Gwiazdozbiór Koziorożca

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Koziorożec
Koziorożec
Nazwa łacińska Capricornus
Dopełniacz łaciński Capricorni
Skrót nazwy łacińskiej Cap
Dane obserwacyjne (J2000)
Rektascensja 21 h
Deklinacja -20°
Charakterystyka
Powierzchnia 414 stopni kw.
Liczba gwiazd o obserwowanej wielkości gwiazdowej < 3 1
Najjaśniejsza gwiazda Deneb Algedi (δ Capricorni - 2,85m)
Gwiazdozbiory sąsiadujące
Roje meteorów
Widoczny na szerokościach geograficznych
pomiędzy 90° S a 59[1]° N.

Koziorożec (łac. Capricornus, dop. Capricorni, skrót Cap) – jeden z gwiazdozbiorów zodiakalnych, 40. co do wielkości, znany już w starożytności. Jest dziesiątym i zarazem najmniejszym spośród gwiazdozbiorów zodiakalnych. Położony jest na południowej półkuli nieba. Te blade gwiazdy nazywane były już przez cywilizacje Sumerów i Chaldejczyków Suhur-mash-ha, czyli Kozia ryba.[1] Liczba gwiazd dostrzegalnych nieuzbrojonym okiem wynosi około 50. W Polsce widoczny latem.

Mity i legendy[edytuj | edytuj kod]

Może się wydawać dziwne, że jedna z najbledszych konstelacji zodiakalnych znana jest najdłużej. Jej znaczenie polega jednak nie tyle na charakterze gwiazd, ale na jej położeniu. Dzisiaj przesilenie zimowe ma miejsce, gdy Słońce znajduje się w obrębie gwiazdozbioru Strzelca, ale tysiące lat temu to właśnie Koziorożec oznaczał najbardziej wysunięte na południe położenie Słońca na niebie.[1] W wyobrażeniach starożytnych Greków przedstawia on pół kozła, pół rybę, gdyż taką właśnie postać przybrał według nich rogaty bożek Pan, gdy wraz z innymi bogami uciekał przed potworem Tyfonem do Egiptu. Podczas wojny pomiędzy bogami olimpijskimi z Tytanami Pan ostrzegł olimpijczyków o zbliżaniu się strasznego potwora, którego wysłała przeciw nim Gaja. Bogowie przyjęli różne postaci by uciec przed Tyfonem.[1] Pan wskoczył do wody i próbował zmienić się w rybę, aby uciec. Niestety jego przeistoczenie nie udało się całkowicie - został w połowie kozłem, w połowie rybą. Kiedy z powrotem wdrapał się na brzeg, okazało się, że Tyfon rozszarpał Zeusa. Aby przestraszyć potwora,m Pan zaczął krzyczeć -tak długo, aż Hermes zdołał pozbierać wszystkie członki Zeusa. Pan i Hermes połączyli je w jedną całość, dzięki czemu Zeus mógł ponownie podjąć walkę z potworem. Ostatecznie Zeus pokonał potwora, rzucając nań pioruny, i pogrzebał go żywcem pod Etną na Sycylii, skąd potwór nadal daje o sobie znać poprzez wydobywające się z krateru kłęby dymu.[2] Za pomoc udzieloną Zeusowi został przez niego umieszczony wśród gwiazd.

Gwiazdy Koziorożca[edytuj | edytuj kod]

Chociaż z trudem można zauważyć podobieństwo gwiazdozbioru do kozła (nawet z rybim ogonem), to gwiazdy Koziorożca względnie łatwo można odnaleźć na niebie. Większe z nich tworzą duży trójkąt, którego wierzchołki wyznaczają dwie gwiazdy czwartej wielkości alfa i omega oraz delta, gwiazda trzeciej wielkości. Żadna z nich nie jest specjalnie jasna, ale przypomina bardzo kształt dolnej części bikini.[1]

  • Algiedi (α Cap) (Algedi - 'kozioł'), znana też jako Giedi, składa się z nadolbrzyma o typie widmowym G3 i jasności 4,4m oraz olbrzyma o typie G8 i jasności 3,8m. W rzeczywistości opisane gwiazdy nie są związane ze sobą fizycznie.[2] Oba te obiekty mają towarzyszy.
  • Gwiazda beta Cap (nazywana Dabih, co oznacza „rzeźnik” - nazwa ta jest związana z arabską tradycją składania kozła w ofierze, gdy Słońce wchodzi w obszar Koziorożca)[2] to gwiazda podwójna: jaśniejsza świeci z jasnością 3,4m, a słabsza – 6,2m. W rzeczywistości β Cap jest jeszcze bardziej skomplikowana i oba składniki posiadają kolejnych, ale już o wiele słabszych towarzyszy.
  • Nieco na południe od bety (β) znajduje się mały trójkąt gwiazd piątej i szóstej wielkości: omikron (ο), pi (π) i ro (ρ). Wszystkie trzy to ładne pary o różnej naturze, dobrze je widać w 15-centymetrowym teleskopie.[1]
  • Deneb Algedi „ogon kozła” to układ wielokrotny gwiazd, w którym składnik A jest zmienną typu Algol o okresie zmienności 1,02 dnia i zmianie jasności od 2,81 do 3,05m

Interesujące obiekty[edytuj | edytuj kod]

Gwiazdozbiór ma stosunkowo niewiele do zaoferowania astronomowi amatorowi.

  • M30gromada kulista, owalnie ukształtowana, o jasnym centrum, odkryta przez Charlesa Messiera w 1764 roku. Oddalona jest o około 28 tysięcy lat świetlnych i zajmuje obszar o średnicy 12 minut łuku. Jej jasność wizualna to 7,2m[2]. Na północnej i zachodniej stronach hala całkiem wyraźnie widać dwa ramiona gwiazd.[1]

Zwrotnik Koziorożca[edytuj | edytuj kod]

Z gwiazdozbiorem tym powiązane jest także przesilenie zimowe. Równoleżnik, na którym Słońce jest w zenicie w momencie tego przesilenia nazywany jest zwrotnikiem Koziorożca. Nazwa ta wynika z faktu, że właśnie w tym gwiazdozbiorze znajdowało się Słońce w momencie przesilenia około 2000 lat temu, gdy nadano nazwę temu równoleżnikowi. W dzisiejszych czasach, na skutek precesji, w chwili przesilenia zimowego, Słońce znajduje się w obrębie gwiazdozbioru Strzelca. Przez gwiazdozbiór Koziorożca przebiega obecnie 27,8° ekliptyki – niemal cały znak Wodnika. Słońce wędruje na tle gwiazdozbioru Koziorożca między 19 stycznia a 16 lutego.

Rój meteorów[edytuj | edytuj kod]

Warto zwrócić uwagę na rój meteorów związanych z konstelacją, Kaprikornidy, które w połowie lipca dają około ośmiu meteorów na godzinę.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło Koziorożec w Wikisłowniku

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Praca zbiorowa: Kosmos. Warszawa: Buchmann Sp. z o.o., 2012. ISBN 978-83-7670-323-7.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Tomasz Szymański: Kosmos. T. 12. Poznań: Oxford Educational, 2011, s. 22-23. ISBN 978-83-252-1363-3.