Gwiazdozbiór Oktanta

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Oktant
Oktant
Nazwa łacińska Octans
Dopełniacz łaciński Octantis
Skrót nazwy łacińskiej Oct
Dane obserwacyjne (J2000)
Rektascensja 21 h
Deklinacja -85°
Charakterystyka
Powierzchnia 291 stopni kw.
Liczba gwiazd o obserwowanej wielkości gwiazdowej < 3 0
Najjaśniejsza gwiazda ν Octantis (3,73m)
Gwiazdozbiory sąsiadujące
Widoczny na szerokościach geograficznych
pomiędzy 90° S a 1[1]° N.

Oktant (łac. Octans, dop. Octantis, skrót Oct) – ten niewielki gwiazdozbiór zawiera południowy biegun niebieski. Jest to 50. co do wielkości gwiazdozbiór na niebie. Liczba gwiazd dostrzegalnych nieuzbrojonym okiem: około 35. W Polsce niewidoczny.

Pochodzenie nazwy[edytuj | edytuj kod]

Z Oktantem nie są związane żadne legendy i mity. Wyobraża wynaleziony w 1730 roku przez brytyjskiego matematyka Johna Hadleya przyrząd, zwany oktantem, poprzednikiem sekstansu. Gwiazdozbiór został nazwany na jego cześć w 1752 roku przez francuskiego astronoma, kartografa i duchownego, badacza nieba południowego Nicolasa Louisa de Lacaille, pierwotnie jako Octans Nautica lub Octans Hadleianus. Ta długa nazwa nie przetrwała i kilka lat później została skrócona. Przy określaniu gwiazdozbioru astronom posłużył się gwiazdami, które wcześniej należały do gwiazdozbioru Węża Wodnego[2]. W celu skompletowania konstelacji Lacaille musiał „ukraść” dwie gwiazdy; obecnie są to ni (ν) i beta (β) Oktantu. Od czasów Lacaille'a nie było istotnych zmian w gwiazdach, które tworzą ten gwiazdozbiór, poza tym, że nazwę uproszczono do Octans[1].

Gwiazdy Oktantu[edytuj | edytuj kod]

Główne gwiazdy tworzą długi nierównoramienny trójkąt w pobliżu Południowego Bieguna Niebieskigo. Obszar, w którym znajduje się Oktant, jest dość pusty. Gwiazda piątej wielkości (5,42m), sigma (σ) Octantis, obecnie odległa o 63′ od południowego bieguna niebieskiego, pełni w czasach nowożytnych rolę południowej gwiazdy polarnej, stąd niekiedy nazywana jest Polaris Australis. Z racji małej jasności, która jest 25 razy mniejsza, nie stanowi takiego elementu orientacyjnego, jakim jest alfa (α) Ursae Minoris na półkuli północnej. Jest gwiazdą zmienną typu delta Scuti, zmienia swoją jasność o 0,03m z okresem 138 minut.

  • Nu Octantis (ν Oct) – najjaśniejsza gwiazda konstelacji, jest pomarańczowym olbrzymem o jasności 3,73m. Jeśli chcemy zobaczyć, jak będzie wyglądało Słońce za około 7 mld lat, to znakomicie pomoże nam w tym właśnie ni Oktantu. Ma niemal identyczną masę i prawdopodobnie przez większość swojego życia wyglądała jak nasza gwiazda. Teraz, w wieku około 12 mld lat, zużyła już swój zapas wodoru i jest nieco spuchniętym i ostygłym podolbrzymem typu K. Za jakieś 100 mln lat zacznie korzystać z fuzji helu i stanie się w pełni rozwiniętym czerwonym olbrzymem, 60 razy jaśniejszym niż obecnie, a potem zmieni się w białego karła[1].
  • β Oct – to gwiazda biała, ewolucyjnie znajdująca się w fazie między karłem a podolbrzymem. Odległa od Ziemi o 140 lat świetlnych (4,13m)
  • δ Oct – trzecia do jasności, to pomarańczowy olbrzym o jasności 4,31m położony około 279 lat świetlnych od Słońca. Ma masę 1,2 masy Słońca i promień o 25% większy od niego, a wiek zbliżony.
  • θ Oct – czwarta gwiazda ma jasność 4,78m
  • α Oct (alpha Octantis) – siódma co do jasności (5,13m), to spektroskopowy układ podwójny. W układzie tym niemal identyczne olbrzymy typu F obiegają się wzajemnie z okresem 9,073 dnia. Obserwowane zmiany jasności nie wynikają z ułożenia płaszczyzny orbity, ale z faktu, że krążą blisko siebie. W związku z tym każda z nich ma kształt wydłużonej elipsoidy obrotowej (efekt wzajemnego przyciągania grawitacyjnego), a to z kolei powoduje przesłanianie wzajemne fragmentów obu gwiazd.
  • λ Oct – gwiazda podwójna o jasnościach 5,4m i 7,7m

Interesujące obiekty[edytuj | edytuj kod]

Niebo w Oktancie, tak jak u niektórych z jego sąsiadów, to niemal pustynia, i niewiele jest tam obiektów mogących przyciągnąć uwagę astronomów amatorów.

  • Collinder 411 to gromada otwarta gwiazd od siódmej do dziesiątej wielkości, rozpościerająca się na ponad 1°. Najlepiej oglądać ją przez dużą lornetkę albo szerokopolowy okular przy małym powiększeniu.
  • W konstelacji jest sporo małych i bladych galaktyk. Jedyną interesującą cechą NGC 2573 (Plarissima Australis) jest to, że leży najbliżej Południowego Bieguna Niebieskiego w odległości mniejszej niż 1°[1].

Precesja[edytuj | edytuj kod]

W wyniku precesji biegun południowy oddala się od sigmy Octantis w kierunku Kameleona. W tym regionie również nie ma jasnych gwiazd, więc biegun zostanie pusty przez następne 1500 lat – wtedy znajdzie się w odległości 1° od gwiazdy czwartej wielkości, delty (δ) Chamaeleontis[3].

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • Delta Oktantis (δ Oct) to południowa gwiazda polarna na Saturnie.
  • Te dwie gwiazdy „biegunowe”, Sigma Oktantis (σ Oct), tak jak i Gwiazda Polarna, różnią się zasadniczo pod względem jasności i odległości, ale mają jedną wspólną cechę: obydwie są pulsującymi gwiazdami zmiennymi typu F. Gwiazda Polarna jest cefeidą, a sigma jest gwiazdą typu Delta Scuti i zmienia swą jasność o mniej niż 0,1 wielkości w ciągu paru godzin[1].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Praca zbiorowa: Kosmos. Warszawa: Buchmann Sp. z o.o., 2012, s. 416-417. ISBN 978-83-7670-323-7.
  2. Kamil Złoczewski: Kosmos. Rajski Ptak, Kameleon i Oktant. T. 84. Poznań: Amermedia Sp. z o.o., 2013, s. 22. ISBN 978-83-252-2124-9.
  3. Praca zbiorowa: Encyklopedia Wszechświata. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 409. ISBN 978-83-01-14848-5.