Pieszyce

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: gmina miejsko-wiejska Pieszyce.
Pieszyce
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Panorama Pieszyc ze zboczy Grodziska
Herb
Herb
Państwo  Polska
Województwo  dolnośląskie
Powiat dzierżoniowski
Gmina Pieszyce
Prawa miejskie 1962
Burmistrz Dorota Konieczna-Enözel
Powierzchnia 17,72 km²
Populacja (31.12.2019)
• liczba ludności
• gęstość

7095[1]
400,4 os./km²
Strefa numeracyjna 74
Kod pocztowy 58-250 do 58-252
Tablice rejestracyjne DDZ
Położenie na mapie gminy Pieszyce
Mapa konturowa gminy Pieszyce, blisko centrum na prawo znajduje się punkt z opisem „Pieszyce”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, po lewej nieco na dole znajduje się punkt z opisem „Pieszyce”
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa konturowa województwa dolnośląskiego, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „Pieszyce”
Położenie na mapie powiatu dzierżoniowskiego
Mapa konturowa powiatu dzierżoniowskiego, po lewej znajduje się punkt z opisem „Pieszyce”
Ziemia50°42′46″N 16°34′56″E/50,712778 16,582222
TERC (TERYT) 0202034
SIMC 0984396
Urząd miejski
ul. Kościuszki 2
58-250 Pieszyce
Strona internetowa
BIP
Staw w Bratoszowie z panoramą na Wielką Sowę i Góry Sowie
Staw w Bratoszowie z panoramą na Wielką Sowę i Góry Sowie
Wielka Sowa z wieżą widokową – najdalej na południe wysunięty zakątek Pieszyc
Wielka Sowa z wieżą widokową – najdalej na południe wysunięty zakątek Pieszyc
Pałac w Pieszycach – obiekt prywatny, zamknięty dla ruchu turystycznego
Pałac w Pieszycach – obiekt prywatny, zamknięty dla ruchu turystycznego
Dom Tkacza w Rościszowie
Dom Tkacza w Rościszowie
Pieszyce na tle Ślęży widziane z Przełęczy Jugowskiej
Pieszyce na tle Ślęży widziane z Przełęczy Jugowskiej
Sowiogórskie szlaki w obrębie Gminy Pieszyce z widokiem na najwyższy szczyt Sudetów Środkowych – Wielką Sowę
Sowiogórskie szlaki w obrębie Gminy Pieszyce z widokiem na najwyższy szczyt Sudetów Środkowych – Wielką Sowę

Pieszyce (niem. Peterswaldau) – miasto leżące w południowo-zachodniej Polsce na Dolnym Śląsku, w województwie dolnośląskim, w powiecie dzierżoniowskim.

Według danych GUS z 31 grudnia 2019 r. miasto liczyło 7095 mieszkańców[1].

1 stycznia 2016 Pieszyce zmieniły rodzaj gminy z miejskiego na miejsko-wiejski[2]. W praktyce oznaczało to wyłączenie poza administrację miasta obszarów miejscowości Rościszów, Kamionki, Piskorzów i Bratoszów, nadając im status wsi. Z wyłączonych terenów powstał obszar wiejski gminy miejsko-wiejskiej Pieszyce. 1 stycznia 2016 odebrany został też status miasta gminie miejskiej Pieszyce z równoczesnym (tego samego dnia) nadaniem statusu miasta miejscowości Pieszyce w gminie („wiejskiej”) Pieszyce. Jest to dwuetapowy zabieg administracyjny związany ze zmianą rodzaju gminy z miejskiej na miejsko-wiejską.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Miasto jest położone u podnóża Gór Sowich w Kotlinie Dzierżoniowskiej, ciągnie się kilka kilometrów wzdłuż Pieszyckiego Potoku (niem. Peterswaldauer Wasser[3]).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Peterswald (późniejszy Peterswaldau, Petriwalde[4], Peterswalt[5], Pietrolesie[6], Pieszyce) – został wspomniany po raz pierwszy w dokumencie wydanym w 1258 roku w Nysie przez biskupa Tomasza I. Dokument dotyczył przydzielenia kaplicy w Pieszycach praw, dzięki którym stała się samodzielnym kościołem z własnym kapłanem[7]. Dokumenty z 1258 roku ujawniają także, że właścicielem tej wsi był rycerz Otton z Wilina[8]. Nazwa Peterswald (Piotrowy Las) może nawiązywać do początków istnienia tej miejscowości, która prawdopodobnie powstała na miejscu wyciętego lasu[5].

Początek przemysłu włókienniczego w Pieszycach[edytuj | edytuj kod]

W 1705 roku właścicielem majątków w Pieszycach został Bernhard Bonit von Mohrenthal, kupiec i potentat branży tekstylnej, który pragnął rozwinąć w Pieszycach przemysł włókienniczy. Nie było to proste zadanie, ponieważ brakowało w Pieszycach specjalistów w tej dziedzinie (w Pieszycach i Kamionkach pracowało zaledwie 14 tkaczy). W 1714 roku w Pieszycach pojawił się wykańczalnik Johann Christoph Klette, który w 1717 otrzymał cesarski przywilej wyłączności na wytwarzanie materiałów z drojetu oraz ze spilśnionej etaminy, nie zatrzymał jednak tego przywileju na długo, ponieważ utracił go po proteście wykańczalników dzierżoniowskich. Po sprzedaży dóbr w 1721 nowy właściciel hrabia Erdmann von Promnitz kontynuował inicjatywę swojego poprzednika poprzez wspieranie Johanna Christopha Klettego i Johanna Christiana Schmidta. W 1722 roku wybudował przy drodze do Piskorzowa manufukturę-wykańczalnię. Kompleks fabryczny składał się również z czesalni, folusz i magla sukienniczego. W latach 1728-1730 wykańczalnia Promnitza zyskała na wartości i popularności do tego stopnia, że jeszcze 150 lat później w archiwum dworskim przechowywano wyprodukowane w tej wykańczalni próbki materiałów[9].

Powstanie tkaczy śląskich[edytuj | edytuj kod]

Znamiona kryzysu, które pojawiły się na przełomie stuleci okazały się zapowiedzią załamania przemysłu włókienniczego w rejonie Gór Sowich. Kryzys doprowadził do powstania tkaczy śląskich w 1844 roku[10]. To wydarzenie stało się nie tylko symbolem kryzysu, usłyszała o nim cała Europa i chociaż dotyczył on także całych ówczesnych Niemiec, to okazał się najbardziej dotkliwy w okolicach Gór Sowich[11]. Aleksaner Scheer opisał problem w następujący sposób:

Od 7 lub więcej lat nie mają szczęścia sprawić sobie jakiejkolwiek części garderoby; ich nakrycia składają się z łachmanów, ich mieszkania rozpadają się, ponieważ nie są w stanie ponieść kosztów remontu; nieudane zbiory kartofli, w ciągu ostatnich dwóch lat, skazały ich na najtańsze pośledniejsze lub pastewne gatunki ziemniaków, skazani również są na czarną lub pastewną mąkę; mięso pojawia się jedynie u niektórych na Wielkanoc, Zielone Świątki czy Boże Narodzenie. Ubrania do kościoła (odświętne) zostały już dawno sprzedane albo zastawione; oni wstydzą się chodzić do kościoła w swoich łachmanach i pozbawieni są w ten sposób nawet tej duchowej pociechy w swoim nieszczęściu[12].

3 czerwca 1844 w Pieszycach rozpoczęły się rozruchy. Czarę goryczy przelało w tym przypadku zatrzymanie jednego z tkaczy Wilhelma Medera za śpiewanie Krwawy sąd i wymienienie w piosence nazwiska Zwanzingera, jednego z najbogatszych fabrykantów. 4 czerwca tkacze ruszyli pod firmę Zwanzingera, byli jednak nastawieni pokojowo, aczkolwiek prowokacyjne zachowanie służby i pracowników Zwanzingera doprowadziło do zdemolowania magazynów i kantorów. Po tym wydarzeniu właściciel razem ze swoją rodziną uciekli do Wrocławia. Pastorowi udało się nakłonić tkaczy do rozejścia, jednak wieści szybko się rozeszły i do Pieszyc zaczęli napływać robotnicy z innych miejscowości, którzy także mieli dosyć kryzysu. Na nowo zaczęło się niszczenie majątku Zwanzingera. Starosta powiatowy Prittwitz oraz hrabia Pfeil-Burghaus próbowali uspokoić tłum, jednak ich próby nie odniosły zamierzonych skutków. Na pomoc musieli wezwać wojsko z garnizonu w Świdnicy. Ostatecznie powstanie zostało stłumione, jednak i tak zwróciło ono uwagę prasy oraz władz państwowym, dzięki czemu opracowano program pomocy tkaczom[13].

Obozy pracy[edytuj | edytuj kod]

W 1941 roku na terenie obecnego powiatu Dzierżoniowskiego zaczęły powstawać obozy pracy, jeden z większych znajdował się na pograniczu Dolnych Pieszych i Bielawy, nosił on nazwę Sportschule. W późniejszych latach on filią Gross Rosen. Był to obóz wyłącznie żydowski, znajdowało się w nim około 1400 kobiet różnej narodowości[14].

Władza po 1944 roku[edytuj | edytuj kod]

Przekazanie przez armię radziecką władzom polskim administracji Dolnego Śląska miało miejsce w 1945 roku, co pozwoliło na organizację struktur władzy i podział województwa na jednostki administracyjne. Pełnomocnikiem Rządku RP na Gminę Peterswaldau został Henryk Biernacki, który w późniejszych latach został pierwszym burmistrzem Pieszyc. Do pierwszych decyzji nowych władz należała między innymi zmiana nazw ulic oraz nazw okolicznych wsi z niemieckich na polskie[15].

Zmiana nazwy miejscowości[edytuj | edytuj kod]

Spolszczono nazwę Peterswaldau na Pietrolesie, jednak funkcjonowały w obiegu także nazwy Piotrowin, czy też Piotrowy Las. W 1947 roku nazwa miejscowości została ponownie zmieniona, tym razem na Pieszyce, nie jest jednak nigdzie podane, dlaczego doszło do takiej zmiany[6].

Przemysł włókienniczy po wojnie[edytuj | edytuj kod]

W 1946 roku utworzono Państwową Wytwórnię Tkanin Technicznych nr 16 w Pietrolesiu, która podlegała Zjednoczonemu Przemysłowi Bawełnianemu w Dzierżoniowie, a od 1947 roku Zjednoczeniu Tkanin Technicznych w Łodzi. Stopniowo uruchomiono kolejne fabryki na terenie Pietrolesia oraz Kamionkowa, a następnie w 1947 przekształcono je w Pieszyckie Zakłady Przemysłu Bawełnianego[16].

Powódź tysiąclecia[edytuj | edytuj kod]

Ulewy, jakie nawiedziły Pieszyce 17 i 18 lipca 1997 roku doprowadziły do znacznego podwyższenia się wody w zazwyczaj niewielkich i spokojnych potokach (Pieszycki Potok oraz Kłomnica). Alarm powodziowy został ogłoszony, dopiero gdy woda wylała się z koryt potoków (powódź tysiąclecia). Opanowanie żywiołu okazało się trudne, pod wodą znalazło się 35% powierzchni gminy. Całkowicie zniszczonych zostało 9 budynków mieszkalnych, nie jest jednak dokładnie podane, ilu mieszkańców ewakuowano, według niektórych źródeł było 35, a według innych 65 osób[17].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Zespół zamkowo-pałacowy, (XVII-XVIII w.)
Mury obronne, XVII w.

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są obiekty[18]:

  • kościół parafialny pw. św. Jakuba, gotycki z prezbiterium z XIV wieku i wieżą z 1525 r. przebudowany w XVIII wieku i na początku XX. Wejście ozdobione gotyckim portalem, a wewnątrz zespół nagrobków renesansowych i barokowych z XVI I XVII wieku[19]
  • kościół pw. św. Antoniego, poewangelicki, obecnie parafii rzym.-kat., wzniesiony ok. 1873[18]. Budowla w stylu neogotyckim, na planie krzyża, z obrazami pędzla A. Borna we wnętrzu[20]
  • zespół zamkowo-pałacowy, z XVII-XVIII w.
    • zamek-pałac z 1550 r., przebudowany w latach 1615-1617[21] jako renesansowy. W latach 1679 i 1710 został rozbudowany na wspaniałą barokową rezydencję. Pałac otacza park, w którym są resztki fos, murów obronnych i rzeźb. Pieszycki pałac był jednym z najokazalszych na Śląsku. 3 tys. m² powierzchni użytkowej, 60 pokoi i piękny park. W XVII w. zwany był Śląskim Wersalem. W okresie II wojny światowej mieścił obóz koncentracyjny dla kobiet. Po wojnie doraźnie remontowany. Jeszcze w latach 70. XX stulecia wykorzystywany na kolonie i obozy. Później stopniowo niszczał i był rozgrabiany. W grudniu 2000 roku zakupili go Alicja i Marjan Hajdukowie z Las Vegas
    • park, z XVII w., XVIII-XX w.
    • zabudowa podzamcza:
      • Dwór w Pieszycach, obecnie dom mieszkalny, pl. Zamkowy 2, z 1580 r., 1818 r.
      • dom, pl. Zamkowy 3, z połowy XVII w., 1818 r.
      • budynek gospodarczy, obok domu nr 3, z pierwszej połowy XVI w., 1818 r.
      • brama na dziedziniec gospodarczy, z początku XVIII w.
      • mury obronne, z XVII w.
  • zajazd, ul. Kopernika 138, z 1812 r.
  • Ruiny piastowskiego zamku w Pieszycach z drugiej połowy XIII wieku – znajduje się ponad wsią Rościszów na porośniętym lasem szczycie wzniesienia Grodzisko (535 m n.p.m.). Od leżącej nieco na południe, znacznie wyższej Góry Zamecznej, oddzielony jest przełęczą. Zbudowany został na planie trzech okręgów, z centralnym położonym na szczycie. Każdy z nich miał oddzielony od siebie obwód obronny. Część centralna była wyniesiona w stosunku do przedzamczy. W obrębie tej części zamku znajdował się dziedziniec oraz podpiwniczony budynek mieszkalny wykonany z kamienia, drewna i gliny. Na dziedziniec prawdopodobnie prowadziła wysunięta przed lico wału ufortyfikowana wieża bramna. Zasięgiem obejmuje obszar o powierzchni prawie 1,5 ha. Badania archeologiczne skoncentrowane zostały na jego najwyższej części, która nazwana została zamkiem górnym, w odróżnieniu od dwóch podzamczy. Odkryte w trakcie badań wykopaliskowych obiekty mieszkalne, urządzenia obronne, a także zbiór zabytków ruchomych, wskazuje na to, że warownia funkcjonowała w drugiej połowie XIII wieku. Wielkość założenia oraz stopień ufortyfikowania sugeruje, że było ono własnością książęcą Śląskich Piastów. Powstanie zamku wiązać można z intensywną kolonizacją terenów górskich w XIII wieku i chęć zabezpieczenia południowej granicy Śląska od strony Czech. W tym wypadku wchodziłaby w grę ochrona przejścia górskiego na Przełęczy Walimskiej. Nie wiadomo z jakiego powodu zamek został opuszczony[22].

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe:

Struktura powierzchni[edytuj | edytuj kod]

Do Gminy Pieszyce należy symbol Gór Sowich – wieża widokowa na najwyższym szczycie Gór Sowich – Wielkiej Sowie.

Według danych z roku 2002[24] Pieszyce mają obszar 63,6 km², w tym:

  • użytki rolne: 49%
  • użytki leśne: 42%

Miasto stanowi 13,29% powierzchni powiatu.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Dane z 31 grudnia 2007[25]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób % osób % osób %
populacja 9 440 100 4937 52,3 4503 47,7
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)
148,4 77,6 70,8

Piramida wieku mieszkańców Pieszyc w 2017 roku[26].

Transport i komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Początki kolei żelaznych w Pieszycach sięgają przełomu XIX i XX wieku. W październiku 1900 roku zakończono budowę i uruchomiono 10,8 km 1-torową linię kolejową Dzierżoniów-Pieszyce-Bielawa Zachodnia. Linia ta funkcjonowała do grudnia 1976, w styczniu 1977 zawieszono przewozy, zarówno pasażerskie jak i towarowe. W 1978 rozpoczęto demontaż torowiska na całej długości linii[27].

Według stanu na luty 2018 r. miejscowość jest objęta siecią publicznej komunikacji autobusowej funkcjonującej na obszarze powiatu dzierżoniowskiego, organizowanej przez Zarząd Komunikacji Miejskiej w Bielawie[28].

Współpraca międzynarodowa[29][edytuj | edytuj kod]

Sąsiednie gminy[edytuj | edytuj kod]

Bielawa, Dzierżoniów, Nowa Ruda (gmina wiejska), Świdnica, Walim

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Wyniki badań bieżących - Baza Demografia - Główny Urząd Statystyczny, demografia.stat.gov.pl [dostęp 2020-07-14].
  2. Dz.U. z 2015 r. poz. 
  3. Leopold von Zedlitz-Neukirch: Neues hydrographisches Lexikon für die deutschen Staaten, Halle 1883, str. 301.
  4. Goliński 2002 ↓, s. 18.
  5. a b Goliński 2002 ↓, s. 15.
  6. a b Goliński 2002 ↓, s. 141-142.
  7. Goliński 2002 ↓, s. 8-9.
  8. Goliński 2002 ↓, s. 16-17.
  9. Goliński 2002 ↓, s. 52-56.
  10. Goliński 2002 ↓, s. 79.
  11. Goliński 2002 ↓, s. 106.
  12. Goliński 2002 ↓, s. 107.
  13. Goliński 2002 ↓, s. 109-110.
  14. Goliński 2002 ↓, s. 133-134.
  15. Goliński 2002 ↓, s. 138-138.
  16. Goliński 2002 ↓, s. 142-145.
  17. Goliński 2002 ↓, s. 220-224.
  18. a b Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo dolnośląskie. 2020-09-30. s. 15–16. [dostęp 2015-09-17].
  19. Janusz Czerwiński, Ryszard Chanas, Dolny Śląsk - przewodnik, Warszawa: Wyd. Sport i Turystyka, 1977, s. 378.
  20. Adam Bałabuch, Stanisław Chomiak, Marek Korgul, Wiesław Mróz, Stanisław Szupieńko, Sławomir Wiśniewski, Jan Zyzak: Schematyzm Diecezji Świdnickiej. Świdnica: Świdnicka Kuria Biskupia, 2005. ISBN 83-921533-0-8.
  21. Łuczyński Romuald M. Zamki, dwory i pałace w Sudetach, Legnica, 2008, s. 291
  22. Artur Boguszewicz, Problem zamku typu przejściowego na przykładzie warowni w Pieszycach, [w:] Archaeologia et historia. Księga jubileuszowa dedykowana Pani Profesor Romanie Barnycz-Głupieńcowej, „Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego”, Łódź 2000, s. 65-86.???
  23. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-14].
  24. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset. regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  25. Baza Demograficzna – Tablice predefiniowane – Wyniki badań bieżących; Stan i struktura ludności; Ludność według płci i miast. GUS. [dostęp 2010-09-14].
  26. Pieszyce w liczbach, [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostęp 2019-01-04] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  27. Ogólnopolska Baza Kolejowa. [dostęp 19 stycznia 2009].
  28. serwis Zarządu Komunikacji Miejskiej w Bielawie. [dostęp 2018-02-03].
  29. www.pieszyce.pl. [dostęp 2011-09-13].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • M. Goliński, J. Kęsik, L. Ziątkowski, Pieszyce od czasów najdawniejszych do końca XX wieku, 2002, ISBN 83-7322-280-4.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]