państwo Islamskie. W odwecie na bombardowania pozycji Państwo Islamskiego, dżihadyści 19 sierpnia 2014 dokonali na terenie Pustyni Syryjskiej egzekucji na amerykańskim reporterze wojennych Jamesie Foleyu, porwanym w muhafazie Idlib w listopadzie 2012[995], z kolei 2 września 2014, po kontynuacji nalotów w północnym Iraku, ścięto Stevena Joela Sotloffa[996] Tymczasem podczas trwania kampanii irackiej, na zajętych terytoriach w muhafazie Dajr az-Zaur, w pierwszej połowie sierpnia 2014, dżihadyści egzekucji na 700 członkach plemion zamieszkiwanych pustynne tereny, przeciwstawiających się ekspansji Państwa Islamskiego[997].

 Osobny artykuł: Bitwa pod Al-Ukajriszi.

Zakładników amerykańskie siły specjalne próbowały uwolnić podczas zbrojnej ekspedycji z 4 lipca 2014. Doszło wówczas do pierwszej zbrojnej operacji sił amerykańskich na terytorium Syrii. Amerykańscy komandosi próbowali uwolnić zakładników przetrzymywanych przez Państwo Islamskie w Al-Ukajriszi pod Ar-Rakką. Jednak ich akcja zakończyła się niepowodzeniem, a komandosi wycofali się po tym jak wdali się w walkę z ekstremistami[998].

Ofensywa IS przeciwko siłom rządowym[edytuj]

16 lipca 2014 ekstremiści z Państwa Islamskiego dokonali zmasowanego ataku na pole naftowe Asz-Sza'jr, leżące na pustyni pod miastem Tadmur w muhafazie Hims. Atak rozpoczął się od operacji zamachowców-samobójców, którzy wysadzili się w powietrze w obrębie wojskowych punktów kontrolowanych rozlokowanych na pustyni. Wybuchła wówczas zacięta, 12-godzinna walka o punkty kontrolne[999]. W bitwie zginęło 270 osób, w przeważającej ilości żołnierze Narodowych Sił Obronnych. Poległo również 40 islamistów. 200 osób zginęło podczas masowych egzekucji, które określono mianem masakry na siłach prorządowych[1000]. Ostatnie jednostki syryjskie wycofały się z pól Asz-Sza'jr do 19 lipca 2014, z powodu silnego ostrzału ze strony islamistów. Tego dnia w walkach z ekstremistami i omyłkowymi nalotami na własne pozycje śmierć poniosło 65 żołnierzy[1001]. Już kolejnego dnia ruszyło kontrnatarcie sił rządowych na utracone pozycje. Wybuchły ciężkie walki z dżihadystami, które przyniosły nowe ofiary[1002]. Ostatecznie armia odzyskała kontrolę nad polami naftowymi 26 lipca 2014, całkowicie wypierając bojowników[1003].

23 lipca 2014, w kontrolowanej przez Państwo Islamskie Ar-Rakce, batalion islamski o sile 640 bojowników, przypuściło szturm na bazę 17. Dywizji Syryjskich Arabskich Sił Zbrojnych. Był to ostatni przyczółek armii syryjskiej na terenie islamskiego bastionu. Baza padła 26 lipca 2014. W trakcie bitwy o bazę zginęło 105 żołnierzy oraz 28 islamistów[1004][1005].

7 sierpnia 2014 Państwo Islamskie kontynuowało swoją ofensywę. Zaatakowano bowiem Bazę 93. Brygady. Przebieg skoordynowanego ataku, był podobny do poprzednich – zamachowiec-samobójca forsował bramę bazy, po czym do szturmu przystępowało komando islamistów. Już kolejnego dnia, załoga bazy poddała się, a rebelianci szykowali atak na ostatnią warownię sił rządowych w muhafazie Ar-Rakka, jaką była Baza Sił Powietrznych Tabka[1006]. Szturm na bazę rozpoczął się wieczorem 18 sierpnia 2014[1007]. 22 sierpnia 2014 islamiści przystąpili do oblężenia bazy[1008]. Linie obrony garnizonu bazy sił powietrznych zostały przełamane 24 sierpnia 2014. Wówczas rebelianci zajęli duże części bazy. Walki o kontrolę nad Bazą Tabka kosztowały życie ponad 200 żołnierzy[1009] i 346 rebeliantów Państwa Islamskiego[1010]. Z bazy zdołało uciec 700 żołnierzy, jednak 500 wojskowych dostało się w ręce dżihadystów. 160 z nich zostało zamordowanych w dniach 27-28 sierpnia 2014, przez co bilans zabitych żołnierzy zwiększył się do 360[1009].

Międzynarodowa interwencja lotnicza przeciwko Państwu Islamskiemu[edytuj]

W trakcie kampanii lotniczej na terytorium Iraku, 10 września 2014, prezydent Stanów Zjednoczonych Barack Obama ogłosił strategię walki z Państwem Islamskim. Obama zapowiedział kontynuacje nalotów na Irak, mimo gróźb Państwa Islamskiemu egzekucji kolejnych zachodnich zakładników i rozszerzenie ich na Syrię. Prezydent USA wykluczył operację lądową. W zamian ogłosił plan dozbrajania i pomocy szkoleniowej dla sił kurdyjskich i irackich walczących z Państwem Irackim oraz umiarkowanych rebeliantów syryjskich. Następnie Stany Zjednoczone przystąpiły do formowania koalicji międzynarodowej, która podjęła by kampanię lotniczą przeciwko Państwu Islamskiemu[1011].

19 września 2014 do nalotów na terytorium Iraku przyłączyła się Francja. Z kolei operacja lotnicza na terytorium Syrii rozpoczęła się 23 września 2014. Udział w nalotach bez oficjalnej zgody rządu w Damaszku wzięły Stany Zjednoczone, Katar, Arabia Saudyjska, Bahrajn, Zjednoczone Emiraty Arabskie oraz Jordania. Wśród celów bombardowanych przez lotnictwo koalicji, znalazły się bazy zajęte przez dżihadystów w trackie letniej ofensywy[1012].

Przypisy

  1. Jerzy Zdanowski: Bliski Wschód 2011: bunt czy rewolucja?. Kraków: Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzejewskiego, 2011, s. 19. ISBN 978-83-7571-112-6.
  2. Syria sends tanks onto streets (ang.). Al Dżazira, 2011-04-25. [dostęp 2011-04-25].
  3. Syria. Protesty w Damaszku. Siły bezpieczeństwa rozpędziły demonstrantów, „Polska The Times”, 16 marca 2011.
  4. Syria: Siły bezpieczeństwa rozpędziły protest. Cztery osoby nie żyją, Polska The Times, 19 marca 2011.
  5. 100 rannych, jedna ofiara śmiertelna protestów w Syrii, Radio Zet, 20 marca 2011.
  6. Krwawe starcia w Syrii. Kilkunastu zabitych (pol.). tvn24.pl, 2011-03-23. [dostęp 2011-03-23].
  7. 52 Martyrs, may God’s mercy be on them all (ang.). syrianshuhada.com, 2011-03-24. [dostęp 2011-03-24].
  8. Bartosz T. Wieliński: Syria wciąż wrze. Gazeta Wyborcza, 2011-03-26. [dostęp 2011-03-26].
  9. Panika, strzały z broni ciężkiej. Syria wrze (pol.). tvn24.pl, 2011-03-25. [dostęp 2011-03-25].
  10. Jak padają strzały... Dramatyczne nagrania w sieci (pol.). tvn24.pl, 2011-03-26. [dostęp 2011-03-26].
  11. Jak padają strzały... Dramatyczne nagrania w sieci (pol.). tvn24.pl, 2011-03-26. [dostęp 2011-03-27].
  12. Koniec stanu wyjątkowego po 48 latach (pol.). tvn24.pl, 2011=03=27. [dostęp 2011-03-27].
  13. ia: tysiące demonstrują na ulicach. Służby użyły broni i gazu (pol.). gazetapl, 2011=03=28. [dostęp 2011-03-28].
  14. Reuters correspondent and photographer missing in Syria (ang.). Reuters, 2011=03=30. [dostęp 2011-03-30].
  15. Syria: rząd upadł. Naród czeka na ustępstwa prezydenta (pol.). gazetapl, 2011=03=29. [dostęp 2011-03-29].
  16. Assad keeps Moualem as foreign minister in new government (ang.). Reuters, 14 kwietnia 2011. [dostęp 2011-04-15].
  17. Syria: President Bashar al-Asad forms new government (ang.). BBC News, 14 kwietnia 2011. [dostęp 2011-04-15].
  18. Śmierć pod Damaszkiem. „Dzień Męczenników” w Syrii (pol.). tvn24.pl, 2011-01-04. [dostęp 2011-04-201].
  19. Golan Heights: Thousands of Druze protest in solidarity with Asad (ang.). ynetnews.com, 2011-04-02. [dostęp 2011-04-02].
  20. Syria’s Asad names new prime minister (ang.). Reuters, 3 kwietnia 2011. [dostęp 2011-04-03].
  21. Grzegorz Mazurczak: Spóźniony krok w dobrą stronę (pol.) psz.pl, 2011-04-08 [dostęp 2011-04-09].
  22. Dozens of Protesters Killed by Security Forces in Syria (ang.). FoxNews, 2011-04-08 [dostęp 2011-04-09].
  23. Syria: ofiary wśród antyrządowych demonstrantów (pol.) onet.pl, 2011-04-09 [dostęp 2011-04-09].
  24. W Syrii brutalnie torturowano setki zatrzymanych (pol.) onet.pl, 2011-04-15 [dostęp 2011-04-15].
  25. Syria: demonstracje w Darze, Bajdzie i Damaszku (pol.) onet.pl, 2011-04-15 [dostęp 2011-04-15].
  26. Syryjskie wojsko strzelało do protestujących (pol.) rp.pl, 2011-04-19 [dostęp 2011-04-19].
  27. Syria: Baszar el-Asad zniósł trwający od 1963 roku stan wyjątkowy (pol.) psz.pl, 2011-04-21 [dostęp 2011-04-24].
  28. Prezydent Syrii zatwierdził zniesienie trwającego 48 lat stanu wyjątkowego (pol.) Gazeta Prawna, 2011-04-21 [dostęp 2011-04-24].
  29. Świat potępia siłowe rozwiązania w Syrii. Zginęło ponad 70 osób (pol.) tvp.info, 2011-04-23 [dostęp 2011-04-23].
  30. W ciągu dwóch dni w demonstracjach zginęło 120 osób (pol.). wp.pl, 2011-04-23. [dostęp 2011-04-24].
  31. a b Czołgi i snajperzy. Ciała leżą na ulicach (pol.). tvn24.pl, 2011-04-25. [dostęp 2011-04-25].
  32. Czołgi w centrum miasta. „Ciała leżą na ulicach” (pol.). wp.pl, 2011-04-25. [dostęp 2011-04-25].
  33. Syria zamknęła przejścia graniczne z Jordanią (pol.). wp.pl, 2011-04-25. [dostęp 2011-04-25].
  34. Co najmniej 453 ofiary. Podciągają kolejne czołgi (pol.). tvn24.pl, 2011-04-27. [dostęp 2011-04-27].
  35. Wieś przyłącza się do rewolucji, bezpieka strzela – 16 ofiar (pol.). wp.pl, 2011-04-29. [dostęp 2011-04-29].
  36. 62 osoby zostały zabite podczas demonstracji w Syrii (pol.). wp.pl, 2011-04-29. [dostęp 2011-04-30].
  37. Fresh violence hits Syrian town (ang.). Al Dżazira, 2011-04-30. [dostęp 2011-04-30].
  38. Rząd Syrii zapowiada ogłoszenie programu reform (pol.). wp.pl, 2011=05-01. [dostęp 2011-05-01].
  39. Syria Forces Shell Restive Daraa (ang.). newser.com, 2011=05-01. [dostęp 2011-05-01].
  40. Robert Fisk: 'We will never cease our struggle until we bring down Asad' (ang.). independent.co.uk, 2011=05-02. [dostęp 2011-05-02].
  41. SYRIA: Security forces, officials attempt to head off protests (ang.). latimesblogs.latimes.com, 2011=05-04. [dostęp 2011-05-04].
  42. Hundreds Held In Syria Protest Crackdown (ang.). Sky News, 2011-05-05. [dostęp 2016-05-27].
  43. Syria troops crack down again (ang.). terradaily.com, 2011-05-05. [dostęp 2016-05-27].
  44. More deaths on Syria’s 'day of defiance’ (ang.). Al Dżazira, 2011-05-06. [dostęp 2011-05-06].
  45. Czołgi przeciw cywilom – tak reżim tłumi zryw wolności (pol.). wp.pl, 2011-05-07. [dostęp 2011-05-07].
  46. a b Trwa ofensywa reżimu – protesty są brutalnie tłumione (pol.). wp.pl, 2011-05-08. [dostęp 2011-05-08].
  47. Czołgi i strzały w Tafas (pol.). tvn24.pl, 2011-05-08. [dostęp 2011-05-08].
  48. 'House-to-house raids’ in Syrian cities (ang.). Al Dżazira, 2011-05-09. [dostęp 2011-05-09].
  49. 'Brat prezydenta Syrii na czele listy osób objętych sankcjami UE’ (pol.). onet.pl, 2011-05-10. [dostęp 2011-05=10].
  50. 'Syria: Kilku opozycjonistów wyszło na wolność' (pol.). onet.pl, 2011-05-10. [dostęp 2011-05-10].
  51. 'Syria: co najmniej 5 zabitych w mieście Hims' (pol.). onet.pl, 2011-05-11. [dostęp 2011-05-11].
  52. 'Syria: czołgi ostrzelały Hims' (pol.). onet.pl, 2011-05-11. [dostęp 2011-05-11].
  53. 'Syria: kilkunastu zabitych niedaleko Dary' (pol.). onet.pl, 2011-05-11. [dostęp 2011-05-11].
  54. 'Władze Syrii wypuściły 300 aresztowanych' (pol.). onet.pl, 2011-05-11. [dostęp 2011-05-11].
  55. 'Syryjskie siły bezpieczeństwa zastrzeliły 6 demonstrantów' (pol.). interia.pl, 2011-05-13. [dostęp 2011-05-13].
  56. Syria Live Blog – May 14 (ang.). Al Dżazira, 2011-05-14. [dostęp 2016-05-27].
  57. Syria 'tightens security grip’ in border area (ang.). Al Dżazira, 2011-05-16. [dostęp 2011-05-19].
  58. 'Dozens killed’ in Syrian border town (ang.). Al Dżazira, 2011-05-17. [dostęp 2011-05-19].
  59. Al Dżazira journalist released from detention (ang.). Al Dżazira, 2011-05-18. [dostęp 2011-05-19].
  60. Syryjskie wojsko oblega miasto – 34 zabitych (pol.). wp.pl, 2011-05-19. [dostęp 2011-05-19].
  61. Władze Syrii: sankcje USA służą interesom Izraela (pol.). wp.pl, 2011-05-19. [dostęp 2011-05-19].
  62. Syria: 44 zastrzelonych demonstrantów (pol.). tvn24.pl, 2011-05-21. [dostęp 2011-05-21].
  63. Syrian forces 'fire on Hims protesters' (ang.). Al Dżazira, 2011-05-20. [dostęp 2011-05-20].
  64. Syria: Troops 'kill five mourners at funeral' (ang.). BBC News, 2011-05-21. [dostęp 2011-05-21].
  65. Syria rights group: 1,100 civilians killed since start of uprising (ang.). haaretz.com, 2011-05-24. [dostęp 2011-05-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-05-25)].
  66. US policy on Syria 'depends on success in Libya' (ang.). BBC News, 2011-05-24. [dostęp 2011-05-24].
  67. We are all Hamza Ali El-Khatib, Syria’s Khalid Said “Extremely Graphic” (ang.). egyptianchronicles.blogspot.com, 2011-05-25. [dostęp 2011-05-25].
  68. Zabili 13-latka, bo „chciał zgwałcić żony oficerów” (pol.). wp.pl, 2011-08-12. [dostęp 2011-08-12].
  69. Syria Live Blog (ang.). Al Dżazira, 2011-05-27. [dostęp 2011-05-27].
  70. Syryjskie czołgi wdarły się do Talbisy (pol.). tvn24.pl, 2011-05-30. [dostęp 2011-05-30].
  71. Police Storm Yemen Protest; Syrian Army Fires on Demonstrators (ang.). businessweek.com, 2011-05-30. [dostęp 2011-05-31].
  72. Siły rządowe zabiły co najmniej 52 osoby, w tym dzieci (pol.). wp.pl, 2011-06-02. [dostęp 2011-06-02].
  73. Miasto oblężone – armia zabiła co najmniej 15 osób (pol.). wp.pl, 2011-06-02. [dostęp 2011-06-02].
  74. Dramatycznie w Syrii – wojsko zabija, odcięto internet (pol.). wp.pl, 2011-06-03. [dostęp 2011-06-03].
  75. Krwawa rozprawa – 34 zabitych (pol.). tvn24.pl, 2011-06-03. [dostęp 2011-06-03].
  76. Syrian helicopter gunships attack protesters (ang.). euronews.com, 2011-06-02. [dostęp 2016-05-27].
  77. Syria police 'killed in clashes’ in Dżisr al-Shughour (ang.). BBC News, 2011-06-05. [dostęp 2011-06-05].
  78. Syria vows retaliation over 'deadly ambush’ (ang.). Al Dżazira, 2011-06-07. [dostęp 2011-06-07].
  79. Rzeź w Syrii – 82 funkcjonariuszy zabitych podczas ataku na posterunek (pol.). gazeta.pl, 2011-06-06. [dostęp 2011-06-06].
  80. a b European powers step up pressure on Syria (ang.). Al Dżazira, 2011-06-07. [dostęp 2011-06-07].
  81. Syrians decry ‘torture’ of teenage protester (ang.). Al Dżazira, 2011-06-09. [dostęp 2011-06-09].
  82. Syrian army starts crackdown in northern town (ang.). Al Dżazira, 2011-06-10. [dostęp 2011-06-10].
  83. Syria unrest: Renewed clashes 'leave 28 dead’ (ang.). BBC News, 2011-06-10. [dostęp 2011-06-10].
  84. Thousands of Syrians flee to Turkey (ang.). Al Dżazira, 2011-06-11. [dostęp 2011-06-11].
  85. Syria Live Blog (ang.). Al Dżazira, 2011-06-12. [dostęp 2011-06-12].
  86. More Syrians waiting to cross Turkey border (ang.). Al Dżazira, 2011-06-13. [dostęp 2011-06-13].
  87. Syria: last remnants of mutiny in Jisr al-Shughour crushed (ang.). telegraph.co.uk, 2011-06-13. [dostęp 2011-06-13].
  88. Syrian troops ‘widening’ crackdown (ang.). Al Dżazira, 2011-06-14. [dostęp 2011-06-14].
  89. Syria Live Blog (ang.). Al Dżazira, 2011-06-14. [dostęp 2011-06-14].
  90. Inside Syria’s Slaughter: A Journalist Sneaks into Dara’a, the 'Ghetto of Death' (ang.). time.com, 2011-06-14. [dostęp 2011-06-14].
  91. Syrian tanks ring restive northern towns (ang.). Al Dżazira, 2011-06-16. [dostęp 2011-06-16].
  92. Bezpieka strzela do ludzie – 16 zabitych (pol.). wp.pl, 2011-06-17. [dostęp 2011-06-17].
  93. Rewolucjoniści w Syrii to terroryści i ekstremiści? (pol.). wp.pl, 2011-06-17. [dostęp 2011-06-17].
  94. Syria forces storm border town near Turkey (ang.). Reuters, 2011-06-17. [dostęp 2011-06-17].
  95. Raj Polaków zagrożony? Przy granicy trwają zamieszki (pol.). wp.pl, 2011-06-18. [dostęp 2011-06-18].
  96. „Krwawy prezydent” wystąpił przed kamerami – będą zmiany (pol.). wp.pl, 2011-06-20. [dostęp 2011-06-20].
  97. Biały Dom wzywa prezydenta Syrii do realizacji reform (pol.). wp.pl, 2011-06-20. [dostęp 2011-06-20].
  98. Opozycja i zwolennicy prezydenta walczą na śmierć i życie (pol.). wp.pl, 2011-06-21. [dostęp 2011-06-21].
  99. Syrian army sweeps through border towns (ang.). Al Dżazira, 2011-06-23. [dostęp 2011-06-23].
  100. Syria braced for fresh protests against Bashar al-Asad (ang.). BBC News, 2011-06-24. [dostęp 2011-06-24].
  101. Syria reinforces northern border as Turkey loses patience with Asad (ang.). Guardian, 2011-06-24. [dostęp 2011-06-28].
  102. Wojsko topi protesty w krwi – 7 zabitych cywili (ang.). Guardian, 2011-06-29. [dostęp 2011-06-30].
  103. 19 zabitych w oblężeniu przygranicznego regionu (pol.). wp.pl, 2011-07-01. [dostęp 2011-07-01].
  104. Wielkie demonstracje antyreżimowe w Syrii – są ofiary (pol.). wp.pl, 2011-07-02. [dostęp 2011-07-02].
  105. Syria: Troops 'deployed to restive city of Hama' (ang.). BBC News, 2011-07-03. [dostęp 2011-07-03].
  106. Bezpieka zabija ludzi – czołgi wokół miasta (ang.). wp.pl, 2011-07-05. [dostęp 2011-07-05].
  107. Friday of No Dialogue (ang.). news.egypt.com, 2011-07-07. [dostęp 2011-07-23].
  108. 'Half a million’ protest on streets of Hama (ang.). Al Dżazira, 2011-07-08. [dostęp 2011-07-23].
  109. 'Half a million’ protest on streets of Hama (ang.). Al Dżazira, 2011-07-10. [dostęp 2011-07-23].
  110. Syria: Asad supporters attack US and French embassies (ang.). BBC News, 2011-07-11. [dostęp 2011-07-23].
  111. Crackdown escalates in east Syria, protesters killed (ang.). Reuters, 2011-07-13. [dostęp 2011-07-23].
  112. Syria: Four civilians killed by security, new protests on Friday (ang.). pisqa.com, 2011-07-15. [dostęp 2011-07-23].
  113. Syrian security forces 'fire on rallies’ (ang.). Al Dżazira, 2011-07-15. [dostęp 2011-07-23].
  114. Miasto oblężone przez armię – każdego dnia giną ludzie (pol.). wp.pl, 2011-07-19. [dostęp 2011-07-23].
  115. 30 killed in Homs, Syria (ang.). rte.ie, 2011-07-19. [dostęp 2012-04-09].
  116. Syrian Forces Kill Eight Protesters as 1 Million Demonstrate Nationwide (ang.). bloomberg.com, 2011-07-22. [dostęp 2011-07-23].
  117. Syria forces kill eight in Kanaker raid – rights groups (ang.). BBC News, 2011-07-28. [dostęp 2011-07-28].
  118. http://www.news24.com/World/News/Syrian-colonel-claims-big-defection-20110730 (ang.). news24.com, 2011-07-30. [dostęp 2011-07-31].
  119. Free Syrian Army Founded by Seven Officers to Fight the Syrian Army (ang.). joshualandis.com, 2011-07-29. [dostęp 2011-07-31].
  120. Deadly Syrian crackdown continues (ang.). Al Dżazira, 2011-07-31. [dostęp 2011-07-31].
  121. Krwawy początek ramadanu w Syrii – dziesiątki zabitych (pol.). wp.pl, 2011-08-02. [dostęp 2011-07-02].
  122. ONZ odwraca się od Syrii. Tymczasem masakra trwa (pol.). wp.pl, 2011-08-03. [dostęp 2011-07-03].
  123. Świat patrzy na Mubaraka, a tam czołgi zajmują miasto? (pol.). wp.pl, 2011-08-03. [dostęp 2011-07-03].
  124. Czołgi strzelają. 30 osób nie żyje (pol.). tvn24.pl, 2011-08-04. [dostęp 2011-08-04].
  125. Dozens reported dead during Syria protests (ang.). Al Dżazira, 2011-08-05. [dostęp 2011-08-08].
  126. Syrian army launches fresh assaults (ang.). Al Dżazira, 2011-08-07. [dostęp 2011-08-08].
  127. Armia ostrzeliwuje miasto – „Brakuje leków i jedzenia” (pol.). wp.pl, 2011-08-07. [dostęp 2011-08-08].
  128. Syria ma nowego ministra obrony – to przyniesie pokój? (pol.). wp.pl, 2011-08-08. [dostęp 2011-08-09].
  129. Czołgi blisko granicy – Syria straci sojusznika? (pol.). wp.pl, 2011-08-09. [dostęp 2011-08-09].
  130. Siły rządowe zastrzeliły 47 osób – walka w Syrii trwa (pol.). wp.pl, 2011-08-09. [dostęp 2011-08-09].
  131. Asad: nie przestaniemy ścigać grup terrorystycznych (pol.). wp.pl, 2011-08-09. [dostęp 2011-08-09].
  132. Wielka ofensywa dyktatora – wojsko zajmuje kolejne miasta (pol.). wp.pl, 2011-08-09. [dostęp 2011-08-09].
  133. Wielka ofensywa dyktatora – wojsko zajmuje kolejne miasta (pol.). wp.pl, 2011-08-09. [dostęp 2011-08-09].
  134. Strzelali na oślep, zabili 11 osób (pol.). wp.pl, 2011-08-10. [dostęp 2011-08-10].
  135. Czołgi wjeżdżają do 2 miast – chcą zdławić protest (pol.). wp.pl, 2011-08-11. [dostęp 2011-08-11].
  136. Security forces fire on protests in Syria (ang.). Al Dżazira, 2011-08-12. [dostęp 2011-08-12].
  137. Syria: co najmniej 21 osób zabitych w Latakii (pol.). polskieradio, 2011-08-14. [dostęp 2011-08-15].
  138. 'Thousands flee’ Latakia assault (ang.). Al Dżazira, 2011-08-16. [dostęp 2011-08-16].
  139. Tuesday, August 16, 2011 – 05:04 – Syria (ang.). Al Dżazira, 2011-08-16. [dostęp 2011-08-16].
  140. Świat go potępił, ale dalej giną cywile (pol.). wp.pl, 2011-08-16. [dostęp 2011-08-16].
  141. ONZ wycofuje część personelu z Syrii (pol.). wp.pl, 2011-08-17. [dostęp 2011-08-17].
  142. Turkish FM: 'Syrian army still in key towns’ (ang.). Al Dżazira, 2011-08-18. [dostęp 2011-08-18].
  143. Torturowali, strzelali, by zabić – dramatyczny raport (pol.). wp.pl, 2011-08-18. [dostęp 2011-08-18].
  144. W Syrii giną dzieci (pol.). tvn24.pl, 2011-08-20. [dostęp 2011-08-20].
  145. W Syrii giną dzieci (ang.). thestar.com.my, 2011-08-21. [dostęp 2011-08-31].
  146. Do miasta wjeżdżają czołgami – aresztują lub zabijają (pol.). wp.pl, 2011-08-24. [dostęp 2011-08-31].
  147. Syrian tanks 'resume shelling’ eastern town (ang.). Al Dżazira, 2011-08-25. [dostęp 2011-08-31].
  148. Narysował karykaturę prezydenta – połamali mu ręce (pol.). wp.pl, 2011-08-25. [dostęp 2011-08-31].
  149. Friday, August 26, 2011 – 17:07 GMT+3 – Syria (ang.). Al Dżazira, 2011-08-26. [dostęp 2011-08-31].
  150. Wielkie święto skończyło się masakrą – zginęło 7 osób (pol.). wp.pl, 2011-08-30. [dostęp 2011-08-31].
  151. Wojsko przeszukuje domy – w mieście słychać strzały (pol.). wp.pl, 2011-08-31. [dostęp 2011-08-31].
  152. Skończył się post – bezpieka dalej zabija (pol.). wp.pl, 2011-09-02. [dostęp 2011-09-02].
  153. 12 zabitych w walkach w Syrii (pol.). wp.pl, 2011-09-04. [dostęp 2011-09-04].
  154. Wojsko strzela do syryjskich cywilów. Dziesiątki zabitych (pol.). wp.pl, 2011-09-08. [dostęp 2011-09-08].
  155. Lud chce egzekucji prezydenta i jego bandy (pol.). wp.pl, 2011-09-09. [dostęp 2011-09-09].
  156. Armia „poluje” na dezerterów i demonstrantów (pol.). wp.pl, 2011-09-14. [dostęp 2011-09-14].
  157. Dozens reported dead in Syrian crackdown (ang.). Al Dżazira, 2011-09-16. [dostęp 2011-09-24].
  158. More deaths in Syria as sanctions tighten (ang.). Al Dżazira, 2011-09-23. [dostęp 2011-09-24].
  159. Kolejny dzień starć w Rastanie; zabici po obu stronach (pol.). wp.pl, 2011-09-30. [dostęp 2011-10-03].
  160. 'Dozens killed’ in Syria protests (ang.). Al Dżazira, 2011-09-30. [dostęp 2011-10-03].
  161. Wielkie aresztowania w Syrii – ponad 3 tys. zatrzymanych (pol.). wp.pl, 2011-10-04. [dostęp 2011-10-11].
  162. Siły bezpieczeństwa strzelają do demonstrantów (pol.). wp.pl, 2011-10-07. [dostęp 2011-10-11].
  163. Kurdish activist among latest killed in Syria (ang.). Al Dżazira, 2011-10-08. [dostęp 2011-10-11].
  164. Syria security forces 'open fire at Kurd’s funeral' (ang.). BBC News, 2011-10-08. [dostęp 2011-10-11].
  165. Clashes kill 31 in Syria, EU hails opposition body (ang.). Reuters, 2011-10-10. [dostęp 2011-10-11].
  166. Wielkie manifestacje – bezpieka zabiła 10 osób (pol.). wp.pl, 2011-10-14. [dostęp 2011-10-14].
  167. Pięć ofiar sił bezpieczeństwa, w tym słynny opozycjonista (pol.). wp.pl, 2011-10-16. [dostęp 2011-10-28].
  168. Protesty topione we krwi – kolejne ofiary reżimu (pol.). wp.pl, 2011-10-17. [dostęp 2011-10-28].
  169. Krzyczeli do prezydenta: Kadafi skończony, twoja kolej (pol.). wp.pl, 2011-10-21. [dostęp 2011-10-28].
  170. Syria’s Asad warns of ‘earthquake’ if West intervenes (ang.). BBC News, 2011-10-30. [dostęp 2012-04-09].
  171. Koniec rozlewu krwi? – ten plan ma uratować kraj (pol.). wp.pl, 2011-11-04. [dostęp 2011-11-04].
  172. Czołgi strzelają do cywilów. Co najmniej 20 zabitych (pol.). wp.pl, 2011-11-04. [dostęp 2011-11-04].
  173. Reżim ogłasza amnestię: zgłoście się tylko na komisariaty (pol.). wp.pl, 2011-11-04. [dostęp 2011-11-04].
  174. Syria: Homs military attacks continue, say activists (pol.). BBC News, 2011-11-04. [dostęp 2011-11-04].
  175. Atakują domy, aresztują ludzi – wojsko weszło do miasta (pol.). wp.pl, 2011-11-07. [dostęp 2011-11-07].
  176. Atakują domy, aresztują ludzi – wojsko weszło do miasta (ang.). Al Dżazira, 2011-11-08. [dostęp 2011-11-12].
  177. Human Rights Watch finds evidence of ‘crimes against humanity’ in Syria (ang.). washingtonpost.com, 2011-11-10. [dostęp 2011-11-12].
  178. Death toll rises as pressure mounts on Arab League over Syrian ‘crimes’ (ang.). Al Arabiya, 2011-11-11. [dostęp 2011-11-12].
  179. Ataki na placówki dyplomatyczne w Syrii (pol.). wp.pl, 2011-11-12. [dostęp 2011-11-14].
  180. Starcia w Syrii nie ustają – 70 zabitych (pol.). wp.pl, 2011-11-15. [dostęp 2011-11-15].
  181. Wolna Armia atakuje bazę reżimu (pol.). wp.pl, 2011-11-16. [dostęp 2011-11-16].
  182. Scores killed as Syria requests change to Arab plan; Russia calls for ‘restraint’ (ang.). alarabiya.net, 2011-11-18. [dostęp 2011-11-18].
  183. Arab League rejects Syrian demand to change peace plan (ang.). BBC News, 2011-11-20. [dostęp 2011-11-20].
  184. Powstaną „korytarze humanitarne” w Syrii? (pol.). wp.pl, 2011-11-24. [dostęp 2011-11-24].
  185. Arab League to discuss Syria sanctions (ang.). Al Dżazira, 2011-11-26. [dostęp 2011-11-26].
  186. Arab League approves Syria sanctions (ang.). Al Dżazira, 2011-11-27. [dostęp 2011-11-27].
  187. Violence in Syria swells as Biden urges Asad to go (ang.). BBC News, 2011-12-03. [dostęp 2011-12-03].
  188. Violence continues across Syria (ang.). Al Dżazira, 2011-12-09. [dostęp 2011-12-10].
  189. Ban: Asad responsible for Syria deaths (ang.). Al Dżazira, 2011-12-10. [dostęp 2011-12-10].
  190. Syrian army and defectors 'battling in south' (ang.). Al Dżazira, 2011-12-11. [dostęp 2011-12-11].
  191. Kolejne ofiary w Syrii – 11 cywilów zabitych (pol.). wp.pl, 2011-12-13. [dostęp 2011-12-13].
  192. Escalating violence in Syria leaves many dead (ang.). Al Dżazira, 2011-12-14. [dostęp 2011-12-14].
  193. 200 tys. ludzi na ulicach – chcą, by prezydent odszedł (pol.). wp.pl, 2011-12-16. [dostęp 2011-12-16].
  194. 38 zabitych w Syrii. Kolejne negocjacje pomogą? (pol.). tvn24.pl, 2011-12-18. [dostęp 2011-12-18].
  195. Strzelali do dezerterów. Dziesiątki zginęły (pol.). tvn24.pl, 2011-12-19. [dostęp 2011-12-19].
  196. Syria crisis: 'Nearly 200 lives lost’ in last two days (ang.). BBC News, 2011-12-21. [dostęp 2011-12-21].
  197. Wojsko zmasakrowało cywilów – ponad 100 zabitych (pol.). wp.pl, 2011-12-20. [dostęp 2011-12-21].
  198. http://www.irishexaminer.com/breakingnews/world/syrian-troops-wipe-out-village-533148.html (ang.). irishexaminer.com, 2011-12-21. [dostęp 2011-12-21].
  199. Syrian troops 'wipe out village' (ang.). Reuters, 2011-12-21. [dostęp 2011-12-21].
  200. Syria: Fresh violence 'leaves 23 dead’ in Homs (ang.). BBC News, 2011-12-26. [dostęp 2011-12-26].
  201. Mass protests in Homs as Arab monitors visit (ang.). Al Dżazira, 2011-12-27. [dostęp 2011-12-27].
  202. a b Reżim udaje „niewiniątko”? „Ukrywają więźniów” (pol.). wp.pl, 2011-12-28. [dostęp 2011-12-28].
  203. Syria 'releases 755 detained during unrest' (ang.). BBC News, 2011-12-28. [dostęp 2011-12-28].
  204. Fresh violence hits Syria flashpoint towns (ang.). Al Dżazira, 2011-12-28. [dostęp 2011-12-28].
  205. Obecność obserwatorów nie powstrzymuje rozlewu krwi w Syrii (pol.). wp.pl, 2011-12-29. [dostęp 2012-01-01].
  206. Armia powstańcza nie będzie atakowała reżimu (pol.). wp.pl, 2011-12-30. [dostęp 2012-01-01].
  207. Masowe protesty w Syrii – co najmniej 17 zabitych (pol.). wp.pl, 2011-12-31. [dostęp 2012-01-01].
  208. Miasto bez prądu – „terroryści wysadzili gazociąg” (pol.). wp.pl, 2012-01-03. [dostęp 2012-01-03].
  209. Walka między dezerterami i policją – 18 zabitych (pol.). wp.pl, 2012-01-03. [dostęp 2012-01-03].
  210. Reżim zwalnia zatrzymanych podczas protestów (pol.). wp.pl, 2012-01-05. [dostęp 2012-01-05].
  211. To sygnał, że syryjski reżim się sypie? (pol.). wp.pl, 2012-01-05. [dostęp 2012-01-05].
  212. Syria: misja obserwatorów to „fiasko (pol.). tvn24.pl, 2012-01-05. [dostęp 2012-01-05].
  213. Samobójczy zamach w centrum Damaszku, 25 zabitych (pol.). wp.pl, 2012-01-06. [dostęp 2012-01-06].
  214. Wielkie demonstracje antyrządowe – 19 uczestników zabitych (pol.). wp.pl, 2012-01-06. [dostęp 2012-01-12].
  215. W Syrii siły bezpieczeństwa zabiły 29 osób (pol.). wp.pl, 2012-01-06. [dostęp 2012-01-12].
  216. Liga Arabska wzmocni misję w Syrii (pol.). wp.pl, 2012-01-08. [dostęp 2012-01-12].
  217. Prezydent nie odda władzy. „To zagraniczny spisek” (pol.). wp.pl, 2012-01-10. [dostęp 2012-01-12].
  218. Obserwatorzy ranni – winny syryjski reżim (pol.). wp.pl, 2012-01-10. [dostęp 2012-01-12].
  219. Osiem osób zginęło w Syrii, w tym francuski dziennikarz (pol.). wp.pl, 2012-01-11. [dostęp 2012-01-12].
  220. Obserwatorzy nic nie zmienili, tu nadal giną ludzie (pol.). wp.pl, 2012-01-12. [dostęp 2012-01-12].
  221. Terroryści wykoleili pociąg z paliwem (pol.). wp.pl, 2012-01-12. [dostęp 2012-01-12].
  222. Syria odrzuca plan Ligi Arabskiej. „To spisek” (pol.). wp.pl, 2012-01-22. [dostęp 2012-01-27].
  223. Wycofali obserwatorów – reżim i tak będzie przelewał krew? (pol.). wp.pl, 2012-01-24. [dostęp 2012-01-27].
  224. Ceasefire ‘agreed’ in Syrian mountain town (ang.). Al Dżazira, 2012-01-18. [dostęp 2012-01-18].
  225. Zacięte walki na przedmieściach Damaszku (pol.). wp.pl, 2012-01-21. [dostęp 2012-01-22].
  226. Kontrofensywa wojsk prezydenta Syrii – 43 zabitych (pol.). wp.pl, 2012-01-26. [dostęp 2012-01-27].
  227. Krwawa zemsta – nie oszczędzili nawet małych dzieci (pol.). wp.pl, 2012-01-26. [dostęp 2012-01-27].
  228. Nikt nie sądził, że Syria odważy się na to (pol.). wp.pl, 2012-02-01. [dostęp 2012-02-01].
  229. Liga Arabska zawiesza misję obserwacyjną w Syrii (pol.). wp.pl, 2012-01-28. [dostęp 2012-02-02].
  230. Syryjska armia nasila ofensywę wokół Damaszku, są zabici (pol.). wp.pl, 2012-01-29. [dostęp 2012-02-02].
  231. Kolejny dzień ofensywy w Damaszku – zginęło 25 osób (pol.). wp.pl, 2012-01-31. [dostęp 2012-02-02].
  232. At least 15 killed in clashes, ambush in Syria (ang.). nation.com.pk, 2012-01-28. [dostęp 2012-02-14].
  233. Syrian death toll from Monday at 100 as rebels take central town of Rastan (ang.). globalpost.com, 2012-01-31. [dostęp 2012-02-14].
  234. Napadli na autokar – porwali 11 pielgrzymów (pol.). wp.pl, 2012-02-01. [dostęp 2012-02-02].
  235. Annan calls for ‘immediate’ Syria ceasefire (ang.). Al Dżazira, 2012-03-30. [dostęp 2012-03-30].
  236. Masakra w Syrii. Ponad 200 osób zabitych (pol.). wp.pl, 2012-02-03. [dostęp 2012-02-03].
  237. 400 Martyrs, may God’s mercy be on them all (pol.). wp.pl, 2012-02-04. [dostęp 2012-07-15].
  238. Cały świat jednoczy się przeciw postawie Rosji i Chin (pol.). wp.pl, 2012-02-05. [dostęp 2012-02-07].
  239. Reżim bombarduje miasto – 50 zabitych (pol.). wp.pl, 2012-02-07. [dostęp 2012-02-07].
  240. Dezerterzy jednoczą siły – powstała rada wojskowa (pol.). wp.pl, 2012-02-07. [dostęp 2012-02-07].
  241. „Zagraniczni komandosi w Hims”. Na miasto jadą T-72 (pol.). tvn24.pl, 2012-02-09. [dostęp 2012-02-09].
  242. Syria unrest: Explosions in Aleppo 'kill 25' (ang.). BBC News, 2012-02-10. [dostęp 2012-02-10].
  243. U.S. officials: Al Qaida behind Syria bombings (ang.). mcclatchydc.com, 2012-02-11. [dostęp 2012-02-11].
  244. Syria: bombs hit Aleppo as tanks pound Homs – live updates (ang.). BBC News, 2012-02-10. [dostęp 2012-02-10].
  245. Sat, 11 Feb 2012, 09:18 GMT+3 – Syria (ang.). Al Dżazira, 2012-02-11. [dostęp 2012-02-11].
  246. Sat, 11 Feb 2012, 18:56 GMT+3 – Syria (ang.). Al Dżazira, 2012-02-11. [dostęp 2012-02-12].
  247. Sat, 11 Feb 2012, 19:38 GMT+3 – Syria (ang.). Al Dżazira, 2012-02-11. [dostęp 2012-02-12].
  248. Arab League proposes peacekeeping force, support for Syrian rebels (ang.). islamdaily.org, 2012-02-12. [dostęp 2016-05-27].
  249. Syria’s looming threat of civil war (ang.). salon.com, 2012-02-14. [dostęp 2016-05-27].
  250. Mon, 13 Feb 2012, 10:45 GMT+3 – Rastan (ang.). Al Dżazira, 2012-02-13. [dostęp 2012-02-14].
  251. Siły prezydenta Syrii atakują dzielnice mieszkalne (pol.). wp.pl, 2012-02-14. [dostęp 2012-02-16].
  252. More shelling in Homs neighborhoods as Syrian forces shun international pressure (ang.). english.alarabiya.net, 2012-02-14. [dostęp 2012-02-16].
  253. Syryjskie wojska szturmują kolejne miasto (pol.). wp.pl, 2012-02-16. [dostęp 2012-02-16].
  254. Syria Live Blog (ang.). Al Dżazira, 2012-02-16. [dostęp 2012-02-16].
  255. Syrian forces 'launch Deraa assault’ (ang.). Al Dżazira, 2012-02-16. [dostęp 2012-02-16].
  256. Tragiczny bilans ataków w Syrii – zginęło 66 osób (pol.). wp.pl, 2012-02-17. [dostęp 2012-02-18].
  257. 23 Martyrs 19-2-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-02-19. [dostęp 2012-02-22].
  258. a b Znani dziennikarze zginęli od bomb – trwa ostrzał miasta (pol.). wp.pl, 2012-02-22. [dostęp 2012-02-22].
  259. More Killing In Syria (pol.). lccsyria.org, 2012-02-21. [dostęp 2012-02-22].
  260. a b Defectors turn the tide against Asad forcesdata=2012-02-25 (pol.). theaustralian.com.au. [dostęp 2012-02-26].
  261. Szokujący raport: strzelali do dzieci, torturowali rannych (pol.). wp.pl, 2012-02-23. [dostęp 2012-02-24].
  262. Bloody Day in Syria 23-2-2012 (ang.). npr.org, 2012-02-23. [dostęp 2012-02-24].
  263. Diplomats seek ways to end Syria bloodshed (ang.). Al Dżazira, 2012-02-24. [dostęp 2012-02-24].
  264. Syria: ponad 100 zabitych w atakach wojsk rządowych (pol.). wp.pl, 2012-02-24. [dostęp 2012-02-25].
  265. Masakry w Syrii ciąg dalszy – zginęły 94 osoby (pol.). wp.pl, 2012-02-26. [dostęp 2012-02-26].
  266. a b Trwa referendum – spadł grad bomb, nie żyją 22 osoby (pol.). wp.pl, 2012-02-26. [dostęp 2012-02-26].
  267. Referendum w Syrii to fikcja? (pol.). wp.pl, 2012-02-28. [dostęp 2012-02-28].
  268. Wreszcie udało się pomóc syryjskiemu miastu (pol.). wp.pl, 2012-02-27. [dostęp 2012-02-27].
  269. Masakra w Syrii. Wojsko strzela do kobiet i dzieci (pol.). wp.pl, 2012-02-28. [dostęp 2012-02-28].
  270. Krwawe walki w Syrii, wojna rozlewa się po kraju – film (pol.). wp.pl, 2012-02-28. [dostęp 2012-02-29].
  271. Syryjska armia kontroluje zbuntowaną dzielnicę? (pol.). wp.pl, 2012-02-29. [dostęp 2012-02-29].
  272. Reżim triumfuje – „taktyczny odwrót” rebeliantów (pol.). wp.pl, 2012-03-01. [dostęp 2012-03-01].
  273. Do oblężonego miasta dotrze pomoc – reżim się zgodził (pol.). wp.pl, 2012-03-01. [dostęp 2012-03-01].
  274. a b „Miny-pułapki” zatrzymały pomoc dla zrujnowanego miasta (pol.). tvn24.pl, 2012-03-04. [dostęp 2012-03-04].
  275. Pomoc dotarła do zbombardowanego miasta (pol.). pl.pl, 2012-03-05. [dostęp 2012-03-05].
  276. Czerwony Półksiężyc wpuszczony na miejsce masakry (pol.). wp.pl, 2012-03-08. [dostęp 2012-03-08].
  277. W-Syrii-znowu-leje-sie-krew (pol.). tvn24.pl, 2012-03-05. [dostęp 2012-03-05].
  278. Syria Violence: Opposition Seeks Heavy Weapons And Support Abroad For Bosnia-Style War (ang.). huffingtonpost.com, 2012-03-05. [dostęp 2012-03-08].
  279. Syria. Miasto Rastan bombardowane przez siły rządowe (pol.). gazeta.pl, 2012-03-04. [dostęp 2012-03-05].
  280. Syrian Rebels Plot Their Next Moves: A TIME Exclusive (ang.). time.com. [dostęp 2012-10-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-12-05)].
  281. Padł kolejny bastion rebelii. Żołnierze Asada w Idlib (ang.). tvn24.pl, 2012-03-10. [dostęp 2012-03-10].
  282. 63 Martyrs 10-3-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-03-11. [dostęp 2012-03-12].
  283. Map: Exclusive aerial images of Syria (ang.). Al Dżazira, 2012-04-29. [dostęp 2012-05-02].
  284. Syria welcomes Kofi Annan with more than 80 dead (ang.). asianews.it, 2012-03-11. [dostęp 2012-03-12].
  285. Makabryczne odkrycie – znaleźli ciała 47 kobiet i dzieci (ang.). wp.pl, 2012-03-11. [dostęp 2012-03-12].
  286. Scores reported killed in two Syrian cities (ang.). Al Dżazira, 2012-03-12. [dostęp 2012-03-12].
  287. Two Turkish journalists missing in Syria (ang.). hurriyetdailynews.com, 2012-03-14. [dostęp 2012-03-17].
  288. Turkish journalists released by Syria (ang.). Al Dżazira, 2012-05-12. [dostęp 2012-05-12].
  289. Tue, 13 Mar 2012, 20:59 GMT+3 – Syria (ang.). Al Dżazira, 2012-03-13. [dostęp 2012-03-13].
  290. Syria’s Asad sets parliamentary poll date (ang.). Al Dżazira, 2012-03-13. [dostęp 2012-03-13].
  291. W Syrii od początku rewolty zginęło ponad 9 tys. ludzi (pol.). wp.pl, 2012-03-15. [dostęp 2012-03-15].
  292. One year later, Syria still boiling (ang.). CNN, 2012-03-15. [dostęp 2012-03-17].
  293. Syria Today 15-3-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-03-15. [dostęp 2012-03-17].
  294. W Syrii znów gorąco. Krwawe eksplozje w centrum stolicy (pol.). tvn24.pl, 2012-03-17. [dostęp 2012-03-17].
  295. Explosion rocks Syrian city of Aleppo (ang.). Al Dżazira, 2012-03-18. [dostęp 2012-03-18].
  296. Czołgi szturmują kolejne syryjskie miasto (pol.). wp.pl, 2012-03-19. [dostęp 2012-03-19].
  297. Tue, 20 Mar 2012, 14:14 GMT+3 – Syria (ang.). Al Dżazira, 2012-03-20. [dostęp 2012-03-20].
  298. Heavy fighting reported in Damascus; U.N., OIC team visit to assess impact of violence (ang.). Al Arabiya, 2012-03-19. [dostęp 2012-03-19].
  299. Syrian pilot rejects orders to bomb Aleppo, flees to Turkey: opposition source (ang.). Al Dżazira, 2012-03-24. [dostęp 2012-03-24].
  300. Army shells Homs as Annan goes to Russia (ang.). Al Dżazira, 2012-03-24. [dostęp 2012-03-24].
  301. Sat, 24 Mar 2012, 13:01 GMT+3 – Syria (ang.). Al Dżazira, 2012-03-24. [dostęp 2012-03-24].
  302. Destruction as Syrian forces take opposition town (ang.). dawn.com, 2012-03-29. [dostęp 2016-05-27].
  303. 45 killed (ang.). kuna.net.kw, 2012-03-26. [dostęp 2012-03-26].
  304. Syria: 'Morek massacre’ brings today’s death toll to 65 (Video) (ang.). globalpost.com, 2012-03-26. [dostęp 2012-03-26].
  305. a b Syrian Air Force intelligence chief killed, opposition websites report (ang.). haaretz.com, 2012-03-26. [dostęp 2012-03-26].
  306. From Syria 27-3-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-03-27. [dostęp 2012-03-27].
  307. Syria: Baszar al-Asad odwiedził Hims – powitały go strzały? (ang.). wp.pl, 2012-03-27. [dostęp 2012-03-27].
  308. Żołnierze syryjscy weszli do Libanu – użyli ciężkiej broni (pol.). wp.pl, 2012-03-27. [dostęp 2012-03-27].
  309. Two British journalists killed in Syria (ang.). guardian.co.uk, 2012-03-28. [dostęp 2012-03-29].
  310. Syria Today 30-3-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-03-31. [dostęp 2012-04-02].
  311. Fierce attacks across Syria leave 92 dead; Annan sets to address U.N. on crisis (ang.). Al Arabiya, 2012-04-04. [dostęp 2012-04-04].
  312. Władze Syrii zaczęły wycofywać żołnierzy z miast (pol.). wp.pl, 2012-04-03. [dostęp 2012-04-04].
  313. Syria violence killed 80 people on Tuesday: Monitors (ang.). timesofindia.indiatimes.com, 2012-04-03. [dostęp 2012-04-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-07-15)].
  314. Fala uchodźców z Syrii – tysiące uciekają do Turcji (pol.). wp.pl, 2012-04-06. [dostęp 2012-04-07].
  315. Syria: Baszar al-Asad kontynuuje ofensywę (pol.). wp.pl, 2012-04-05. [dostęp 2012-04-05].
  316. W Syrii miały być rozmowy o rozejmie – jest nowa ofensywa (pol.). wp.pl, 2012-04-05. [dostęp 2012-04-05].
  317. The number of martyrs has risen to 52 (ang.). lccsyria.com, 2012-04-06. [dostęp 2012-04-07].
  318. Walki w Syrii trwają nadal – czołgi ostrzeliwują miasta (pol.). wp.pl, 2012-04-06. [dostęp 2012-04-07].
  319. Krwawa sobota w Syrii. Zginęło co najmniej 80 osób (pol.). tvn24.pl, 2012-04-07. [dostęp 2012-04-08].
  320. 30 ofiar ostrzału miasta w prowincji Hama (pol.). wp.pl, 2012-04-09. [dostęp 2012-04-09].
  321. Syrian refugees flee violence, talk of mass graves (ang.). mercurynews.com, 2012-04-07. [dostęp 2012-04-08].
  322. Siły rządowe ostrzeliwują tereny w rebelianckiej prowincji Idlib (pol.). wp.pl, 2012-04-09. [dostęp 2012-04-09].
  323. Syria death toll exceeds 150 as killing escalates ahead of ceasefire deadline (ang.). Al Arabiya, 2012-04-07. [dostęp 2012-04-09].
  324. Syria Now 8-4-2012 (ang.). lccsyria.com, 2012-04-08. [dostęp 2012-04-07].
  325. Reżim Asada dotrzyma słowa? Od dziś zawieszenie broni (pol.). tvn24.pl, 2012-04-10. [dostęp 2012-04-10].
  326. Syria Now 9-4-2012 (ang.). lccsyria.com, 2012-04-10. [dostęp 2012-04-10].
  327. Rzecznik_Annana__misja_przygotowawcza_ONZ_juz_w_Syrii (pol.). gazeta.pl, 2012-04-05. [dostęp 2012-04-07].
  328. Syria wants 'written guarantees’ from opposition (ang.). BBC News, 2012-04-08. [dostęp 2012-04-08].
  329. Zawieszenie broni? Reżim chce gwarancji (pol.). tvn24.pl, 2012-04-09. [dostęp 2012-04-09].
  330. Syria clashes continue as ceasefire deadline arrives (ang.). BBC News, 2012-04-10. [dostęp 2012-04-10].
  331. Syria Now 10-4-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-04-10. [dostęp 2012-04-10].
  332. From Syria 11-4-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-04-11. [dostęp 2012-04-12].
  333. New Massacre was Discovered in Deir Baalba (ang.). lccsyria.org, 2012-04-12. [dostęp 2012-04-12].
  334. Martyrs of Freedom 12-4-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-04-12. [dostęp 2012-04-12].
  335. Syryjska opozycja i rząd oskarżają się wzajemnie o łamanie rozejmu (pol.). wp.pl, 2012-04-12. [dostęp 2012-04-12].
  336. Syria Today 14-4-2012 (ang.). lcccsyria.com, 2012-04-14. [dostęp 2012-04-14].
  337. Syria Today 14-4-2012 (ang.). lcccsyria.com, 2012-04-14. [dostęp 2012-04-14].
  338. Syria „wita” obserwatorów, ale bezpieczeństwa nie zapewnia (pol.). tvn24.pl, 2012-04-15. [dostęp 2012-04-15].
  339. Syria: Hims pod ostrzałem, walki w Idlibie (pol.). wp.pl, 2012-04-16. [dostęp 2012-04-16].
  340. Obserwatorzy ONZ będą negocjowali z władzami Syrii (pol.). wp.pl, 2012-04-16. [dostęp 2012-04-16].
  341. Syria Today 16-4-2012 (ang.). lcccsyria.com, 2012-04-16. [dostęp 2012-04-17].
  342. Syria Today 16-4-2012 (ang.). lcccsyria.com, 2012-04-17. [dostęp 2012-04-17].
  343. Syria Today 16-4-2012 (ang.). lcccsyria.com, 2012-04-17. [dostęp 2012-04-17].
  344. Thu, 19 Apr 2012, 12:52 GMT+3 (ang.). Al Dżazira, 2012-04-19. [dostęp 2012-04-19].
  345. Syria unrest mars UN truce amid mass protests (ang.). Al Dżazira, 2012-04-20. [dostęp 2012-04-20].
  346. Hims „spokojne”. Pozory? (pol.). tvn24.pl, 2012-04-21. [dostęp 2012-04-21].
  347. A Massacre in Hama, A Day After the Observers’ Visit 23-4-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-04-24. [dostęp 2012-04-24].
  348. From People of Zabadany Regarding the UN Observers (ang.). lccsyria.org, 2012-04-25. [dostęp 2012-04-25].
  349. Violence resumes in Syria despite UN pressure (ang.). Al Dżazira, 2012-04-25. [dostęp 2012-04-25].
  350. Syria: Massive explosion in Hama 'kills 70' (ang.). Al Dżazira, 2012-04-26. [dostęp 2012-04-26].
  351. Samobójczy zamach w Damaszku – 11 zabitych (pol.). wp.pl, 2012-04-27. [dostęp 2012-04-28].
  352. a b Here’s a quick recap of recent developments (ang.). Al Dżazira, 2012-04-28. [dostęp 2012-04-28].
  353. Syryjska rebelia ma też front morski (pol.). wp.pl, 2012-04-28. [dostęp 2012-04-28].
  354. Zamachy na służby specjalne Syrii – są ofiary śmiertelne (pol.). wp.pl, 2012-04-30. [dostęp 2012-04-30].
  355. a b Dzieci nadal giną. ONZ „przyspiesza” z obserwatorami (pol.). tvn24.pl, 2012-05-01. [dostęp 2012-05-01].
  356. 1110 Child Martyrs (ang.). lccsyria.org, 2012-05-01. [dostęp 2012-05-01].
  357. Wed, 2 May 2012, 10:04 GMT+3 – Syria (ang.). Al Dżazira, 2012-05-02. [dostęp 2012-05-02].
  358. More Martyrs 2-5-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-05-04. [dostęp 2012-05-04].
  359. Wed, 2 May 2012, 19:55 GMT+3 – Syria (ang.). Al Dżazira, 2012-05-02. [dostęp 2012-05-02].
  360. Sat, 5 May 2012, 16:05 GMT+3 – Syria (ang.). Al Dżazira, 2012-05-05. [dostęp 2012-05-06].
  361. Syria Today 5-5-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-05-04. [dostęp 2012-05-04].
  362. Fighting in eastern Syria ahead of election (ang.). Al Dżazira, 2012-05-06. [dostęp 2012-05-06].
  363. Syria: opozycja bojkotuje wybory parlamentarne (pol.). wp.pl, 2012-05-07. [dostęp 2012-05-07].
  364. Syria Today 7-5-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-05-08. [dostęp 2012-05-08].
  365. Przywódca rebeliantów w Syrii Riad al-Asaad grozi wznowieniem ataków (pol.). wp.pl, 2012-05-09. [dostęp 2012-05-09].
  366. Syria: eksplozja w konwoju obserwatorów ONZ w prowincji Dara (pol.). wp.pl, 2012-05-09. [dostęp 2012-05-09].
  367. Dozens dead in twin Damascus blasts (ang.). Al Dżazira, 2012-05-10. [dostęp 2012-05-10].
  368. Front Zwycięstwa przyznał się do zamachu w stolicy (pol.). tvn24.pl, 2012-05-12. [dostęp 2012-05-12].
  369. 1200 kg materiałów wybuchowych w aucie (pol.). tvn24.pl, 2012-05-11. [dostęp 2012-05-11].
  370. UN Observers Visit to Dumair City (ang.). lccsyria.org, 2012-05-11. [dostęp 2012-05-12].
  371. a b c Od rana bombardowanie. Nie żyje 23 żołnierzy (pol.). tvn24.pl, 2012-05-14. [dostęp 2012-05-14].
  372. Liban: starcia pomiędzy zwolennikami i przeciwnikami Baszara al-Asada (pol.). wp.pl, 2012-05-22. [dostęp 2012-05-22].
  373. Syria: samochód obserwatorów ONZ wysadzony w powietrze (pol.). tvn24.pl, 2012-05-15. [dostęp 2012-05-16].
  374. Syria Today 15-5-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-05-15. [dostęp 2012-05-16].
  375. 'Car bomb blast’ near Syrian military complex (ang.). Al Dżazira, 2012-05-19. [dostęp 2012-05-19].
  376. Atak na Suran. Wśród zabitych troje dzieci (pol.). tvn24.pl, 2012-05-20. [dostęp 2012-05-20].
  377. Kofi Annan potępia masakrę w Huli. „To przerażająca zbrodnia” (pol.). wp.pl, 2012-05-28. [dostęp 2012-05-28].
  378. ONZ: większość ofiar w Huli zginęła w zbiorowych egzekucjach (pol.). wp.pl, 2012-05-29. [dostęp 2012-05-29].
  379. Ponad 90 cywilów zginęło w ostrzale Huli (pol.). wp.pl, 2012-05-26. [dostęp 2012-05-27].
  380. Syria blames Houla deaths on ‘terrorists’ (ang.). Al Dżazira, 2012-05-27. [dostęp 2012-05-27].
  381. U.N. says estimates at least 108 dead in Syria massacre (ang.). Al Dżazira, 2012-05-28. [dostęp 2012-05-28].
  382. From Syria 25-5-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-05-25. [dostęp 2012-05-28].
  383. Syria: co najmniej 41 zabitych w walkach w Hamie (pol.). wp.pl, 2012-05-28. [dostęp 2012-05-28].
  384. W Syrii znaleziono ciała 13 zastrzelonych mężczyzn (pol.). wp.pl, 2012-05-30. [dostęp 2012-06-04].
  385. Militant group claims killing of 13 in Syria (ang.). Reuters, 2012-06-05. [dostęp 2012-10-01].
  386. 98 killed in Syria violence in one day (ang.). news.com.au, 2012-05-29. [dostęp 2012-06-04].
  387. ‘Urgent’ political transition in Syria needed: Obama, European leaders (ang.). Al Arabiya, 2012-05-31. [dostęp 2012-06-04].
  388. More Martyrs 31-5-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-06-04. [dostęp 2012-06-04].
  389. Russia and US trade accusations over Syria (ang.). Al Dżazira, 2012-06-04. [dostęp 2012-06-04].
  390. Dowódca syryjskich rebeliantów: nie powiódł się plan pokojowy (pol.). wp.pl, 2012-05-31. [dostęp 2012-06-04].
  391. Po wizycie Kofiego Annana władze Syrii uwolniły 500 osób (pol.). wp.pl, 2012-05-31. [dostęp 2012-06-04].
  392. Syria na krawędzi totalnej wojny domowej (pol.). wp.pl, 2012-06-01. [dostęp 2012-06-04].
  393. Hague: Syria’s Opposition Groups Must Unite (ang.). news.sky.com, 2012-06-01. [dostęp 2012-06-04].
  394. Twenty-five Army, Law-enforcement and Civilian Martyrs Laid to Rest (ang.). Sana News, 2012-06-02. [dostęp 2012-06-04].
  395. Syria Live Blog (ang.). Al Dżazira, 2012-06-04. [dostęp 2012-06-04].
  396. June 1 (ang.). lccsyria.org, 2012-06-01. [dostęp 2012-06-07].
  397. June 2 (ang.). lccsyria.org, 2012-06-02. [dostęp 2012-06-07].
  398. June 3 (ang.). lccsyria.org, 2012-06-03. [dostęp 2012-06-07].
  399. Rebelianci: Koniec z zawieszeniem broni, wznowiliśmy ataki (pol.). tvn24.pl, 2012-06-04. [dostęp 2012-06-04].
  400. Syria: rebelianci zabili 15 żołnierzy w regionie Latakii (pol.). wp.pl, 2012-06-05. [dostęp 2012-06-05].
  401. Clashes rock Damascus, regime pounds Latakia: NGO (ang.). AFP, 2012-06-06. [dostęp 2012-06-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-01-03)].
  402. Syrian Troops Kill 7 in Coastal Area (ang.). AFP, 2012-06-06. [dostęp 2012-06-07].
  403. In northern Syria, rebels now control many towns and villages (ang.). miamiherald.com, 2012-06-07. [dostęp 2016-05-27].
  404. a b Wednesday Drew to an End in Syria with over 140 Martyrs (ang.). lccsyria.org, 2012-06-06. [dostęp 2012-06-07].
  405. June 4 (ang.). lccsyria.org, 2012-06-04. [dostęp 2012-06-07].
  406. June 5 (ang.). lccsyria.org, 2012-06-05. [dostęp 2012-06-07].
  407. Syryjskie wojska ostrzelały obserwatorów ONZ (pol.). wp.pl, 2012-06-08. [dostęp 2012-06-08].
  408. Annan przyznaje: plan pokojowy dla Syrii nie powiódł się (pol.). wp.pl, 2012-06-08. [dostęp 2012-06-08].
  409. Syria conflict: 'Deadly shelling’ hits Deraa (ang.). BBC News, 2012-06-09. [dostęp 2012-06-09].
  410. a b c 96 Martyrs 9-6-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-06-09. [dostęp 2012-06-12].
  411. a b Rebels 'capture strategic town' (ang.). Guardian, 2012-10-09. [dostęp 2012-10-09].
  412. Syria Today 10-6-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-06-10. [dostęp 2012-06-12].
  413. Friday came to an end with the fall of 65 Martyrs (ang.). lccsyria.org, 2012-06-09. [dostęp 2012-06-12].
  414. Syria Today 10-6-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-06-10. [dostęp 2012-06-12].
  415. Pociski ziemia-powietrze w rękach rebelii. Na krótko. Były zbyt ciężkie (pol.). wp.pl, 2012-06-12. [dostęp 2012-06-13].
  416. a b Syria Today 11-6-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-06-11. [dostęp 2012-06-15].
  417. Syrian army pounds Haffa as rebels say pullout tactical; NATO rules out intervention (ang.). Al Arabiya, 2012-06-13. [dostęp 2012-06-13].
  418. Tuesday Drew to a Close with 60 Martyrs (ang.). lccsyria.org, 2012-06-11. [dostęp 2012-06-15].
  419. Wednesday was over with 77 Martyrs (ang.). lccsyria.org, 2012-06-11. [dostęp 2012-06-15].
  420. Syria Today 14-6-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-06-11. [dostęp 2012-06-15].
  421. a b Friday Ended in Syria with the Fall of 48 Martyrs (ang.). lccsyria.org, 2012-06-16. [dostęp 2012-06-19].
  422. a b 77 Martyrs 16-6-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-06-17. [dostęp 2012-06-19].
  423. ONZ zawiesza misję w Syrii (pol.). tvpinfo.pl, 2012-06-17. [dostęp 2012-06-19].
  424. 60 Martyrs 17-6-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-06-18. [dostęp 2012-06-19].
  425. 60 Martyrs 18-6-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-06-18. [dostęp 2012-06-19].
  426. Syria: 20 żołnierzy zginęło w walkach w Latakii (pol.). wp.pl, 2012-06-20. [dostęp 2012-06-21].
  427. Syryjski pilot uciekł myśliwcem MiG-21 do Jordanii (pol.). wp.pl, 2012-06-21. [dostęp 2012-06-21].
  428. Kolejny krwawy dzień w Syrii. Międzynarodowy Czerwony Krzyż wycofuje się (pol.). wp.pl, 2012-06-23. [dostęp 2012-06-23].
  429. a b 128 Martyrs 21-6-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-06-22. [dostęp 2012-06-23].
  430. Syryjskie siły reżimowe zabiły 10 protestujących w Aleppo (pol.). wp.pl, 2012-06-22. [dostęp 2012-06-22].
  431. Tuesday Ended with the Fall of 52 Martyrs (ang.). lccsyria.org, 2012-06-19. [dostęp 2012-06-23].
  432. 66 Martyrs 20-6-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-06-22. [dostęp 2012-06-23].
  433. Friday has Ended with the Fall of 87 Martyrs (ang.). lccsyria.org, 2012-06-22. [dostęp 2012-06-23].
  434. TV: odnaleziono wrak zestrzelonego przez Syrię myśliwca (pol.). wp.pl, 2012-06-25. [dostęp 2012-06-25].
  435. Kolejny turecki samolot pod ostrzałem (pol.). wp.pl, 2012-06-25. [dostęp 2012-06-25].
  436. [Turcja: Armia rozmieszcza broń przeciwlotniczą na granicy z Syrią Kolejny turecki samolot pod ostrzałem] (pol.). wp.pl, 2012-06-25. [dostęp 2012-06-25].
  437. a b 23 Juni (ang.). lccsyria.org, 2012-06-22. [dostęp 2012-06-23].
  438. a b [=http://web.archive.org/web/20120702185940/http://www.lccsyria.org/9105 Sunday has Ended with the Fall of 82 Martyrs in Syria] (ang.). lccsyria.org, 2012-06-24. [dostęp 2012-06-26].
  439. a b [=http://web.archive.org/web/20120702180433/http://www.lccsyria.org/9113 Syria 25-6-2012] (ang.). lccsyria.org, 2012-06-24. [dostęp 2012-06-26].
  440. Zaciekłe walki w stolicy Syrii – to najcięższe starcia od początku rebelii (pol.). wp.pl, 2012-06-26. [dostęp 2012-06-26].
  441. 113 Martyrs 26-6-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-06-26. [dostęp 2012-06-26].
  442. Brytyjskie wojsko wkroczyło do Syrii? (pol.). wp.pl, 2012-06-26. [dostęp 2012-06-26].
  443. Turcja: Armia rozmieszcza broń przeciwlotniczą na granicy z Syrią (pol.). wp.pl, 2012-06-27. [dostęp 2012-06-30].
  444. Syria koncentruje czołgi w pobliżu granicy z Turcją? (pol.). wp.pl, 2012-06-29. [dostęp 2012-06-30].
  445. 190 osób zginęło w Syrii – to najkrwawszy dzień od początku powstania (pol.). wp.pl, 2012-06-29. [dostęp 2012-06-30].
  446. Syria 27-6-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-06-27. [dostęp 2012-02-02].
  447. Thursday drew to a close with the fall of 139 Martyrs (ang.). lccsyria.org, 2012-06-28. [dostęp 2012-02-02].
  448. Friday came to a close with 70 Martyrs (ang.). lccsyria.org, 2012-06-29. [dostęp 2012-02-02].
  449. Saturday Witnessed many Violations bythe Criminal Regime, Where 174 Martyrs Fell (ang.). lccsyria.org, 2012-06-30. [dostęp 2012-02-02].
  450. Kolejny generał uciekł od Asada (pol.). tvn24.pl, 2012-07-03. [dostęp 2012-07-04].
  451. Zbiegły syryjski generał przyznał, że pomagali mu agenci z Francji (pol.). wp4.pl, 2012-09-10. [dostęp 2012-09-10].
  452. Syria Today 1-7-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-07-01. [dostęp 2012-07-06].
  453. More Martyrs 2-7-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-07-02. [dostęp 2012-07-06].
  454. 71 Martyrs 3-7-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-07-03. [dostęp 2012-07-06].
  455. More Martyrs 4-7-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-07-04. [dostęp 2012-07-06].
  456. Syryjskie wojska zajęły miasto powstańców na północy kraju (pol.). wp.pl, 2012-07-06. [dostęp 2012-07-06].
  457. Thursday Came to a Close in Syria with 70 Martyrs (ang.). lccsyria.org, 2012-07-05. [dostęp 2012-07-09].
  458. Friday Came to a Closewith 89 Martyrs (ang.). lccsyria.org, 2012-07-06. [dostęp 2012-07-09].
  459. Saturday Drew to an End in Syria with 71 Martyrs (ang.). lccsyria.org, 2012-07-07. [dostęp 2012-07-09].
  460. Syria Today 8-7-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-07-08. [dostęp 2012-07-09].
  461. 51 Martyrs 9-7-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-07-14. [dostęp 2012-07-14].
  462. Syria Today 11-7-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-07-14. [dostęp 2012-07-14].
  463. Tuesday Ended with 68 Martyrs (ang.). lccsyria.org, 2012-07-14. [dostęp 2012-07-14].
  464. Hama activist describes massacre (ang.). Al Dżazira, 2012-07-14. [dostęp 2012-07-14].
  465. Assad troops move on Damascus as massacre toll is cut (ang.). independent.co.uk, 2012-07-16. [dostęp 2012-07-16].
  466. More than 300 people feared (ang.). smh.com.au, 2012-07-14. [dostęp 2012-07-14].
  467. 287 Martyrs 12-7-2012 (ang.). lccsyria.com, 2012-07-12. [dostęp 2012-07-16].
  468. Opozycja wzywa Radę Bezpieczeństwa ONZ do przyjęcia rezolucji (pol.). wp.pl, 2012-07-14. [dostęp 2012-07-14].
  469. Ostre starcia w Damaszku – ponad 100 zabitych (pol.). wp.pl, 2012-07-15. [dostęp 2012-07-15].
  470. [0=field_ns_topic%3A153 Hama activist describes massacre] (ang.). Al Dżazira, 2012-07-16. [dostęp 2012-07-16].
  471. Ostre starcia w Damaszku – ponad 100 zabitych (pol.). wp.pl, 2012-07-15. [dostęp 2012-07-15].
  472. Syria 13-7-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-07-17. [dostęp 2012-07-17].
  473. Syria Today 14-7-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-07-14. [dostęp 2012-07-14].
  474. Syria Today 15-7-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-07-17. [dostęp 2012-07-17].
  475. Monday has Ended with the Fall of 97 Martyrs (ang.). lccsyria.org, 2012-07-17. [dostęp 2012-07-17].
  476. Syria fighting rages in capital, Russia pressed. thestar.com.my, 2012-07-17. [dostęp 2012-07-18].
  477. [0=field_ns_topic%3A153 Syrian Live Blog]. Al Dżazira, 2012-07-17. [dostęp 2012-07-17].
  478. a b Syria conflict: 'Suicide attack’ on security building. BBC News, 2012-07-17. [dostęp 2012-07-17].
  479. Syria. Do zamachu w Damaszku przyznała się Liwa al-Islam. wyborcza.pl, 2012-07-18. [dostęp 2012-07-18].
  480. Zamach w Syrii: Zginęli szef resortu obrony i szwagier Asada. Ranni ministrowie. wiadomosci.gazeta.pl, 2012-07-18. [dostęp 2012-07-18].
  481. a b Syria conflict: Fresh offensive against rebels. BBC News, 2012-07-19. [dostęp 2012-07-22].
  482. Wednesday Ended with 188 Martyrs 18-7-2012. lccsyria.org, 2012-07-19. [dostęp 2012-07-19].
  483. Syryjska opozycja: masowe dezercje po zamachu w Damaszku. wyborcza.pl, 2012-07-19. [dostęp 2012-07-19].
  484. Syria crisis: Russia and China veto UN resolution. wp.pl, 2012-07-19. [dostęp 2012-07-19].
  485. Śmigłowce bojowe zaatakowały rebeliantów w Damaszku. wp.pl, 2012-07-19. [dostęp 2012-07-19].
  486. a b Syria conflict: Fresh offensive against rebels. BBC News, 2012-07-19. [dostęp 2012-07-22].
  487. Syria conflict: Fresh offensive against rebels. BBC News, 2012-07-19. [dostęp 2012-07-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-12-09)].
  488. More Martyrs 17-7-2012. BBC News, 2012-07-19. [dostęp 2012-07-22].
  489. Wednesday Ended with 188 Martyrs 18-7-2012. BBC News, 2012-07-19. [dostęp 2012-07-22].
  490. Friday Ended with the Fall of 215 Martyrs. BBC News, 2012-07-19. [dostęp 2012-07-22].
  491. Syria: Asad regime retakes control of Damascus suburbs. telegraph.co.uk, 2012-07-22. [dostęp 2012-07-24].
  492. Syria army launches fierce attacks on rebels. Al Dżazira, 2012-07-22. [dostęp 2012-07-24].
  493. Syrian TV Shows Bodies of Terrorists of Arab Nationalities Killed by the Syrian Army in al-Qaboun Neighborhood. counterpsyops.com, 2012-07-23. [dostęp 2012-07-24].
  494. Syria Conflict: Damascus Suffers Destruction, Hunger As Fighting Hits Country’s Heart. huffingtonpost.com, 2012-07-23. [dostęp 2012-07-24].
  495. a b Fighting in Syria indicates Bashar Asad’s end isn’t imminent. mcclatchydc.com, 2012-07-23. [dostęp 2016-05-27].
  496. Top general, friend of Syrian president, defects. charlotteobserver.com, 2012-07-24. [dostęp 2012-07-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-07-28)].
  497. Syrian Army Disbands Tens of Terrorist Cells in Damascus. charlotteobserver.com, 2012-07-29. [dostęp 2012-08-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-12-08)].
  498. Syrian government declares victory over rebels in Damascus as onslaught continues in country’s largest city. dailymail.co.uk, 2012-07-29. [dostęp 2012-08-06].
  499. Syrian army declares Al Tadamun in Damascus district as 'free of insurgency'. Al Dżazira, 2012-08-05. [dostęp 2012-08-06].
  500. In Syria, mortars kill 21 in Damascus refugee camp. Associated Press, 2012-08-05. [dostęp 2016-05-26].
  501. Syria: siły rządowe ostrzelały dzielnice i okolice Damaszku (pol.). wp.pl, 2012-08-13. [dostęp 2012-08-20].
  502. a b Syria’s worst massacre: Daraya death toll reaches 400 (ang.). Guardian, 2012-08-28. [dostęp 2012-08-31].
  503. Syria: siły rządowe ostrzelały obrzeża Damaszku, zginęło 21 osób (pol.). wp.pl, 2012-08-24. [dostęp 2012-08-24].
  504. Syrian death toll 183 Saturday, 34 in Daraya (ang.). Al Dżazira, 2012-08-26. [dostęp 2012-08-26].
  505. New Massacre in Darayya 25-8-2012 (ang.). LCC Syria, 2012-08-25. [dostęp 2012-08-31].
  506. Masakra w Syrii – znaleziono 250 ciał. ONZ apeluje o śledztwo (pol.). wp.pl, 2012-08-26. [dostęp 2012-08-26].
  507. Witness: Scores killed in ‘massacre’ south of Damascus (ang.). CNN, 2012-09-27. [dostęp 2012-09-28].
  508. Syrian army pushing rebels out of Damascus, activists say (ang.). CNN, 2012-10-01. [dostęp 2012-10-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-01-05)].
  509. Fierce fighting in Syria’s Aleppo:activists. dailystar.com.lb, 2012-07-23. [dostęp 2012-07-24].
  510. Aleppo intelligence chief defects. Al Dżazira, 2012-07-23. [dostęp 2012-07-24].
  511. a b „For the first time we feel Aleppo has turned into a battle zone,” a housewife in Aleppo says. Al Dżazira, 2012-07-23. [dostęp 2012-07-24].
  512. FSA says several districts of Aleppo „liberated”. Al Dżazira, 2012-07-23. [dostęp 2012-07-24].
  513. Armed Kurds Surround Syrian Security Forces in Qamishli. rudaw.net, 2012-07-23. [dostęp 2012-07-24].
  514. Syryjska armia atakuje Aleppo i ostrzeliwuje Damaszek. wp.pl, 2012-07-25. [dostęp 2012-07-27].
  515. Syria crisis: US fears Aleppo ‘massacre’ – Friday 27 July 2012=data=2012-07-27. wp.pl. [dostęp 2012-07-27].
  516. a b Ciężkie walki w Syrii. Bitwa o miasto Aleppo przerwana. wp.pl, 2012-07-28. [dostęp 2012-07-29].
  517. Śmigłowce ostrzelały Aleppo, syryjskie wojska szykują się do decydującego ataku. wp.pl, 2012-07-27. [dostęp 2012-07-27].
  518. Syryjska armia rozpoczęła kontrofensywę w Aleppo. wp.pl, 2012-07-28. [dostęp 2012-07-28].
  519. Samoloty MiG-21 i -23 bombardują Aleppo okrążone przez wojska reżimuo. wp.pl, 2012-07-28. [dostęp 2012-07-30].
  520. Syria: Aleppo bombardowane, armia opanowała część dzielnicy rebeliantów. wp.pl, 2012-07-30. [dostęp 2012-07-30].
  521. Syrian rebels seize strategic checkpoint between Aleppo and Turkey, according to rebel officer. Al Dżazira, 2012-07-30. [dostęp 2012-08-02].
  522. Syria: 40 policjantów zginęło w walkach w Aleppo. wp.pl, 2012-07-31. [dostęp 2012-08-02].
  523. Trwają starcia w Aleppo, miasto ostrzeliwują rządowe myśliwce. wp.pl, 2012-07-31. [dostęp 2012-08-02].
  524. Syria: rebelianci zaatakowali lotnisko wojskowe w pobliżu Aleppo. wp.pl, 2012-08-01. [dostęp 2012-08-02].
  525. Rebelianci w Aleppo: kontrolujemy główny plac – film. wp.pl, 2012-08-01. [dostęp 2012-08-02].
  526. Officials: Syria’s prime minister defects from al-Asad regime. CNN, 2012-08-06. [dostęp 2012-08-09].
  527. Syrian prime minister defects, fighting goes on. Reuters, 2012-08-06. [dostęp 2012-08-09].
  528. Syria crisis: Iranian hostages, Aleppo battle, and defections – Tuesday 7 August 2012. guardian.co.uk, 2012-08-07. [dostęp 2012-08-09].
  529. Syrian troops push back rebels in Aleppo offensive. Reuters, 2012-08-07. [dostęp 2012-08-09].
  530. Syria: rebelianci porzucili pozycje w kluczowym rejonie Aleppo. Reuters, 2012-08-08. [dostęp 2012-08-09].
  531. Special report: Hundreds of rebel fighters leave Aleppo after relentless shelling by regime forces. independent.co.uk, 2012-08-09. [dostęp 2012-08-13].
  532. Masakra w piekarni w Aleppo – bomby spadły, gdy ludzie czekali na chleb. wp.pl, 2012-08-10. [dostęp 2012-08-13].
  533. Armed Forces Continue Cleaning Aleppo Neighborhoods from Terrorists … Terrorists Suffer Heavy Losses in Homs, Deir Ezzor and Daraa. SANA, 2012-08-11. [dostęp 2012-08-13].
  534. Armed Forces Continue Cleaning Aleppo Neighborhoods from Terrorists … Terrorists Suffer Heavy Losses in Homs, Deir Ezzor and Daraa. Reuters, 2012-08-15. [dostęp 2012-08-15].
  535. Syryjscy rebelianci twierdzą, że zestrzelili reżimowy myśliwiec. wp.pl, 2012-08-13. [dostęp 2012-08-21].
  536. Syria: dziesiątki zabitych i rannych po zbombardowaniu Azaz. wp.pl, 2012-08-15. [dostęp 2012-08-21].
  537. Al Dżazira correspondent reports on the latest fighting in Aleppo. Al Dżazira, 2012-08-15. [dostęp 2012-08-18].
  538. Inside the Syrian Rebels’ Fight For Aleppo. Spiegel, 2012-08-15. [dostęp 2012-08-18].
  539. Syryjscy rebelianci twierdzą, że kontrolują 2/3 Aleppo; reżim dementuje. wp.pl, 2012-08-21. [dostęp 2012-08-21].
  540. Syria army advances into rebel-held district of Aleppo, NGO says. nowlebanon.com, 2012-08-22. [dostęp 2012-08-24].
  541. Syrian army recaptures central Aleppo areas as fighting rages. nowlebanon.com, 2012-08-23. [dostęp 2012-08-24].
  542. Syryjscy rebelianci: zestrzeliliśmy myśliwiec. nowlebanon.com, 2012-08-30. [dostęp 2012-08-24].
  543. Syria: 8 dzieci wśród 20 cywilów zabitych na północnym zachodzie. wp.pl, 2012-08-30. [dostęp 2012-09-02].
  544. Syryjskie siły rządowe zabiły w sierpniu ponad 5 tysięcy ludzi. wp.pl, 2012-08-03. [dostęp 2012-09-04].
  545. Syria: 20 żołnierzy sił reżimowych stracono bez sądu w Aleppo (pol.). wp.pl, 2012-09-10. [dostęp 2012-09-10].
  546. 37 killed in Syria clashes, shelling: activists (ang.). dailystar.com.lb, 2012-09-15. [dostęp 2012-09-17].
  547. Syria: rebelianci przejęli kontrolę nad przejściem na granicy z Turcją (pol.). wp.pl, 2012-09-19. [dostęp 2012-09-20].
  548. Syria: wybuchu na stacji benzynowej po ataku lotniczym (pol.). wp.pl, 2012-09-20. [dostęp 2012-09-20].
  549. Syryjscy powstańcy zestrzelili rządowy myśliwiec (pol.). wp.pl, 2012-09-22. [dostęp 2012-09-25].
  550. Militant group Al-Nusra claim suicide bombings in Aleppo (ang.). Reuters, 2012-10-04. [dostęp 2016-05-27].
  551. Seria eksplozji w Aleppo (pol.). wp.pl, 2012-10-03. [dostęp 2012-10-05].
  552. Syria 'suicide bombers’ kill 34 and injure 120 in Aleppo (ang.). Guardian, 2012-10-03. [dostęp 2012-10-05].
  553. Rebels claim downing of Syrian jet (ang.). CNN, 2012-10-14. [dostęp 2012-10-14].
  554. Syria: dziesiątki tysięcy rebeliantów w Aleppo (pol.). wp.pl, 2012-10-18. [dostęp 2012-10-18].
  555. Rebels said to make crucial gains in Aleppo (ang.). Guardian, 2012-10-25. [dostęp 2012-10-25].
  556. Akçakale’ye top mermisi düştü: 5 ölü, 10 yaralı (tur.). hurriyet.com.tr, 2012-10-04. [dostęp 2012-10-05].
  557. Türkiye, Suriye’deki hedefleri bombaladı (tur.). hurriyet.com.tr, 2012-10-04. [dostęp 2012-10-05].
  558. a b Turkey Strikes Syria, Adds War Powers (ang.). online.wsj.com, 2012-10-05. [dostęp 2012-10-05].
  559. Tureckie wojsko znów ostrzelało Syrię – to odpowiedź na kolejny atak (pol.). wp.pl, 2012-10-05. [dostęp 2012-10-05].
  560. 50 dead as Syria rebels take border town (ang.). mar15.info, 2012-10-06. [dostęp 2012-10-09].
  561. 50 dead as Syria rebels take border town (ang.). mar15.info, 2012-10-06. [dostęp 2012-10-09].
  562. Syria opposition ‘captures’ Asad soldiers (ang.). Al Dżazira, 2012-10-14. [dostęp 2012-10-14].
  563. Turkey shells Syria for sixth dayi (ang.). telegraph.co.uk, 2012-10-09. [dostęp 2012-10-09].
  564. Syria (and Beyond) Live Coverage: Car Bomb Outside Damascus Police Station (ang.). enduringamerica.com, 2012-10-08. [dostęp 2012-10-09].
  565. Syria pounds rebels trying to seize strategic city (ang.). mar15.info, 2012-10-10. [dostęp 2012-10-10].
  566. Ciężkie walki w Syrii – 87 żołnierzy zginęło (pol.). wp.pl, 2012-10-12. [dostęp 2012-10-12].
  567. Assad forces using cluster bombs in Syria war-Human Rights Watch (ang.). Reuters, 2012-10-14. [dostęp 2012-10-14].
  568. Niespokojnie na granicy turecko-syryjskiej. F-16 poderwane w powietrze (pol.). wp.pl, 2012-10-12. [dostęp 2012-10-12].
  569. Syria: Rebel fighters capture historical town of Azmarin in 3-day battle (PHOTOS) (pol.). wp.pl, 2012-10-14. [dostęp 2012-10-15].
  570. Syrian army launches counter-strike in North (ang.). nowlebanon.com, 2012-10-14. [dostęp 2012-10-15].
  571. Battle for Syria north-south route (ang.). Guardian, 2012-10-15. [dostęp 2012-10-15].
  572. Assad ups campaign before Brahimi visit (ang.). dailystar.com.lb, 2012-10-18. [dostęp 2012-10-21].
  573. Maarat al-Numan commander rejects ceasefire (ang.). dailystar.com.lb, 2012-10-24. [dostęp 2012-10-24].
  574. Syryjska armia informuje, że odpowiedziała na ataki powstańców (pol.). wp.pl, 2012-10-26. [dostęp 2012-10-26].
  575. Syria Today 26-10-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-10-26. [dostęp 2012-10-30].
  576. Syria Today 26-10-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-10-27. [dostęp 2012-10-30].
  577. Syria Today 26-10-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-10-8. [dostęp 2012-10-30].
  578. Syria Today 26-10-2012 (ang.). lccsyria.org, 2012-10-29. [dostęp 2012-10-30].
  579. Takiej ofensywy powietrznej jeszcze w Syrii nie było – 60 ataków lotniczych na rebeliantów (pol.). wp.pl, 2012-10-29. [dostęp 2012-10-30].
  580. Syria: Wolna Armia Syryjska zabiła generała sił powietrznych (pol.). wp.pl, 2012-10-30. [dostęp 2012-10-31].
  581. Syrian rebels fight unwanted battle with Kurds (ang.). Reuters, 2012-11-01. [dostęp 2012-11-01].
  582. Battle for Maaret al Numan reveals Syrian rebels’ weak spotsRead more here: http://www.mcclatchydc.com/2012/11/07/174029/battle-for-maaret-al-numan-reveals.html#storylink=c (ang.). mcclatchydc.com, 2012-11-08. [dostęp 2012-11-08].
  583. Rebelianci zabili 28 żołnierzy Asada w rejonie miasta Sarakib w Syrii (pol.). wp.pl, 2012-11-01. [dostęp 2012-11-02].
  584. Syrian troops killed in rebel attacks on checkpoints (ang.). Al Dżazira, 2012-11-01. [dostęp 2012-11-02].
  585. „New York Times”: Syryjczycy mają dość bezkarności rebeliantów (pol.). wp.pl, 2012-11-10. [dostęp 2012-11-10].
  586. „Rebels target air base in battle against aerial bombardment in Syria (pol.). wp.pl, 2012-11-10. [dostęp 2012-11-10].
  587. Dozens Are Killed in a Fierce Outburst of Syrian Violence (ang.). New York Times, 2012-11-05. [dostęp 2012-12-23].
  588. Rebels in the city of al-Boukamal in Deir Ezzor province said they took control of the military airport (ang.). Al Dżazira, 2012-11-18. [dostęp 2012-11-18].
  589. Syrian rebels capture army base in Deir al-Zor, further weakening his control in the strategic region bordering Iraq (ang.). Al Dżazira, 2012-11-22. [dostęp 2012-11-22].
  590. Syrian rebels capture a hydroelectric dam on the Euphrates River in the country’s north after days of heavy fighting (ang.). Al Dżazira, 2012-11-26. [dostęp 2012-11-27].
  591. Syrian rebels set up camp on hilltop Base 46 (ang.). Al Arabija, 2012-11-18. [dostęp 2012-11-18].
  592. Syrian fighter jet bombs Ras al-Ain, near Turkish border (ang.). Reuters, 2012-11-12. [dostęp 2016-05-27].
  593. Fresh clashes erupt between Syrian rebels and Kurdish groups in Ras al-Ain (ang.). Al Dżazira, 2012-11-20. [dostęp 2012-11-22].
  594. Syrian rebels claim to have beaten back Kurdish fighters from Ras al-Ain (ang.). Al Dżazira, 2012-11-26. [dostęp 2012-11-26].
  595. Syrian rebels and Kurdish fighters have reached an agreement on a truce, to end days of violence in a northern town (ang.). Al Dżazira, 2012-11-26. [dostęp 2012-11-27].
  596. Raʾs al-ʿAyn: Ceasefire between PYD and FSA is fragile (ang.). kurdwatch.org, 2012-12-15. [dostęp 2012-12-04].
  597. December 3 (ang.). nowlebanon.com, 2012-12-03. [dostęp 2012-12-04].
  598. NATO bada miejsca ewentualnego stacjonowania rakiet Patriot w Turcji (pol.). wp.pl, 2012-12-04. [dostęp 2012-12-04].
  599. Syria Uses Scud Missiles in New Effort to Push Back Rebels (ang.). New York Times, 2012-12-12. [dostęp 2012-12-18].
  600. Syrian army 'continues to fire Scud missiles’ (ang.). Al Dżazira, 2012-12-21. [dostęp 2012-12-22].
  601. Syrian rebels say they captured military base and seized weapons they hope will repel air raids by regime forces (ang.). Al Dżazira, 2012-12-23. [dostęp 2012-12-23].
  602. Regime intensifies airstrikes,15 killed in another bakery attack. strescom.org, 2012-12-25. [dostęp 2012-12-25].
  603. Rebels seize more military bases, regime jets strike 26 locations. strescom.org, 2012-12-27. [dostęp 2012-12-29].
  604. Denial Is Slipping Away as War Arrives in Damascus (ang.). nowlebanon.com, 2012-10-17. [dostęp 2012-10-21].
  605. Syrian rebels kill 10 pro-Assad Palestinian fighters in Damascus (ang.). Al Dżazira, 2012-11-07. [dostęp 2012-11-09].
  606. Wiele ofiar po wybuchu samochodu pułapki w Damaszku (pol.). wp.pl, 2012-11-07. [dostęp 2012-11-08].
  607. Syryjskie czołgi naruszyły strefę zdemilitaryzowaną na Wzgórzach Golan (pol.). wp.pl, 2012-11-05. [dostęp 2012-11-10].
  608. Izraelski pojazd wojskowy trafiony pociskami z Syrii (pol.). wp.pl, 2012-11-06. [dostęp 2012-11-08].
  609. Izrael po raz drugi ostrzelał Syrię w reakcji na syryjski pocisk (pol.). wp.pl, 2012-11-12. [dostęp 2012-11-12].
  610. Ehud Barak: syryjskie wsie przy granicy z Izraelem w rękach rebeliantów (pol.). wp.pl, 2012-11-14. [dostęp 2012-11-14].
  611. Syrian soldiers may have been killed in Israeli strikes, says Israeli army (ang.). Al Dżazira, 2012-11-18. [dostęp 2012-11-18].
  612. Syria: rebelianci twierdzą, że zablokowali dojazd do lotniska w Damaszku (pol.). wp.pl, 2012-11-29. [dostęp 2012-11-29].
  613. Fierce clashes erupted overnight as Syrian forces hammered rebel positions around Damascus with artillery, air strikes (ang.). Al Dżazira, 2012-12-02. [dostęp 2012-12-02].
  614. December 6 (ang.). nowlebanon.com, 2012-12-06. [dostęp 2012-12-07].
  615. WRAPUP 1-Syrian rebels take control of Damascus Palestinian camp (ang.). Reuters, 2012-12-16. [dostęp 2012-12-18].
  616. Nous rentrons car nous en avons assez d'être humiliés (fr.). lorientlejour.com, 2012-12-21. [dostęp 2012-12-22].
  617. Syrian rebels use a child to behead a prisoner. [dostęp 2013-01-20].
  618. Use of child soldiers by rebels in Syria widespread: more evidence, inadequate response. [dostęp 2013-01-20].
  619. 'Alawite civilians killed’ in Syria village (ang.). BBC News, 2012-12-12. [dostęp 2012-12-12].
  620. Rebels seize towns in central Syria (ang.). Reuters, 2012-12-19. [dostęp 2012-12-22].
  621. Regime kills 200 people, uses poison gas in Homs (ang.). LCC Syria, 2012-12-23. [dostęp 2012-12-24].
  622. Al-Nusra Front fighters storm an Alawi town in reef Hama (ang.). SOHR, 2012-12-25. [dostęp 2012-12-25].
  623. A town in the countryside of Hama has become fierce battleground, and activists say 60 percent of it has been destroyed (ang.). Al Dżazira, 2012-12-25. [dostęp 2012-12-25].
  624. Regime kills 200 people, uses poison gas in Homs. strescom.org, 2012-12-23. [dostęp 2012-12-25].
  625. Syryjskie wojsko użyło „lekkiej” broni chemicznej? Wyciekły tajne depesze. tvn24.pl, 2012-01-16. [dostęp 2012-01-16].
  626. a b Regime targets another bakery, Chief of Military Police defects. wp.pl, 2012-12-25. [dostęp 2012-12-26].
  627. Shelling in Syria’s Raqqa kills 20, at least 8 children. Al Dżazira, 2012-12-26. [dostęp 2012-12-26].
  628. Regime targets another bakery, Chief of Military Police defects. strescom.org, 2012-12-26. [dostęp 2012-12-29].
  629. Wielka rebeliancka ofensywa. Atakują lotniska. tvn24.pl, 2013-01-03. [dostęp 2013-01-04].
  630. Syrian rebel fighters declare 'No Fly Zone’ in Aleppo. Al Dżazira, 2012-12-22. [dostęp 2012-12-25].
  631. Regime kills 200 people, uses poison gas in Homs. strescom.org, 2012-12-23. [dostęp 2012-12-25].
  632. Syrian Revolution Daily Round-up: Sun. 30-Dec-12. strescom.org, 2012-12-30. [dostęp 2013-01-02].
  633. Eleven dead in Damascus gas station blast (ang.). Reuters, 2013-01-03. [dostęp 2016-05-27].
  634. Syria: największe lotnisko wojskowe na północy w rękach rebeliantów (ang.). wp.pl, 2103-01-11. [dostęp 2013-01-12].
  635. Syria rebels free 48 Iranians in prisoner exchange (ang.). LA Times, 2103-01-11. [dostęp 2013-01-12].
  636. Syrian Weekly Brief: 7 – 13 January 2013 (ang.). strescom.org, 2103-01-13. [dostęp 2013-021-19].
  637. Syria: w walkach pod Aleppo zginęło 150 powstańców i żołnierzy. wp.pl, 2013-02-15. [dostęp 2013-02-19].
  638. Syrian Revolution Daily Round-up: Fri. 15-Feb-13. strescom.org, 2013-02-15. [dostęp 2013-02-19].
  639. Syrian Revolution Daily Round-up: Fri. 17-Feb-13. strescom.org, 2013-02-17. [dostęp 2013-02-19].
  640. Syria clashes destroy ancient Aleppo minaret. wp.pl, 2013-04-24. [dostęp 2013-04-29].
  641. Syrian forces shell northern cities. cbc.ca, 2013-05-09. [dostęp 2013-05-11].
  642. Syrian Revolution Daily Round-up: Tues. 16-Jan-13. strescom.org, 2013-01-31. [dostęp 2013-01-31].
  643. Rebelianci starli się z Kurdami w Syrii – w walkach zginęło co najmniej 56 osób. wp.pl, 2013-01-31. [dostęp 2013-01-31].
  644. Syrian Revolution Daily Round-up: Tues. 25-Jan-13. strescom.org, 2013-01-31. [dostęp 2013-01-31].
  645. Syrian Revolution Daily Round-up: Tues. 19-Jan-13. strescom.org, 2013-01-31. [dostęp 2013-01-31].
  646. Syrian Revolution Daily Round-up: Tues. 1-Feb-13. strescom.org, 2013-01-01. [dostęp 2013-02-02].
  647. Syrian Revolution Daily Round-up: Tues. 29-Jan-13. strescom.org, 2013-01-31. [dostęp 2013-01-31].
  648. Syrian Weekly Brief: 28 JAN – 03 FEB 2013. strescom.org, 2013-02-03. [dostęp 2013-02-19].
  649. Syrian rebels push offensive for major airport. philstar.com/breaking-news, 2013-02-26. [dostęp 2013-02-26].
  650. Syrian rebels push offensive for major airport. philstar.com/breaking-news, 2013-02-26. [dostęp 2013-02-26].
  651. Human-Rights-Watch-potwierdza-co-najmniej-141-zabitych-w-Aleppo-polowa-to-dzieci. wp.pl, 2013-02-26. [dostęp 2013-02-26].
  652. Syrian Revolution Daily Round-up: Weds. 27-Feb-13. strescom.org, 2013-02-27. [dostęp 2013-03-01].
  653. Lotnictwo Izraela zaatakowało wojskowy cel w Syrii. wp.pl, 2013-01-31. [dostęp 2013-01-31].
  654. Syria complains to UN over Israel 'attack'. BBC News, 2013-01-31. [dostęp 2013-01-31].
  655. Potwierdzone informacje o ataku izraelskiego lotnictwa na cele w Syrii. wp.pl, 2013-01-31. [dostęp 2013-01-31].
  656. Izrael przemieścił baterie Żelaznej Kopuły w obawie przed syryjską bronią chemiczną. wp.pl, 2013-01-31. [dostęp 2013-01-31].
  657. Syrian Revolution Daily Round-up: Weds. 14-Feb-13. strescom.org, 2013-02-14. [dostęp 2013-02-19].
  658. Syrian Revolution Daily Round-up: Fri. 16-Feb-13. strescom.org, 2013-02-16. [dostęp 2013-02-19].
  659. WAS daje Hezbollahowi 48 godzin na zaprzestanie działań w Syrii. wp.pl, 2013-02-20. [dostęp 2013-02-22].
  660. Zamachy w Damaszku. wp.pl, 2013-02-21. [dostęp 2013-02-22].
  661. Syria: rebelianci przejęli kontrolę nad największą tamą w kraju. wp.pl, 2013-02-12. [dostęp 2013-02-19].
  662. Syrian Revolution Daily Round-up: Fri. 15-Feb-13. strescom.org, 2013-02-15. [dostęp 2013-02-19].
  663. Syria: 40 tys. ludzi uciekło z Al-Szadade po ciężkich walkach. wp.pl, 2013-02-15. [dostęp 2013-02-19].
  664. Syria: rebelianci i Kurdowie zawarli porozumienie dzięki opozycjoniście. wp.pl, 2013-02-20. [dostęp 2013-02-22].
  665. Walki w prowincji Rakka, dziesiątki zabitych; powstańcy domagają się broni. wp.pl, 2013-03-02. [dostęp 2013-03-08].
  666. Syryjscy rebelianci zdobyli stolicę prowincji Ar-Rakka. wp.pl, 2013-03-02. [dostęp 2013-03-08].
  667. Syria: ciężkie bombardowanie zdobytego przez rebeliantów miasta Ar-Rakka. wp.pl, 2013-03-05. [dostęp 2013-03-08].
  668. W Syrii trwają bombardowania miasta Ar-Rakka, 39 zabitych (pol.). wp.pl, 2013-03-07. [dostęp 2013-03-08].
  669. Syrian jets bomb northern city overrun by rebels (ang.). washingtonexaminer.com, 2013-03-05. [dostęp 2013-03-08].
  670. Al-Qaeda claims killing Syrian troops in Iraq (ang.). Al Dżazira, 2013-03-11. [dostęp 2013-03-11].
  671. Over 1000 Hezbollah fighters arrive in Syria to back Assad forces (ang.). Al Arabija, 2013-04-14. [dostęp 2013-04-16].
  672. Wojna (nie)domowa w Syrii – jak religia napędza ten konflikt (pol.). wp.pl, 2013-04-12. [dostęp 2013-04-17].
  673. Iraqi Shi’ite militants start to acknowledge role in Syria (ang.). chicagotribune.com, 2013-04-10. [dostęp 2013-04-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-12-25)].
  674. Syryjskie lotnictwo po raz pierwszy zbombardowało granicę z Libanem. wp.pl, 2013-03-18. [dostęp 2013-03-18].
  675. Syrian rebels ‘seize’ key town near Jordan. Al Dżazira, 2013-03-30. [dostęp 2013-03-31].
  676. Syrian rebels make inroads in south (ang.). bostonglobe.com, 2013-04-04. [dostęp 2013-04-16].
  677. Uncertainty abounds over Syria ‘chemical weapons’ attack. dailystar.com.lb, 2013-03-19. [dostęp 2013-03-23].
  678. a b Syria: 120 tysięcy ofiar wojny. wp.pl, 2013-04-02. [dostęp 2013-04-02].
  679. a b W Syrii w marcu zginęło ponad 6 tysięcy osób. wp.pl, 2013-04-01. [dostęp 2013-04-01].
  680. Co najmniej dziewięcioro dzieci wśród ofiar bombardowania Aleppo w Syrii. wp.pl, 2013-04-06. [dostęp 2013-04-12].
  681. Syrian Regime Launches Counteroffensive On Rebels. npr.org, 2013-04-07. [dostęp 2013-04-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-04-07)].
  682. Aleppo province. SOHR, 2013-04-08. [dostęp 2013-04-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-04-22)].
  683. Aleppo province. SOHR, 2013-04-12. [dostęp 2013-04-16].
  684. Syria conflict: 'Chemical attacks’ kill hundreds. BBC News, 2013-08-21. [dostęp 2013-08-21].
  685. The Syrian opposition says it is gaining ground from government forces. Al Dżazira, 2013-04-15. [dostęp 2013-04-16].
  686. Picture shows destruction of Ummayad mosque in Aleppo. Al Dżazira, 2013-04-16. [dostęp 2013-04-16].
  687. Aid workers search for corpses in Aleppo rubbleo. Al Dżazira, 2013-04-17. [dostęp 2013-04-17].
  688. Rebels in 'surprise attack’ on Homs district. Al Dżazira, 2013-03-10. [dostęp 2013-03-10].
  689. Homs province. SOHR, 2013-03-25. [dostęp 2013-03-29].
  690. Syryjskie siły rządowe przełamały rebeliancką blokadę dwóch baz wojskowych (pol.). wp.pl, 2013-04-15. [dostęp 2013-04-16].
  691. At least 100 dead after 6 days of clashes in Syria, activists say. Fox News, 2013-04-22. [dostęp 2013-04-29].
  692. Up to 500 feared dead in Damascus suburb: activists. Reuters, 2013-04-22. [dostęp 2013-04-29].
  693. Syrian army seizes strategic town near capital. Reuters, 2013-04-22. [dostęp 2013-04-29].
  694. Troops backed by militia battle rebels around Damascus. globalpost.com, 2013-04-26. [dostęp 2013-04-29].
  695. Dozens dead as Assad’s forces storm coastal village. Reuters, 2013-05-02. [dostęp 2013-05-03].
  696. Syrian army about to regain control over strategic al-Qussair city. xinhuanet.com, 2013-05-05. [dostęp 2013-05-06].
  697. Reef Dimashq. SOHR, 2013-05-08. [dostęp 2013-05-11].
  698. Ghouta, Hezbollah’s next target in Syria?. Al Arabija, 2013-05-28. [dostęp 2013-06-09].
  699. Syrian army seizes strategic air base near Qusair. articles.chicagotribune.com, 2013-05-30. [dostęp 2013-06-09].
  700. besieged syria rebels plead for help, assad confident. oregonherald.com, 2013-05-31. [dostęp 2013-06-09].
  701. alance Of Power In Syria Shifting Assad’s Way. npr.org, 2013-05-31. [dostęp 2013-06-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-06-15)].
  702. Syrian army advances in Qusair and Damascus suburb. turnto10.com, 2013-06-04. [dostęp 2013-06-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-06-16)].
  703. Syrian government gains control of strategic town; airstrikes on Damascus with Homs mosque hit. Al Dżazira, 2013-05-13. [dostęp 2013-05-13].
  704. Hezbollah fighters killed in battle for Syria’s Qusayr. AFP, 2013-05-19. [dostęp 2013-05-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-05-26)].
  705. Battle for Syria’s Qusayr intensifies. Al Dżazira, 2013-05-26. [dostęp 2013-05-26].
  706. Al-Duvair Massacre by FSA and Al-Nusra. Reuters, 2013-05-29. [dostęp 2013-06-03].
  707. Syrian army seizes strategic air base near Qusair: media. Reuters, 2013-05-29. [dostęp 2013-05-30].
  708. Syrian army regains strategic city of Qusayr. Al Dżazira, 2013-06-06. [dostęp 2013-06-09].
  709. http://www.mscichowscy.pl/stratfor/2013/06/przeszkody-na-drodze-do-zwyciestwa-syryjskiego-rezimu-w-aleppo-analiza-stratforu/.
  710. Tal Kalakh: Syria’s rebel town that forged its own peace deal. Indepedent, 2013-06-23. [dostęp 2013-06-28].
  711. Syria army launches intense bombing of Homs. Al Dżazira, 2013-06-30. [dostęp 2013-06-30].
  712. Syrian Rebels Claim Big Gains in City Where Protests Began. New York Times, 2013-06-30. [dostęp 2013-06-30].
  713. Nina Golgowski: Catholic priest not among three beheaded on video by Syrian rebels, says head friar (ang.). www.nydailynews.com, 2013-07-03. [dostęp 2013-12-19].
  714. Human Rights Watch oskarżyła Baszara al-Asada o zorganizowanie masakr cywili (pol.). wp.pl, 2013-09-12. [dostęp 2013-09-12].
  715. Syria opposition slams village ‘massacre’. AlDżazira, 2013-05-03. [dostęp 2013-05-03].
  716. Eksplozje w Damaszku, władze Syrii mówią o izraelskim ataku. wp.pl, 2013-05-05. [dostęp 2013-05-06].
  717. Dyplomata: ataki izraelskie na trzy obiekty w Syrii. wp.pl, 2013-05-05. [dostęp 2013-05-06].
  718. Nowe dane: 42 syryjskich żołnierzy zginęło w izraelskim ataku. wp.pl, 2013-05-06. [dostęp 2013-05-06].
  719. Iran: celem izraelskich ataków w Syrii nie była irańska broń. wp.pl, 2013-05-06. [dostęp 2013-05-06].
  720. Syria „wybierze dogodny moment”, by odpowiedzieć na ataki izraelskie. wp.pl, 2013-05-06. [dostęp 2013-05-06].
  721. Izrael zapewnia Syrię, że nie dąży do eskalacji napięcia. wp.pl, 2013-05-06. [dostęp 2013-05-06].
  722. Turcja: zamachowcy z Reyhanli byli powiązani z syryjskim wywiadem (pol.). wp.pl. [dostęp 2013-05-13].
  723. 'El Kaide, Reyhanlı'yı üstlendi' iddiası (tur.). mynet.com. [dostęp 2013-06-13].
  724. Syria regime retakes town as Damascus clashes rage. Global Post, 2013-02-21. [dostęp 2013-10-21].
  725. Army shelling kills 25 in Syrias. ewn.co.za, 2013-05-10. [dostęp 2013-05-11].
  726. Hama province. SOHR, 2013-05-19. [dostęp 2013-05-21].
  727. Syrian Army frees 13 villages in Hama and operates military campaigns in Latakia.. breakingnews.sy, 2013-06-15. [dostęp 2013-10-03].
  728. Austria rozpoczęła wycofywanie żołnierzy ze Wzgórz Golan.
  729. Activists: Syrian rebel attack kills 60 Shias. Al Dżazira, 2013-06-10. [dostęp 2013-06-13].
  730. Qaeda chief annuls Syrian-Iraqi jihad merger (pol.). Al Dżazira, 2013-06-10. [dostęp 2013-07-12].
  731. Czy zachodnie media kłamią w sprawie wojny syryjskiej?. Polityka Globalna, 2013-08-06. [dostęp 2013-08-06].
  732. a b Rebelianci w Syrii zaczynają walczyć sami ze sobą. Al-Kaida zabiła dowódcę Wolnej Armii Syryjskiej. wp.pl, 2013-08-06. [dostęp 2013-08-06].
  733. Turcja zamknęła przejście graniczne z Syrią. Miasto graniczne opanowali islamiści (pol.). wp.pl. [dostęp 19 września 2013].
  734. Prozachodnia opozycja w Syrii ostrzega: bojownicy Al-Kaidy umacniają wpływy (pol.). wp.pl. [dostęp 21 września 2013].
  735. FSA brigade 'joins al-Qaeda group' in Syria (ang.). Al Dżazira. [dostęp 21 września 2013].
  736. Syria: prozachodni rebelianci zabili jednego z głównych dowódców syryjskiej Al-Kaidy (pol.). wp.pl. [dostęp 26 września 2013].
  737. Syrian rebel factions tell al Qaeda groups to withdraw (ang.). France 24, 2013-10-03. [dostęp 2014-01-06].
  738. a b Top Syrian rebel commander denies reports of fleeing haaretz.com
  739. http://abcnews.go.com/International/wireStory/syrian-rebels-islamists-peace-talks-21208152 (ang.). ABC News. [dostęp 16 grudnia 2013].
  740. Ataki armii rządowej w Syrii – co najmniej 29 zabitych, wiele kobiet i dzieci wśród ofiar. wp.pl, 2013-08-06. [dostęp 2013-08-06].
  741. Syryjskie Obserwatorium: 13-osobowa rodzina zamordowana przez siły Asada. wp.pl, 2013-08-06. [dostęp 2013-08-06].
  742. Wojsko zbombardowało miasto Ariha, 18 zabitych. wp.pl, 2013-08-06. [dostęp 2013-08-06].
  743. Syrian Observatory for Human Rights. SOHR, 2013-08-06. [dostęp 2013-08-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-07-27)].
  744. Syria: Government forces take control of strategic Homs neighbourhood. The Star, 2013-08-06. [dostęp 2013-08-06].
  745. Syria: rebelianci zdobyli Chan al-Assal – bastion sił rządowych w pobliżu Aleppo. wp.pl, 2013-08-06. [dostęp 2013-08-06].
  746. Syria Videos: Insurgents Kill & Abuse Captured Regime Fighters in Khan al-Assal (ang.). eaworldview.com, 2013-08-07. [dostęp 2013-08-07].
  747. Polski fotoreporter Marcin Suder porwany przez islamistów w Syrii. wp.pl, 2013-08-06. [dostęp 2013-08-06].
  748. Marcin Suder, fotoreporter porwany w Syrii, wrócił do Polski. wp.pl, 2013-10-31. [dostęp 2013-10-31].
  749. 190 cywilów zabito w sierpniowym ataku rebeliantów w Syrii – informuje Human Rights Watch. wp.pl, 2013-10-11. [dostęp 2013-10-13].
  750. a b Syria claims military successes in Assad’s home province. LA Times, 2013-08-18. [dostęp 2013-08-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-08-19)].
  751. Advancing army kills jihadist emir in Syria’s Latakia: Activists. dailystar.com.lb, 2013-08-18. [dostęp 2013-08-20].
  752. Syrian army recaptures all rebel positions in Latakia. France 24, 2013-08-19. [dostęp 2013-08-20].
  753. Syria: rebelianci zdobyli ważną bazę wojskową przy granicy z Turcją. wp.pl, 2013-08-06. [dostęp 2013-08-06].
  754. Institute for the Study of War Syria Updates. iswsyria.blogspot.com/, 2013-11-23. [dostęp 2013-11-29].
  755. Syria: powstańcy odcięli trasę zaopatrzenia armii w prowincji Aleppo. wp.pl, 2013-08-25. [dostęp 2013-08-26].
  756. Radio Free Syria (ang.). Telegraph. [dostęp 3 września 2013].
  757. Syria rebels seize strategic town, execute Alawite cleric: activists (ang.). Reuters. [dostęp 3 września 2013].
  758. http://www.al-monitor.com/pulse/security/2013/09/syria-christians-maaloula-jihadists-opposition-army.html (ang.). al-monitor.com. [dostęp 9 września 2013].
  759. Syria-christians-maaloula-jihadists-opposition-army (ang.). al-monitor.com. [dostęp 9 września 2013].
  760. Syria rebels announce withdrawal from Christian town (ang.). France24. [dostęp 11 września 2013]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-09-23)].
  761. Syria gov’t gains Christian site Maaloula (ang.). jn1.tv. [dostęp 17 września 2013].
  762. Syrian Observatory for Human Rights (ang.). SOHR. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-11-04)].
  763. Masakra chrześcijan w Syrii. „To największa rzeź od 2,5 roku” (pol.). wp.pl.
  764. Syrian opposition claims 1,300 killed in chemical attack (ang.). Telegraph. [dostęp 21 sierpnia 2013].
  765. Kerry: Assad użył broni chemicznej. Zabił co najmniej 1429 Syryjczyków (pol.). rzeczpospolita.pl. [dostęp 30 sierpnia 2013].
  766. ONZ: analiza próbek z przedmieść Damaszku może zająć nawet dwa tygodnie (pol.). wp.pl. [dostęp 1 września 2013].
  767. Report: Saudi Army Raises Military Alert. english.farsnews.com. [dostęp 28 sierpnia 2013].
  768. Turcja i Wielka Brytania gotowe przystąpić do koalicji przeciwko Syrii (pol.). wp.pl. [dostęp 26 sierpnia 2013].
  769. Britain’s Cameron: I don’t need to apologize to Obama over Syria defeat (ang.). reuters.com. [dostęp 30 sierpnia 2013].
  770. Kerry: Assad użył broni chemicznej. Zabił co najmniej 1429 Syryjczyków (pol.). rzeczpospolita.pl. [dostęp 30 sierpnia 2013].
  771. USA: Mamy dowody na użycie w Syrii sarinu. Asad: Jesteśmy gotowi na odparcie każdego ataku (pol.). tvn24.pl. [dostęp 1 września 2013].
  772. Prezydent Syrii Baszar al-Asad: zgoda na nadzór międzynarodowy nad bronią chemiczną (pol.). wp.pl. [dostęp 12 września 2013].
  773. Syria przesłała ONZ wszystkie dokumenty ws. Konwencji o broni chemicznej (pol.). wp.pl. [dostęp 16 września 2013].
  774. Raport ONZ (ang.). UN. [dostęp 17 września 2013].
  775. Raport ONZ potwierdza użycie broni chemicznej w Syrii (pol.). wp.pl. [dostęp 17 września 2013].
  776. Syria Kurds expel jihadists, seize weapons: NGO. Fox News, 2013-08-06. [dostęp 2013-08-06].
  777. a b Syria: prominentny kurdyjski polityk zginął w zamachu. wp.pl, 2013-08-06. [dostęp 2013-08-06].
  778. Islamist-Kurdish fighting spreads in rebel-held Syria. Reuters, 2013-07-22. [dostęp 2013-08-16].
  779. Syrian Observatory for Human Rights. SOHR, 2013-08-06. [dostęp 2013-08-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-07-30)].
  780. Syrian Observatory for Human Rights. SOHR, 2013-08-06. [dostęp 2013-08-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-08-04)].
  781. Czynnik kurdyjski w bilansie wojny syryjskiej. geopolityka.org, 2013-08-13. [dostęp 2016-05-27].
  782. Syria: blisko 50 zabitych w walkach antyrządowych rebeliantów z Kurdami (pol.). wp.pl. [dostęp 14 września 2013].
  783. Syrian Observatory for Human Rights (pol.). SOHR. [dostęp 14 września 2013]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-09-14)].
  784. Turcja zestrzeliła syryjski śmigłowiec Mi-17 – poinformował wicepremier Bulent Arinc (pol.). wp.pl. [dostęp 17 września 2013].
  785. Syria po zestrzeleniu jej śmigłowca oskarża Turcję o eskalację napięć (pol.). wp.pl. [dostęp 19 września 2013].
  786. YPG takes control of alYa'rubiya (Tal Kojar) (ang.). SOHR. [dostęp 28 września 2013].
  787. Syrian Observatory for Human Rights (ang.). SOHR. [dostęp 28 października 2013]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-10-30)].
  788. Operasyona YPG'ê didome: 6 gund hatin rizgarkirin – HATE NÛKIRIN (kurd.). hawarnews.com. [dostęp 3 listopada 2013].
  789. SOHR (ang.). SOHR. [dostęp 10 listopada 2013]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-11-04)].
  790. SOHR (ang.). SOHR. [dostęp 10 listopada 2013]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-11-07)].
  791. Syrian Observatory for Human Rights (ang.). SOHR. [dostęp 14 listopada 2013]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-11-15)].
  792. Syria opposition says armed Kurds 'hostile' (ang.). Al Dżazira. [dostęp 16 listopada 2013].
  793. Syrian Observatory for Human Rights. SOHR, 2013-10-01. [dostęp 2013-10-19].
  794. Syrian Observatory for Human Rights. SOHR, 2013-10-02. [dostęp 2013-10-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-10-12)].
  795. Army eliminates a big number of Jabhat al-Nusra terrorists in several provinces. SANA, 2013-10-03. [dostęp 2016-05-27].
  796. Army eliminates a big number of Jabhat al-Nusra terrorists in several provinces. SANA, 2013-10-03. [dostęp 2013-10-08].
  797. Syria army retakes northern town: Activists. wp.pl, 2013-10-03. [dostęp 2013-10-08].
  798. Syrian Observatory for Human Rights (ang.). SOHR. [dostęp 13 października 2013]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-10-11)].
  799. Syrian Observatory for Human Rights (ang.). SOHR. [dostęp 19 października 2013]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-10-18)].
  800. Syria: Civilians forced to flee Al Safira under heavy bombardment (ang.). msf.org. [dostęp 29 października 2013].
  801. Syrian-forces-capture-town-near-chemical-weapons-site-activists (ang.). Dailystar. [dostęp 3 listopada 2013].
  802. Syrian army retakes northern military base in third day of clashes (ang.). Reuters. [dostęp 11 listopada 2013].
  803. Syria Live Blog (ang.). Al Dżazira. [dostęp 11 listopada 2013].
  804. Syria rebels recapture army base near Aleppo airport (ang.). sabc.co.za. [dostęp 11 listopada 2013].
  805. Syria army retakes key base near Aleppo: state TV (ang.). AFP. [dostęp 11 listopada 2013]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-12-09)].
  806. Boosted by foreign Shi'ite militia, Assad's forces advance on Aleppo (ang.). Reuters. [dostęp 16 listopada 2013].
  807. Assad's forces advance in northern Syria towards Aleppo (ang.). Reuters. [dostęp 16 listopada 2013].
  808. Syrian Arab Army advances in Aleppo… Civilians martyred and injured in an attack, Damascus (ang.). breakingnews.sy. [dostęp 27 listopada 2013].
  809. Forces loyal to Syria's President Bashar al-Assad carry their weapons as they look on the ground in al-Dwayrineh (ang.). Reuters. [dostęp 27 listopada 2013].
  810. Aleppo gears for major regime offensive (ang.). al-monitor.com. [dostęp 27 listopada 2013].
  811. Syria rebels press advance around Damascus and Aleppo (ang.). yourmiddleeast.com. [dostęp 27 listopada 2013].
  812. 50 killed in air strikes on Syrias Al-Bab (ang.). SOHR. [dostęp 5 grudnia 2013].
  813. 517 people killed in two weeks of barrel bombs on Aleppo (ang.). SOHR. [dostęp 30 grudnia 2013]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-12-29)].
  814. Aerial assault on Syria's Aleppo continues (ang.). Al Dżazira. [dostęp 24 grudnia 2013].
  815. Syria: ewakuacja cywilów z jednego z oblężonych przedmieść Damaszku (ang.). SOHR.
  816. Syrian army kills 130 in fight for Damascus suburbs, say rebels (ang.). The Indu.
  817. Wybuch gazociągu w Damaszku – wyłączenia prądu w całym kraju (pol.). wp.pl, 24 października 2013. [dostęp 2013-10-19].
  818. Students reported killed in Syria air attack (ang.). Al Dżazira. [dostęp 28 września 2013].
  819. Syria rebels seize guard post on Jordan border (ang.). GlobalPost. [dostęp 16 października 2013].
  820. Syrian Kurds Capture Border Crossing With Iraq (ang.). ABC News.
  821. Aidée par le Hezbollah, l'armée syrienne reprend une cité clé près de Damas (fr.). lorientlejour.com.
  822. Syrian Observatory for Human Rights (ang.). SOHR. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-11-10)].
  823. Syrian Observatory for Human Rights (ang.). SOHR. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-11-10)].
  824. Syrian Observatory for Human Rights (ang.). SOHR. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-11-10)].
  825. Reef Dimashq province: (ang.). SOHR. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-11-15)].
  826. Syrian Observatory for Human Rights (ang.). SOHR. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-11-19)].
  827. Syria rebels press advance around Damascus and Aleppo (ang.). SOHR.
  828. Syrian Observatory for Human Rights (ang.). SOHR.
  829. a b Reef Dimashq (ang.). SOHR, 2013-12-15. [dostęp 2013-12-15]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-11-28)].
  830. Syrian troops recapture key town near capital (ang.). Al Dżazira.
  831. a b Syria army aims to expel rebels from town on road to capital (ang.). Al Dżazira.
  832. Hezbollah And The Fight For Control in Qalamoun. understandingwar.org, 2013-11-26. [dostęp 2016-05-27].
  833. Fuel crisis in Damascus as fighting blocks key highway. dailystar.com, 2013-11-25. [dostęp 2013-12-12].
  834. Assad forces recapture Christian town. panarmenian.net, 2013-11-28. [dostęp 2013-12-12].
  835. Syrian rebels enter Christian village near capital. AP, 2013-11-30. [dostęp 2013-12-12].
  836. Rebels retake Christian town of Maaloula. AP, 2013-11-30. [dostęp 2013-12-12].
  837. Kidnappers free Syrian nuns taken from their convent near Damascus last year. Al Dżazira, 2014-03-09. [dostęp 2014-03-09].
  838. Syrian army captures key town. alabamas13.com, 2013-12-07. [dostęp 2013-12-13].
  839. Syria Regime Piles Pressure on Rebel-Held Yabrud. gulfnews.com, 2013-12-10. [dostęp 2016-05-27].
  840. Rebels killed in ambush near Damascus. Al Dżazira, 2013-12-27. [dostęp 2013-12-28].
  841. Reef Dimashq. SOHR, 2013-12-27. [dostęp 2013-12-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-12-27)].
  842. Final death toll for Saturday 28/12/2013; 185 were killed in Syria yesterday.. SOHR, 2013-12-29. [dostęp 2013-12-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-12-28)].
  843. New Syria rebel alliance declares war on Al Qaida (ang.). Gulfnews, 2014-01-04. [dostęp 2014-01-10].
  844. Syrian rebels launch fierce offensive against al Qaeda fighters (ang.). Reuters, 2014-01-04. [dostęp 2014-01-06].
  845. Syria rebels fight back against ISIS (ang.). dailystar.com.lb, 2014-01-05. [dostęp 2014-01-06].
  846. Syrian Observatory for Human Rights (ang.). SOHR, 2014-01-04. [dostęp 2014-01-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-01-04)].
  847. a b Jabhat al-Akrad vs. ISIS in Aleppo (ang.). YouTube, 2014-01-05. [dostęp 2014-01-10].
  848. a b Syrian rebels push al-Qaeda back (ang.). Al Arabija, 2014-01-05. [dostęp 2014-01-10].
  849. a b Syrian rebels pin down al-Qaida-linked fighters (ang.). Sltrib.com, 2014-01-06. [dostęp 2014-01-10].
  850. Syrian rebels pin down al-Qaida-linked fighters (ang.). Sltrib.com, 2014-01-06. [dostęp 2014-01-10].
  851. Syria rebels seize al-Qaida base in north (ang.). deseretnews.com, 2014-01-07. [dostęp 2016-05-27].
  852. Al Qaeda-linked group routed in Syrian rebel infighting (ang.). Los Angeles Times, 2014-01-05. [dostęp 2014-01-10].
  853. Syrian Observatory for Human Rights (ang.). SOHR, 2014-01-07. [dostęp 2014-01-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-01-07)].
  854. Al-Qaeda’s ISIL vows to ‘crush’ Syrian rebels (ang.). zamanalwsl.net, 2014-01-08. [dostęp 2016-10-14].
  855. Hunger, Death In Besieged Damascus Area (ang.). yahoo.com, 2014-01-13. [dostęp 2016-05-27].
  856. Group linked to al Qaeda regains ground in northeast Syria (ang.). Reuters, 2014-01-12. [dostęp 2014-01-18].
  857. Syrian rebels push Qaeda affiliate from northwest stronghold (ang.). Reuters, 2014-01-16. [dostęp 2014-01-18].
  858. Al-Mujahideen Army ousts ISIL from Ratyan in Aleppo (ang.). syrianewsdesk.com, 2014-01-18. [dostęp 2014-02-01].
  859. Syrie: 16 morts dans un double attentat (fr.). lefigaro.fr, 2014-01-20. [dostęp 2014-02-01].
  860. Syrian Observatory for Human Rights (ang.). SOHR, 2014-01-20. [dostęp 2014-02-01].
  861. ISIS ‘reaching out’ to Syrian rebels, urges end to infighting (ang.). Al Arabija, 2014-01-18. [dostęp 2014-02-01].
  862. a b Zawahri urges end to deadly clashes between rebels and jihadists (ang.). SOHR, 2014-01-23. [dostęp 2014-02-01].
  863. ISIS have completely taken over the town of Darkoush (ang.). SOHR, 2014-01-24. [dostęp 2014-02-01].
  864. CHRONICLE MAP (ang.). Twitter, 2014-01-29. [dostęp 2014-02-01].
  865. http://english.alarabiya.net/en/News/2014/01/30/Turkish-army-strikes-ISIS-convoy-in-Syria.html (ang.). Al Arabija, 2014-01-30. [dostęp 2014-02-01].
  866. Regime barrel bombs kill 13 in Aleppo (ang.). Daily Star, 2014-01-29. [dostęp 2014-02-01].
  867. Al-Kaida odcina się od Islamskiego Państwa Iraku i Lewantu (pol.). wp.pl, 2014-02-03. [dostęp 2014-02-03].
  868. Wednesday 5 February 2014 (ang.). supportkurds.org, 2014-02-06. [dostęp 2014-02-06].
  869. Activists say ISIS top commander killed in Syria (ang.). 2014-02-09. [dostęp 2014-02-10].
  870. Syria Live Blog (ang.). Al Dżazira, 2014-02-09. [dostęp 2014-02-10].
  871. Sectarian Massacre In Hama, ISIS Withdraws From Deir Al-Zor (ang.). syrianobserver.com, 2014-02-12. [dostęp 2014-03-01].
  872. Starszy dowódca Al-Kaidy zabity w Syrii (pol.). psz.pl, 2014-02-23. [dostęp 2014-03-01].
  873. Islamiści z Syrii będą się wzajemnie zwalczali? Front Al-Nusra stawia ultimatum ISIL (pol.). wp.pl, 2014-02-25. [dostęp 2014-03-01].
  874. ISIS jihadists retreat from parts of north Syria:activists". (ang.). dailystar.com.lb, 2014-02-28. [dostęp 2014-03-01].
  875. Syrian Observatory for Human Rights (ang.). SOHR, 2014-03-14. [dostęp 2014-03-18].
  876. Syri 1 Mar 2014 (ang.). crisisgroup.org, 2014-03-03. [dostęp 2014-03-03].
  877. Clashes renewed between Islamist groups near Syria's Hasaka (ang.). aranews.org, 2014-03-18. [dostęp 2016-05-27].
  878. Syrian army retakes key post in regime bastion Latakia (ang.). yourmiddleeast.com, 2014-03-31. [dostęp 2014-04-19].
  879. ISIS kills 35 fighters from Jabhat Al-Nusra and Islamic battalions (ang.). SOHR, 2014-03-29. [dostęp 2014-04-19].
  880. ISIS kills 35 fighters from Jabhat Al-Nusra and Islamic battalions (ang.). dailystar.com.lb, 2014-04-10. [dostęp 2014-04-19].
  881. 51 dead as Islamist foes clash in Syria on Iraq border: NGO (ang.). ahram.org.eg, 2014-04-10. [dostęp 2014-04-19].
  882. ’86 dead’ as Syria’s Qaeda, allies repel jihadists (ang.). thecairopost.com, 2014-04-11. [dostęp 2014-04-19].
  883. ’86 dead’ as Syria’s Qaeda, allies repel jihadists (ang.). dailystar.com.lb, 2014-04-11. [dostęp 2014-04-19].
  884. Syrian troops push towards Aleppo city (ang.). Al Dżazira, 2014-01-12. [dostęp 2014-02-03].
  885. Syria: władze demonstracyjnie otwierają lotnisko w Aleppo (ang.). wp.pl, 2014-01-22. [dostęp 2014-02-06].
  886. Syria Live Blog (ang.). Al Dżazira, 2014-01-25. [dostęp 2014-02-06].
  887. SOHR (ang.). SOHR, 2014-02-01. [dostęp 2014-02-06].
  888. Krwawe bombardowania Aleppo – w pięć dni zginęło co najmniej 257 osób, w tym 76 dzieci (pol.). wp.pl, 2014-02-06. [dostęp 2014-02-06].
  889. Progress of the Islamic state in the countryside of Aleppo (ang.). SOHR, 2014-02-17. [dostęp 2014-03-01].
  890. Islamic front blows up Assad forces' HQ in Aleppo (ang.). aa.com.tr, 2014-02-17. [dostęp 2014-03-01].
  891. Barrel bomb claims 18 lives near school in Deraa (ang.). dailystar.com.lb, 2014-02-19. [dostęp 2014-03-01].
  892. 'Shoot' order given to Turkish troops based in Aleppo (ang.). Al Dżazira, 2014-03-11. [dostęp 2014-04-19].
  893. Syrian army to impose blockade in Aleppo (ang.). al-monitor.com, 2014-03-09. [dostęp 2014-03-18].
  894. 'Syria Daily, Mar 23: Insurgents Advance In Latakia and Aleppo Provinces (ang.). eaworldview.com, 2014-03-23. [dostęp 2014-03-18].
  895. Syria Daily, April 11: Insurgents Close on Air Force HQ Near Aleppo (ang.). eaworldview.com, 2014-04-11. [dostęp 2014-04-19].
  896. Syria rebels advance in Aleppo city (ang.). Al Dżazira, 2014-04-12. [dostęp 2014-04-19].
  897. 'Shoot' order given to Turkish troops based in Aleppo (ang.). Al Dżazira, 2014-03-11. [dostęp 2014-03-18].
  898. Syria: Turkey Sends 1st Military Convoy – To “Protect Historic Tomb” in Aleppo Province (ang.). eaworldview.com, 2014-04-23. [dostęp 2014-03-25].
  899. Islamic State of Iraq Gives Turkish Forces 72 Hours to Leave Syria (ang.). eaworldview.com, 2014-04-23. [dostęp 2014-03-25].
  900. كيلومتر تفصل قوات النظام عن سجن حلب المركزي. (arab.). dailystar.com.lb, 2014-05-20. [dostęp 2014-06-03].
  901. Syrian Tanks Roll Into Aleppo Prison Grounds. dailymail.co.uk, 2014-05-22. [dostęp 2016-05-27].
  902. Gigantyczna eksplozja wstrząsnęła Aleppo. Nowa taktyka rebeliantów?. tvn24.pl, 2014-05-31. [dostęp 2014-06-03].
  903. Od bomb beczkowych zginęło ok. 2 tys. osób. tvn24.pl, 2014-05-30. [dostęp 2014-06-03].
  904. Syrian army retakes industrial city in Aleppo province. Siasat, 2014-07-04. [dostęp 2014-08-29].
  905. Syria: władze Hims zawarły z ONZ umowę ws. natychmiastowej ewakuacji cywilów z miasta. wp.pl, 2014-02-07. [dostęp 2014-02-07].
  906. Konwój z pomocą dla Syrii wydostał się z osaczenia. wp.pl, 2014-02-10. [dostęp 2014-02-08].
  907. • Homs province. SOHR, 2014-02-09. [dostęp 2014-02-10].
  908. Syria 1 Mar 2014. crisisgroup.org, 2014-03-04. [dostęp 2014-03-04].
  909. Syrian army says 93 rebels killed fleeing castle. hosted2.ap.org, 2014-03-21. [dostęp 2014-03-20].
  910. Deal for Syria rebels to withdraw from Homs bastion (ang.). dailystar.com.lb, 2014-05-02. [dostęp 2014-05-14].
  911. Rebels level historic Aleppo hotel in Syria (ang.). dailymail.co.uk, 2014-05-08. [dostęp 2016-05-27].
  912. Syrian army moves into rebel-free Homs, starts de-mining operation (ang.). Reuters, 2014-05-09. [dostęp 2014-05-14].
  913. Heavy Clashes Continue For The Strategic Town Of Mork In Ham. YouTube, 2014-03-03. [dostęp 2014-03-09].
  914. Syria: The Battle Around Khan Shaykhoun (ang.). eaworldview.com. [dostęp 2104-04-22].
  915. Syria Daily, Mar 23: Insurgents Advance In Latakia and Aleppo Provinces (ang.). eaworldview.com. [dostęp 2104-04-22].
  916. Syria rebels launch northern offensive after heavy losses (ang.). dailystar.com.lb. [dostęp 2104-04-22].
  917. مقتل 18 عنصراً من القوات النظامية وإعطاب دبابتين لها بريف ادلب (arab.). SOHR. [dostęp 2104-04-22].
  918. Rebels say they control strategic town of Morek. Al Dżazira, 2014-03-09. [dostęp 2014-03-09].
  919. Syria rebels on northern offensive after losses. ahram.org.eg, 2014-03-24. [dostęp 2014-04-20].
  920. Assad says war has reached turning point in favor of regime. dailystar.com.lb, 2014-04-14. [dostęp 2014-04-20].
  921. Insurgents Fighting in Morek in Hama Province. eaworldview.com, 2014-03-24. [dostęp 2014-04-20].
  922. Rebel videos show first U.S.-made rockets in Syria. Reuters, 2014-04-15. [dostęp 2014-04-29].
  923. 8 شهداء في حماة (arab.). SOHR, 2014-05-06. [dostęp 2014-05-16].
  924. Report: Insurgents Kill Scores of Assad Troops Near Morek in Hama Province (ang.). eaworldview.com, 2014-05-22. [dostęp 2014-06-03].
  925. Video: Insurgents Display Head of Iranian Commander Killed in Hama Province (ang.). eaworldview.com, 2014-05-28. [dostęp 2014-06-03].
  926. لكتائب الإسلامية والكتائب المقاتلة تسيطر على حاجزين في إدلب (arab.). SOHR, 2014-05-24. [dostęp 2014-06-03].
  927. اشتباكات عنيفة وغارات جوية بريف دمشق وحماة (arab.). SOHR, 2014-0717. [dostęp 2014-08-29].
  928. Hama Province (arab.). SOHR. [dostęp 2014-08-29].
  929. Syrian Arab Army Captures Strategic Areas in Hama (ang.). Almasdar News, 2014-08-28. [dostęp 2014-09-02].
  930. Syria Rebels Advance on Key Airport in Hama Province. ND TV, 2014-07-30. [dostęp 2014-09-02].
  931. Rebels Reopen the Latakia Front. Institute for the Study of War, 2014-04-09. [dostęp 2014-04-13].
  932. Serzh Sargsyan makes press statement on Kessab in The Hague. panorama.am, 2014-03-25. [dostęp 2014-04-13].
  933. Turcja zestrzeliła syryjski samolot. „Naruszył przestrzeń powietrzną” (ang.). gazeta.pl. [dostęp 24 marca 2014].
  934. Reports cite 80 dead in Kessab; Churches desecrated. armradio.am, 2014-03-24. [dostęp 2014-04-14].
  935. Syria rebels take coastal village in Al Assad heartland – NGO. dailystar.com.lb, 2014-03-25. [dostęp 2014-04-14].
  936. Syria forces in heavy counterattack on rebels in Latakia. dailystar.com.lb, 2014-03-26. [dostęp 2014-04-16].
  937. Regime fights back against rebel gains in Latakia. dailystar.com.lb, 2014-03-27. [dostęp 2014-04-16].
  938. Turkey fires into Syria after shelling damages mosque. SOHR, 2014-03-31. [dostęp 2014-04-16].
  939. قيادي بالجيش السوري الحر: معركة “الساحل” دخلت مرحلة من الجمود (arab.). SOHR, 2014-04-15. [dostęp 2014-04-16].
  940. Aleppo violence claims dozens of lives (ang.). dailystar.com.lb, 2014-04-27. [dostęp 2014-05-16].
  941. IMPORTANT – #Samra village (west to #Kassab) is under loyalist control tonight as the islamic coalition forced to retreat after 1-day battle (ang.). Twitter, 2014-04-27. [dostęp 2014-05-16].
  942. Al-Nusra jihadists pull out Syria's Kesab city seized in March (ang.). Voice of Russia, 2014-06-15. [dostęp 2014-08-29].
  943. SYRIAN ARMY CRUSHES REBEL PUSH NEAR TURKISH BORDER (ang.). AFP, 2014-06-15. [dostęp 2014-08-29].
  944. Starving to death in Syria's Yarmouk camp (ang.). Al Dżazira.
  945. Final death toll for Monday 03/02/2014 (ang.). SOHR.
  946. Syria Live Blog (ang.). Al Dżazira.
  947. ECAG: Wyzwolenie miejscowości syryjskiej Al-Maleha przez lojalistów. Europejskie Centrum Analiz Geopolitycznych, 2014-04-22. [dostęp 2016-05-27].
  948. Syria army advances on key town near Damascus: security. dailystar.com.lb, 2014-05-04. [dostęp 2014-06-03].
  949. Insurgents Claim Downing of Helicopter in Fighting Over Mleha, Near Damascus. eaworldview.com, 2014-05-20. [dostęp 2014-06-03].
  950. a b Syrian army captures Al-Maliha. Al-Monitor, 2014-08-15. [dostęp 2014-08-29].
  951. Clashes escalate on Syria's southern front (ang.). al-monitor.com.
  952. [electronicresistance.net/featured-news/syrian-army-conducts-a-massive-operation-near-the-jordanian-border/ Syrian Army Conducts a Massive Operation near the Jordanian Border] (ang.). electronicresistance.net.
  953. Syria warplanes hit Yabrud near Damascus: activists | News , Lebanon News | THE DAILY STAR, www.dailystar.com.lb [dostęp 2017-11-15].
  954. Syria Live Blog. Al Dżazira, 2014-02-17. [dostęp 2014-03-01].
  955. Hezbollah takes lead in pounding Syrian rebels. USA Today, 2014-02-27. [dostęp 2014-03-01].
  956. Syria army recaptures rebel bastion Yabrud. AFP, 2014-03-18. [dostęp 2016-05-27].
  957. Syrian army captures strategic border town. Al Dżazira, 2014-03-17. [dostęp 2014-03-18].
  958. Syria in Last 24 Hours: Army Kills over 500 Militants in Yabroud. farsnews.com, 2014-03-18. [dostęp 2014-03-18].
  959. Syria in Last 24 Hours: Army Kills over 500 Militants in Yabroud. Reuters, 2014-03-17. [dostęp 2014-03-18].
  960. Assad forces, allies seize Yabroud. dailystar.com.lb, 2014-03-18. [dostęp 2014-03-18].
  961. Lebanon sends army to Syria border as rebels flee. washingtonpost.com, 2014-03-18. [dostęp 2014-03-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-03-17)].
  962. Car bomb kills six in Syria's Homs: NGO. dailystar.com.lb, 2014-03-18. [dostęp 2014-03-18].
  963. Syria Air Force Pounds Damascus Suburb, Breaking Truce. dailystar.com.lb, 2014-03-19. [dostęp 2014-03-22].
  964. Syrian troops choke off rebels north of Damascus. washingtonpost.com, 2014-04-14. [dostęp 2014-04-17]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-04-14)].
  965. Syria rebels surrender in border town
  966. Events in Iraq makes Hezbollah vulnerable. Daily Star, 2014-07-02. [dostęp 2014-08-25].
  967. Hezbollah, Syrian army surround Lebanese enclave. Daily Star, 2014-06-21. [dostęp 2014-08-25].
  968. Rumors of militants' return to Arsal baseless: officials (ang.). Daily Star, 2014-08-25. [dostęp 2014-08-25].
  969. The new FSA entity will be called The Southern Front (ang.). syrianobserver.com.
  970. Southern Comfort (ang.). now.mmedia.me.
  971. Siege of Syrian arms depot exposes chemical weapons fears (ang.). thenational.ae.
  972. Syria Live Blog (ang.). Al Dżazira. [dostęp 2014-04-22].
  973. Syrian airstrikes target crowded market (ang.). dailystar.com.lb. [dostęp 2014-04-27].
  974. عشرات القتلى من القوات النظامية في درعا (arab.). SOHR. [dostęp 2014-04-27].
  975. Assad regime turns guns and Hizbollah on rebels in southern Syria (ang.). thenational.ae. [dostęp 2014-05-16].
  976. Syria rebels face setback in south (ang.). al-monitor.com. [dostęp 2014-06-03].
  977. #BreakingNews: #Syria #Daraa : #SAA forces entered #Nawa from Easy and West after hill control. Fierce battle engaged in the city NOW. (ang.). Twitter. [dostęp 2014-06-03].
  978. South face of Syria's non-influential and safer than ever (ang.). Fars News. [dostęp 2014-06-03].
  979. Institute for the Study of War Syria (ang.). Institute for the Study of War. [dostęp 2014-09-02].
  980. Clashes between Druze, Bedouins rattle Syria’s south (ang.). Al-Monitor. [dostęp 2014-09-02].
  981. Syrian troops killed 32 rebels in an ambush in the southern province of Deraa early on Sunday, a monitoring group said (ang.). Al Jazeera, 2014-08-24. [dostęp 2014-09-02].
  982. Walki między rebeliantami a filipińskimi żołnierzami ONZ na Wzgórzach Golan (ang.). Wyborcza, 2014-08-30. [dostęp 2014-09-02].
  983. More than 100 thousand civilians displaced by ongoing clashes in Der-Ezzor (ang.). SOHR, 2014-05-10. [dostęp 2014-05-14].
  984. Jihadists trying to establish Islamic state on border of Syria and Iraq (ang.). haaretz.com, 2014-05-21. [dostęp 2014-06-03].
  985. ISIS bolsters presence in eastern Syria, advances towards Iraq (ang.). aawsat.net, 2014-06-05. [dostęp 2014-06-26].
  986. ISIS Advances in Deir ez-Zour (ang.). Institute for the Study of War, 2014-07-05. [dostęp 2014-08-29].
  987. Al-Qaida offshoot in fierce offensive, carves out territory across Syria and Iraq (ang.). Jerusalem Post, 2014-06-10. [dostęp 2014-06-26].
  988. Syria: top FSA officers quit (ang.). Al Arabija, 2014-06-10. [dostęp 2014-06-26].
  989. Dżihadyści z ISIL wstrzymali operacje w Syrii. Przerzucają broń z północy Iraku (pol.). tvn24.pl, 2014-06-13. [dostęp 2014-06-26].
  990. Iraq militant group declares establishment of Islamic state (ang.). CBC News, 2014-06-28. [dostęp 2014-06-30].
  991. Iraq Live Blog (ang.). Al Dżazira, 2014-07-01. [dostęp 2014-07-01].
  992. Islamic State seizes oil field and towns in Syria's east | Reuters, www.reuters.com [dostęp 2017-11-15] (ang.).
  993. International News | Latest World News, Videos & Photos -ABC News - ABC News, abcnews.go.com [dostęp 2017-11-15] (ang.).
  994. 'Islamic State' expels rivals from Syria city | News | Al Jazeera, www.aljazeera.com [dostęp 2017-11-15].
  995. Islamic State beheads American reporter (ang.). Long War Jornual, 2014-08-20. [dostęp 2014-08-20].
  996. Islamic State executes American reporter, threatens Brit (ang.). Long War Jornual, 2014-09-02. [dostęp 2014-09-03].
  997. IS Killed More than 700 Syria Tribe Members in 2 Weeks (ang.). Naharnet, 2014-08-16. [dostęp 2014-08-29].
  998. The failed US mission to try and rescue James Foley from Islamic State terrorists (ang.). The Telegraph, 2014-08-21. [dostęp 2014-09-19].
  999. Reports: At least 115 Syrian troops, workers killed in Islamic militants’ seizure of gas field (ang.). guelphmercury.com, 2014-07-18. [dostęp 2014-09-04].
  1000. Jihadists kill 270 in Syrian gas field 'massacre (ang.). news.asiaone.com, 2014-07-18. [dostęp 2014-09-04].
  1001. مقتل 65 من قوات النظام في شاعر (ang.). SOHR, 2014-07-20. [dostęp 2014-09-04].
  1002. مقتل 65 من قوات النظام في شاعر (ang.). SOHR, 2014-07-28. [dostęp 2014-09-04].
  1003. Syria retakes Homs gas field from hardline group (ang.). Reuters, 2014-07-28. [dostęp 2014-09-04].
  1004. ISIS take over Syria army base, behead soldiers: Activists (ang.). Daily Star, 2014-08-16. [dostęp 2014-07-29].
  1005. الدولة الاسلامية تسيطر على اجزاء واسعة من اللواء 93 وتقتل العشرات (arab.). SOHR, 2014-08-07. [dostęp 2014-08-29].
  1006. Jihadists capture key base from Syrian army (ang.). Daily Star, 2014-08-08. [dostęp 2014-09-03].
  1007. Syrian troops defending last stronghold in Raqa province (ang.). Daily Star, 2014-08-21. [dostęp 2014-09-03].
  1008. Syrian Republican Guards Newly Formed 124th Arrives at Tabqa Airbase (ang.). almasdarnews.com, 2014-08-22. [dostęp 2014-09-04].
  1009. a b IS executes „more than 160” Syria troops in new atrocity (ang.). Channel Asia, 2014-08-24. [dostęp 2014-09-04].
  1010. More than 500 dead in battle for Syria’s Tabqa airport: NGO (ang.). Citizen, 2014-08-24. [dostęp 2014-09-04].
  1011. Amerykańska prasa: bierność ws. Syrii postawiła Obamę pod ścianą (pol.). TVN24, 2014-09-11. [dostęp 2014-09-11].
  1012. U.S., Arab Allies Launch Airstrikes Against Islamic State Targets in Syria (ang.). The Wall Street Jornual, 2014-09-22. [dostęp 2014-09-22].