Gwiazdozbiór Orła

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Orzeł
Orzeł
Nazwa łacińska Aquila
Dopełniacz łaciński Aquilae
Skrót nazwy łacińskiej Aql
Dane obserwacyjne (J2000)
Rektascensja 19,5 h
Deklinacja
Charakterystyka
Powierzchnia 652 stopnie kw.
Liczba gwiazd o obserwowanej wielkości gwiazdowej < 3 3
Najjaśniejsza gwiazda Altair (0,76m)
Gwiazdozbiory sąsiadujące
Widoczny na szerokościach geograficznych
pomiędzy 70[1]° S a 80° N.

Orzeł (łac. Aquila, dop. Aquilae, skrót Aql) – gwiazdozbiór, jest łatwo zauważalny z powodu najjaśniejszej gwiazdy Altair, α (Aql) 0,76m (pierwsza liga jasności gwiazd – 12 miejsce). Konstelacja Orła znana była już w Mezopotamii (3 tysiące lat temu), jednak nie zawsze była nazywana Orłem. Liczba gwiazd dostrzegalnych nieuzbrojonym okiem: około 70. W Polsce widoczna latem.

Mity i legendy[edytuj | edytuj kod]

Najlepiej znaną mitologią wspominającą o tym orle jest mitologia grecka, ale jest możliwe, że Orzeł jest gwiazdozbiorem dużo starszym. Gwiazdozbiór wyobraża mitologicznego orła, pod postacią którego Zeus sfrunął na ziemię porywając na Olimp urodziwego królewicza trojańskiego Ganimedesa, by uczynić go podczaszym bogów. Później Ganimedes znalazł się wśród gwiazd pobliskiej konstelacji Wodnika. Przedstawiany jako orzeł w locie, dźwigający w szponach młodego chłopca. Orzeł kieruje swój lot w stronę gwiazd Koziorożca. Był również ptakiem przynoszącym pioruny dla Zeusa.

Niektore z gwiazd, obecnie wliczanych w skład gwiazdozbioru Orła, tworzyły kiedyś gwiazdozbiór Antinous (Młodzieniec), teraz już nieuznawany. Nazwa grupy sięga II wieku, kiedy cesarz rzymski Hadrian, być może zainspirowany opowieścią o Zeusie I Ganimedesie, utworzył ją, by upamiętnić ulubionego młodzieńca na swoim dworze. Według legendy ten młodzieniec poświęcił się, by przedłużyć życie cesarza. W atlasach gwiazd XVI-XIX wieku Orzeł przedstawiany jest z Antinousem w szponach, a więc tak, jakby Młodzieniec reprezentował Ganimedesa.

W średniowieczu astronomowie arabscy (a pod ich wpływem także europejscy) konstelację nazywali Sępem w locie (łac. vultur volans)[2]. W mitologii chińskiej gwiazdozbiór ten nazywa się Pasterzem[3].

Atlasy gwiazd od XVI do XVIII wieku znacznie się między sobą różnią w sposobie pokazywania figury orła.

Wybrane obiekty[edytuj | edytuj kod]

Gwiazdy Orła[edytuj | edytuj kod]

Wiele gwiazd konstelacji jest bardzo bladych i trzeba sporo wyobraźni, by połączyć je w figurę. Alfa (α Aql) mająca z boków betę (β Aql) i gammę (γ Aql) stanowią łatwo rozpoznawalną grupe, tworzącą szyję i głowę orła. Zeta (ζ Aql) i epsilon (ε Aql) stanowią koniec jednego skrzydła, teta (θ Aql) tworzy drugie, a lambda (λ Aql) - ogon. Atrakcją Orła jest eta (η)Aquilae, będąca jedną z najjaśniejszych cefeid na niebie. Jej jasność waha się między 3,48 a 4,39m, z okresem 7,177 dnia. Jest jasnym nadolbrzymem. Jej odległość od Ziemi wynosi około 1170 lat świetlnych.
Altair (α Aql) jest trzynastą najjaśniejszą gwiazdą na niebie i najjaśniejszą tej konstelacji. Jej nazwa pochodzi od arabskiego słowa, które oznacza lecący orzeł. Altair wyznacza dolny wierzchołek i wraz z Wegą i Denebem tworzą charakterystyczną formację Trójkąta Letniego[4].
W Orle istnieją dwie słabe gwiazdy podwójne: 15 Aquilae ze składnikami piątej i siódmej wielkości oraz 57 Aquilae o składnikach szóstej wielkości gwiazdowej, o separacji odpowiednio 40″ i 2,3″.

Interesujące obiekty[edytuj | edytuj kod]

  • Wielka Szczelina (Great Rift), długie pasmo pyłu i gazu w płaszczyźnie Drogi Mlecznej, rozciągające się od Strzelca do Łabędzia, jest najlepiej widoczna w Orle. Na ciemnym niebie dostrzegalna jest jako pasmo rozłupujące Drogę Mleczną na dwa oddzielne „strumienie”.
  • Gromada otwarta NGC 6709 jest jasnym i pięknym trójkątnym zgromadzeniem średnich i słabo świecących, gwiazd, z których około 50 można zobaczyć przez 20-centymetrowy teleskop.
  • W 15-centymetrowym teleskopie NGC 6755 widać mniejszą, podobną do chmury gromadę z wieloma słabymi gwiazdami.
  • Znajdująca się obok gromada otwarta NGC 6756 jest znacznie słabsza i mniejsza, gdyż świeci z całkowita jasnością 10,6m i ma tylko 4′ średnicy.

Orzeł zawiera sporo doskonałych mgławic planetarnych, z których najładniejsza:

  • NGC 6751, jest małym okrągłym mglistym dyskiem o szarawym zabarwieniu.
  • NGC 6722, nieco większa, ale bledsza, ma wygląd półprzezroczystego szarawego dysku z ciemniejszym centrum.
  • NGC 6803 przedstawia sobą mały jasny niebieski dysk.
  • NGC 6804 to nieduży owalny szarawy dysk mgły, otoczony pobliskimi gwiazdami.

Gwiazdozbiór Orła przechodzi przez Drogę Mleczną[5].

Gwiezdne trio[edytuj | edytuj kod]

Altair ma dwóch sąsiadów: czwartej wielkości Alshain, czyli beta (β) Aquilae, oraz trzeciej wielkości, wyraźnie pomarańczowego, Tarazeda, czyli gamma (γ) Aquilae, z którymi tworzy wyróżniające się trio[6].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło Orzeł w Wikisłowniku

Przypisy

  1. Praca zbiorowa: Kosmos. Warszawa: Buchmann Sp. z o.o., 2012, s. 314-315. ISBN 978-83-7670-323-7.
  2. Nasze Gwiazdozbiory (pol.). [dostęp 2010-02-15].
  3. Mieczysław J. Künstler: Mitologia chińska. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Auriga, 2006, s. 239. ISBN 83-922635-5.
  4. http://astro.jasiu.pl/orzel.htm (pol.). [dostęp 2010-02-15].
  5. Astronomia.pl – Polski Portal Astronomiczny (pol.). [dostęp 2010-02-15].
  6. Encyklopedia Wszechświata. Warszawa: 2006, s. 367. ISBN 978-83-01-14848-5.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]