Gwiazdozbiór Pieca

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Piec
Piec
Nazwa łacińska Fornax
Dopełniacz łaciński Fornacis
Skrót nazwy łacińskiej For
Dane obserwacyjne (J2000)
Rektascensja 3 h
Deklinacja -30°
Charakterystyka
Powierzchnia 398 stopni kw.
Liczba gwiazd o obserwowanej wielkości gwiazdowej < 3 0
Najjaśniejsza gwiazda α Fornacis (3,80m)
Gwiazdozbiory sąsiadujące
Widoczny na szerokościach geograficznych
pomiędzy 90° S a 53[1]° N.

Piec (łac. Fornax, dop. Fornacis, skrót For) – mały, 41. co do wielkości, gwiazdozbiór nieba południowego. Pierwotna nazwa, nadana w 1756 roku przez Nicolasa Louisa de Lacaille, brzmiała Piec chemiczny (łac. Fornax chemica). Chciał on w ten sposób uhonorować wybitnego francuskiego chemika Antoine Lavoisiera, badacza m.in. reakcji spalania.[2] Nazwa została zmieniona na obecną przez Międzynarodową Unię Astronomiczną w 1928.[3] Liczba gwiazd widocznych nieuzbrojonym okiem: około 35. W Polsce gwiazd tej konstelacji najlepiej wypatrywać w listopadzie mając na uwadze, że górują zaledwie 15° nad horyzontem, poniżej gwiazdozbioru Erydanu.

Mity i legendy[edytuj | edytuj kod]

Starożytni astronomowie widzieli blade gwiazdy tej konstelacji, ale nie połączyli ich we wzór. Piec jest gwiazdozbiorem nowożytnym, nie wiążą się więc z nim żadne mity lub legendy. Ojciec Nicolas Luis de Lacaille wymyślił Piec podczas wizyty w obserwatorium na Przylądku Dobrej Nadziei w latach 1751-1752. Przy okazji dodał duży zakręt wielkiej rzece Erydan, wobec czego płynie ona teraz wokół Pieca, a nie przez niego. Lacaille początkowo nazwał gwiazdozbiór Fornax Chemiae, czyli Piecem Chemicznym, by uczcić sławnego francuskiego chemika Antonine'a Lavoisiera, zgilotynowanego w 1794 roku podczas rewolucji francuskiej. Pół wieku później Johann Bode w wydanej w 1801 Uranographii nazwał ten zbiór gwiazd Apparatus Chemicus. Na tej samej mapie Bode „podkradł” też kilka gwiazd z Pieca i sąsiedniego Rzeźbiarza, by stworzyć Machina Electrica, nowy gwiazdozbiór, który miał uczcić wynalazek generatora elektrycznego. Ten pomysł wzbudził jednak niewielkie zainteresowanie, i poza tym wyjątkiem nie było więcej żadnych znaczących zmian w składzie gwiazd Pieca[1]. Jednak większość astronomów była przyzwyczajona do nazwy zaproponowanej przez Lacaille'a, więc ta w 1845 została skrócona do jednego słowa.

Gwiazdy Pieca[edytuj | edytuj kod]

Jak wiele z wynalazków Lacaille'a gwiazdy Pieca nie bardzo przypominają figurę związaną z nazwą konstelacji i nie przyciągają specjalnej uwagi obserwatorów. Nie zawiera gwiazd powyżej 4 wielkości.

  • Najjaśniejsza gwiazda ma jasność zaledwie 3,80m (alfa Fornacis; α For) i jest to jedyna gwiazda jaśniejsza od 4m w Piecu. Nazywana jest również Dalim oraz Fornacis, wcześniej zaś należała do części Erydanu i była oznaczana 12 Eridani. Jest to układ podwójny o okresie obiegu 246 lat w odległości niewiele większej niż odległość Plutona od Słońca, składający się z podolbrzyma typu F oraz słabszej gwiazdy o jasności 7,2m. Składniki są odległe o około 5 sekund łuku, można je rozdzielić przy użyciu teleskopu średnich rozmiarów. Układ ten znajduje się zaledwie 46 lat świetlnych od nas, co sprawia, że ma on znaczny ruch własny. Obserwacje w podczerwieni wskazują na obecność dysku pyłowego wokół podolbrzyma.
  • Druga co do jasności gwiazda to beta Fornacis (β For; 4,45m). Jest świecącym na żółto olbrzymem typu widmowego G leżącym w odległości 169 lat świetlnych. Gwiazda ma towarzysza optycznego o jasności 14m[4].

Interesujące obiekty[edytuj | edytuj kod]

Główna atrakcja Pieca leżącego daleko od Drogi Mlecznej są jego galaktyki.

  • Gromada w Piecu to niewielka gromada galaktyk położona na granicy Pieca z Erydanem, w odległości około 65 mln lat świetlnych.
  • NGC 1316 (9,4m) jest najjaśniejszą z nich. Jest to gigantyczna, osobliwa galaktyka eliptyczna, znajdująca się w odległości 70 milionów lat świetlnych. Jest silnym źródłem promieniowania radiowego - radioźródło zwane Fornax A (czwarte co do jasności na niebie). Posiada liczne, dość chaotycznie ułożone pasma pyłowe, co sugeruje, że powstała w wyniku zlania się wielu mniejszych galaktyk.
  • NGC 1399 (9,9m) to galaktyka eliptyczna znajdująca się w centrum gromady. Wokół niej znajduje się populacja około sześciu tysięcy gromad kulistych.
  • Innym obiektem w gromadzie Piec jest NGC 1365 - piękna galaktyka spiralna z poprzeczką, prawdopodobnie tak masywna jak Droga Mleczna[5]. Jest to chyba najelegantsza galaktyka spiralna z poprzeczką na ziemskim niebie. Poprzeczka jest widoczna przez 10-centymetrowy teleskop jako mała wydłużona mgła, a 20-centymetrowy teleskop pokaże cienkie ramiona wyglądające jak najdrobniejsze nici babiego lata[1].
  • Interesującą galaktyką w Piecu jest NGC 1097 (9,5m) galaktyka spiralna z poprzeczką. Jest odległa od Słońca o 45 milionów lat świetlnych, ma rozmiary około 10 minut łuku. Galaktyka została odkryta przez Williama Herschela w 1790 roku.
  • Jedną z najjaśniejszych mgławic planetarnych na niebie to NGC 1360. Najmniejsze teleskopy pokazują mgławicę jako wielką szarą mgłę z łatwo dostrzegalną gwiazdą centralną[1].
  • Obiekt pozagalaktyczny, znajdujący się w Galaktyce Karłowatej Pieca to gromada kulista NGC 1049, została zidentyfikowana przez Johna Herschela w 1830 roku.

Znajduje się tu również Ultragłębokie Pole Hubble'a (HUDF). Zestaw zdjęć o całkowitym czasie ekspozycji trwającym niemal milion sekund sięga 13 miliardów lat wstecz.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Praca zbiorowa: Kosmos. Warszawa: Buchmann Sp. z o.o., 2012, s. 376-377. ISBN 978-83-7670-323-7.
  2. Fornax (furnace) (ang.). [dostęp 2012-03-21].
  3. Fornax (ang.). [dostęp 2012-03-21].
  4. Kamil Złoczewski: Kosmos. Tajemnice Wszechświata.. T. 88. Poznań: Amermedia Sp. z o.o., s. 21-22. ISBN 978-83-252-2128.
  5. Encyklopedia Wszechświata. , s. 389, 2006. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

J. Desselberger, J. Szczepanik, Tablice astronomiczne z przewodnikiem po gwiazdach Park Bielsko-Biała 2002 ISBN 83-7266-156-1