Środa Śląska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Środa Śląska
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Rynek
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo

 Polska

Województwo

 dolnośląskie

Powiat

średzki

Gmina

Środa Śląska

Aglomeracja

wrocławska

Data założenia

1235

Prawa miejskie

1235

Burmistrz

Adam Ruciński

Powierzchnia

14,94 km²

Wysokość

103 – 144 m n.p.m.

Populacja (31.12.2019)
• liczba ludności
• gęstość


9539[1]
638,5 os./km²

Strefa numeracyjna

71

Kod pocztowy

55-300

Tablice rejestracyjne

DSR

Położenie na mapie gminy Środa Śląska
Mapa konturowa gminy Środa Śląska, w centrum znajduje się punkt z opisem „Środa Śląska”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, po lewej nieco na dole znajduje się punkt z opisem „Środa Śląska”
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa konturowa województwa dolnośląskiego, blisko centrum u góry znajduje się punkt z opisem „Środa Śląska”
Położenie na mapie powiatu średzkiego
Mapa konturowa powiatu średzkiego, blisko centrum u góry znajduje się punkt z opisem „Środa Śląska”
Ziemia51°09′50″N 16°35′42″E/51,163889 16,595000
TERC (TERYT)

0218044

SIMC

0987348

Urząd miejski
pl. Wolności 5
55-300 Środa Śląska
Strona internetowa
BIP

Środa Śląska (niem. Neumarkt[2] in Schlesien, cz. Slezská Středa) – miasto w województwie dolnośląskim, w powiecie średzkim, którego jest siedzibą, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Środa Śląska.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. wrocławskiego, obecnie jest jednym z miast aglomeracji wrocławskiej. Według danych GUS z 31 grudnia 2019 r. miasto liczyło 9539 mieszkańców[1].

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Środa Śląska, 1819 r.

W księdze łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego), spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295–1305, miejscowość wymieniona jest w łacińskiej formie Novumforum. Kronika wymienia również wieś, która została wchłonięta przez miasto Bielany pod dawniejszą nazwą Slota glowa (Złota głowa)[3][4]. W roku 1613 śląski regionalista i historyk Mikołaj Henel z Prudnika wymienił miejscowość w swoim dziele o geografii Śląska pt. Silesiographia podając jej łacińskie nazwy: Novoforum, Neimarcum[5].

Niemiecka nazwa oznacza nowy targ (niem. Neumarkt), natomiast polska wskazuje na to, że targ odbywał się w środy. Niemiecki językoznawca Heinrich Adamy swoim dziele o nazwach miejscowości na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu wymienia nazwę miasta Sroda zanotowaną w dokumencie z 1208 roku, podając jej znaczenie Mittwochmarkt (im Burgflecken) oznaczającą „targi odbywające się w środy na dziedzińcu zamkowym”[6].

Polską nazwę Nowy Targ oraz niemiecką Neumarkt w książce „Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej” wydanej w Głogówku w 1847 wymienił śląski pisarz Józef Lompa[7].

Obecna nazwa została administracyjnie zatwierdzona 7 maja 1946[8].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Środa Śląska historycznie leży na Dolnym Śląsku, na Nizinie Śląskiej. Miasto znajduje się na wysokości od 103 do 144 m n.p.m.[potrzebny przypis]

Przez miasto przepływa rzeka Średzka Woda, lewy dopływ Odry.

Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 14,94 km²[9].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Środa Śląska rozwinęła się jako osada targowa położona na dawnym szlaku handlowym, nazywana była Nowym Targiem (niem. Neumarkt). Ok. 1210 Henryk I Brodaty osadził tu na prawie flamandzkim kolonistów z krajów niemieckich. Przed 1214 otrzymała magdeburskie prawo miejskie, które po wielu zmianach i modyfikacjach stało się tzw. prawem średzkim, przyjętym przez wiele miast. W 1231 zmarł tu na wygnaniu Władysław III Laskonogi, książę wielkopolski i krakowski. Do XIII w. miasto należało do księstwa wrocławskiego. Książę legnicki Bolesław II Rogatka zwany Łysym włączył w 1245 Środę Śląską do księstwa legnickiego, w murach kościoła św. Andrzeja Apostoła w 1248 z polecenia księcia legnickiego Bolesława II Rogatki spalono 500 mieszczan za sprzyjanie Henrykowi III Białemu. W XIII w. miasto było centrum handlu solą na Śląsku, rozwijało się też tkactwo. W tym okresie istniał również szpital dla trędowatych. W XIV w. miasto weszło w skład księstwa świdnickiego, a następnie od 1392 pod panowanie Czech. Ok 1465 urodził się tu Wawrzyniec Korwin, pierwszy polski geograf. W XV w. nastąpił rozwój uprawy winorośli, a następnie browarnictwa i winiarstwa. W 1526 miasto dostało się pod panowanie Habsburgów, było wówczas jednym ze śląskich ośrodków anabaptyzmu. Podczas wojny trzydziestoletniej w 1632 miasto zajęły i zniszczyły wojska saskie, następnie zostało zdobyte przez Szwedów i na rozkaz mjr. Stalhaussa w 1640 spalone. W XVIII w. powstała manufaktura tabaczna, w 1742 Środa Śląska znalazła się w państwie pruskim. Od 1844 połączenie kolejowe z Legnicą i Wrocławiem, od II połowy XIX w. lokalny ośrodek gospodarczy. Podczas II wojny światowej funkcjonowały dwa jenieckie oddziały robocze obozu w Zgorzelcu. W styczniu 1945 na terenie rzeźni miejskiej przy ulicy Malczyckiej hitlerowcy dokonali egzekucji 93 więźniów (w tym 56 Polaków) obozu Dyhrenfurth w Brzegu Dolnym, których pędzono w marszu śmierci do obozu macierzystego Gross Rosen. Podczas walk 9 lutego 1945 zniszczone w 30%. W czasach Polski Ludowej stało się lokalnym centrum handlowo-usługowym, działała tu fabryka mebli, kafli i materiałów budowlanych[10]. W 1985 i 1988 odkryto w mieście skarb średzki[11].

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

W podstrefie Legnickiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej znalazło swoje siedziby kilka przedsiębiorstw branży motoryzacyjnej (automotive) oraz logistycznej.

Obecnie (stan na 27.02.2017 r.) w LSSE (podstrefa Środa Śl.):

  • Rotom Polska Sp. z o.o.[12][13]
  • Voestalpine Rotec Sp. z o.o.
  • Cropu Polska Sp. z o.o.
  • HMT Heldener Metalltechnik Polska Sp. z o.o. & Co. Sp.K.
  • Schürholz Polska Sp. z o.o.
  • Fiuka Polska Sp. z o.o.
  • VIA Technika Obróbki Powierzchniowej Sp. z o.o.
  • Industrial Brush Manufacturers Sp. z o.o.
  • Vorwerk Dichtungssysteme Polska Sp. z o.o.
  • Schweiker Sp. z o.o.
  • RENTARS Sp. z o.o.
  • Vibracoustic Polska sp. z.o.o.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Kościół pw. św. Andrzeja, (XIII w., 1388 r., 1670 r., 1830 r.)
Mury miejskie i fosa, (XIII–XIV w.)
Ratusz, obecnie Muzeum Regionalne w jego zbiorach Skarb średzki m.in. Korona średzka z przeł. XIII i XIV w.

Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są[14]:

  • ośrodek historyczny miasta. Układ centrum jest starszy niż kolonizacja na prawie niemieckim
  • kościół par. pw. św. Andrzeja, z XIII w., 1388 r., 1670 r., 1830 r.
  • cmentarz kościelny
  • cmentarz parafialny z mogiłami 1971 żołnierzy radzieckich, którzy polegli podczas walk o miasto w lutym 1945
  • pomnik upamiętniający egzekucję 93 więźniów obozu Dyhrenfurth rozstrzelanych na terenie rzeźni miejskiej przy ulicy Malczyckiej 1.
  • dzwonnica, z pierwszej połowy XV w., przebudowana w końcu XVI w.
  • ogrodzenie murowane z bramą, z XVI w.
  • kościół szpitalny, obecnie pomocniczy pw. NMP, z 1220 r., przebudowany w XVII/XVIII w., 1871 r.
  • zespół klasztorny franciszkanów, ul. Kościuszki 60
  • ruina zamku, ul. Cmentarna, z drugiej połowy XIII do XIV w.
  • mury obronne, z końca XIII–XIV w.
  • ratusz, obecnie muzeum, z drugiej połowy XIV w., XV w., XVI w., 1791 r., XIX/XX w.
  • zespół pałacowy, z lat 1860–70
  • poczta, ul. Kolejowa 25, z lat 1886–1888
  • dom, ul. Parkowa 1, z 1898 r.

Oświata[edytuj | edytuj kod]

  • Szkoła Podstawowa im. Władysława Broniewskiego
  • Powiatowy Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 1 im. Mikołaja Kopernika
  • Powiatowy Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 2 im. Wincentego Witosa
  • Jednoroczna Policealna Szkoła Edukacji Innowacyjnej oraz LO dla Dorosłych
  • Ośrodek Szkolno-Wychowawczy

Święto Wina w Mieście Skarbów[edytuj | edytuj kod]

Święto Wina, 2010 r.

Od kilku lat odradzają się na nowo tradycje winiarskie w gminie. Już od czasów średniowiecza produkcja wina w Środzie Śląskiej miała istotne znaczenie dla miasta i okolic oraz okolicznych mieszkańców, co dokumentuje herb miasta, na którym widoczne są winne grona, uprawiane w okolicy.

Zapomniana przez wiele lat tradycja odżyła na nowo i od 2005 roku, w każdy drugi weekend września, organizowane jest Święto Wina w Mieście Skarbów. Święto jest imprezą dwudniową. Pierwszy dzień poświęcony jest konferencji winoroślarzy i winiarzy, mającej na celu poszerzanie wiedzy i wymianę doświadczeń w zakresie uprawy winorośli i kultury winiarskiej. Drugiego dnia organizowany jest festyn etniczno-historyczny. Istotnym punktem festynu jest jarmark o charakterze średniowiecznego targu, na którym odbywa się prezentacja win i produktów lokalnych oraz pokaz dawnej sztuki rzemieślniczej. Uroczysty charakter święta podkreślają historyczne stroje przedstawicieli władz lokalnych i uczestników festynu[15].

Transport[edytuj | edytuj kod]

Obrzeżami Środy Śląskiej, po obwodnicy przebiega droga krajowa nr 94. Swój początek w mieście bierze droga wojewódzka nr 346, która pozwala na ominięcie Wrocławia w ciągu drogi 94 między Prochowicami a Oławą. Droga ta stanowi także dojazd do autostrady A4 (zjazd w Kątach Wrocławskich).

4 km od centrum miasta znajduje się przystanek kolejowy Środa Śląska, na którym zatrzymują się pociągi osobowe Kolei Dolnośląskich w kierunku Wrocławia Głównego i Węglińca. W roku 2018 uruchomiono w mieście i okolicach Średzką Komunikację Publiczną obsługującą linie miejskie (melexami) i podmiejskie (autobusami). Połączenia z Wrocławiem umożliwiają przewoźnicy prywatni.

Klimat (1979–2013)[edytuj | edytuj kod]

Średnie miesięczne ciśnienie atmosferyczne waha się od 1014,5 hPa (IV) do 1018,8 hPa (I), największy zanotowany wzrost ciśnienia 24 hPa, największy spadek 29 hPa[16].

Średnia roczna prędkość wiatru wynosi 3,8 m/s. Najmniejsze średnie zachmurzenie osiąga 48% (VIII), największe 75% (XII), średnie roczne 61%[17].

Średnia roczna temperatura powietrza osiąga +8,9 °C. W przebiegu rocznym najchłodniejszy jest styczeń (–0,8 °C), najcieplejszy lipiec (+18,7 °C). Najwyższą maksymalną temperaturę zanotowano 10 sierpnia 1992 (+37,2 °C), najniższą temperaturę minimalną 12 stycznia 1987 (–28,9 °C)[16].

Absolutna amplituda temperatury powietrza osiągnęła 66,1 °C. W ciągu roku występuje 45 dni gorących, czyli takich, w których maksymalna temperatura przekracza 25 °C, z czego 8 to dni upalne z temperaturą powyżej 30 °C; czasami zdarzają się w Środzie Śląskiej dni bardzo upalne, podczas których maksymalna temperatura przekracza 35 °C. Najdłuższe fale upałów nad miastem wystąpiły:

  • 6–11 VIII 1992 r. (6 dni)
  • 22 VII – 2 VIII 1994 r. (12 dni)
  • 18–28 VII 2006 r. (11 dni)
  • 25–29 VII 2008 r. (5 dni)
  • 10–17 VII 2010 r. (8 dni)[16]

Najwięcej dni upalnych (z temperaturą maksymalną powyżej 30 °C) zanotowano w 1994 r. – aż 23 dni, z czego 14 w lipcu 1994. Tzw. tropikalne noce, kiedy temperatura minimalna nie spada poniżej 20 °C, praktycznie nie zdarzają się w Środzie Śląskiej. Najwyższą minimalną temperaturę w mieście zanotowano 29 VII 2013 r. i było to 20,3 °C[16].

Dni mroźnych, z ujemną temperaturą maksymalną (poniżej 0 °C) jest w Środzie Śląskiej tylko 25 rocznie. Średnia roczna suma opadu wynosi 511 mm[16].

Największe średnie miesięczne sumy opadu 82 mm (VII), najmniejsze 24 mm (II). Notowanych jest średnio 105 dni z opadem w roku (z maksimum w lecie)[16].

Średnia temperatura i opady dla Środy Śląskiej
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Roczna
Rekordy maksymalnej temperatury [°C] 14.9 18.8 22.0 30.0 31.6 34.8 36.8 37.2 30.2 26.1 19.3 15.2 37,2
Średnie temperatury w dzień [°C] 2.2 3.5 8.4 14.4 19.8 22.4 24.5 24.4 19.4 14.1 7.4 3.5 13,7
Średnie dobowe temperatury [°C] -0.9 -0.1 3.8 8.7 13.9 16.8 18.7 18.3 13.9 9.2 4.0 0.6 8,9
Średnie temperatury w nocy [°C] -4.2 -3.6 -0.3 3.1 7.7 11.2 12.9 12.4 8.9 4.7 0.7 -2.4 4,3
Rekordy minimalnej temperatury [°C] -28.9 -25.7 -16.5 -6.4 -2.6 1.5 5.4 4.3 0.3 -7.5 -15.7 -22.9 −28,9
Opady [mm] 27 24 32 31 52 63 82 62 45 29 32 31 511
Średnia liczba dni z opadami 8 8 8 7 10 11 11 9 9 7 8 9 105
Źródło: Na podstawie 35-lecia 1979–2013[18]

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Piramida wieku mieszkańców Środy Śląskiej w 2014 roku[19].
Piramida wieku Sroda Slaska.png

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Gminą partnerską dla Środy Śląskiej jest od 2001 roku gmina Saterland w Niemczech. Umowę partnerską zawarto na bazie zapoczątkowanych wcześniej, intensywnych kontaktów szkolnych oraz prowadzonych regularnie 2 razy w roku (październik w Polsce, maj – w Niemczech), od 1997 roku do dnia dzisiejszego wymian młodzieży z obydwu gmin. Ponadto gmina, jak też szkoły uczestniczą w wielu wspólnych projektach UE. Nawiązana została współpraca i jest ona wciąż rozwijana i poszerzana pomiędzy wieloma stowarzyszeniami w obydwu gminach. Bardzo intensywnie prowadzona jest współpraca pomiędzy strażami pożarnymi: OSP Bukówek oraz Ramsloh. Prężnie rozwijają się kontakty pomiędzy szkołami, organizacjami PCK oraz DRK. Także koła Gospodyń wiejskich od lat prowadzą ożywioną współpracę z organizacją Landfrauen Saterland. W 2007 roku gmina Środa Śląska za współpracę partnerską z Saterlandem otrzymała wyróżnienie i Nagrodę Komisji Środowiska, Rolnictwa oraz Spraw Lokalnych Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy „Dyplom Europy” za osiągnięcia na wielu płaszczyznach w dziedzinie współpracy pomiędzy gminami[20]. W 2011 przyznano Gminie Środa Śląska, a także inicjatorom: Peterowi Zieglerowi i Sławomirowi Siwerskiemu Dyplomu Uznania[21] za osiągnięcia w dziedzinie współpracy pomiędzy Gminami Saterland i Środa Śląska z okazji XX-lecia powstania Polsko-Niemieckiej Współpracy Młodzieży w Poczdamie i Warszawie[20]. W dniu 8 czerwca 2012 roku gmina podpisała kolejna Umowę Partnerską z gminą położoną w Czechach – Štěpánov. Podczas Święta Wina w dniu 7 września 2012 roku, po podpisaniu umowy do grona gmin partnerskich dołączyła jeszcze Kamionka Buska, leżąca na Ukrainie.

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Kościół pw. św. Podwyższenia Krzyża, (XIV w., XIX/XX w., 1933–35)

Honorowi obywatele[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Honorowi obywatele Środy Śląskiej.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Wyniki badań bieżących - Baza Demografia - Główny Urząd Statystyczny, demografia.stat.gov.pl [dostęp 2020-07-15].
  2. Neumarkt, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VII: Netrebka – Perepiat, Warszawa 1886, s. 310.
  3. Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis online.
  4. H. Markgraf, J. W. Schulte, „Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis”, Breslau 1889.
  5. Detlef Haberland: Die „Silesiographia” und „Breslo-Graphia” von Nicolaus Henel von Hennenfeld. Arkadiusz Cencora, Diana Codogni-Łańcucka. Wrocław: Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu, 2011, s. 179. ISBN 978-83-910595-2-4.
  6. Heinrich Adamy, Die schlesischen Ortsnamen, ihre Entstehung und Bedeutung. Ein Bild aus der Vorzeit, wyd. 2, Breslau: Verlag von Priebatsch’s Buchhandlung, 1888, s. 9, OCLC 456751858 (niem.).
  7. Józef Lompa, „Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej”, Głogówek 1847, s. 20.
  8. Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. nr 44, poz. 85).
  9. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2013-07-26. ISSN 1505-5507.
  10. Janusz Czerwiński, Ryszard Chanas, Dolny Śląsk - przewodnik, Warszawa: Wyd. Sport i Turystyka, 1977, s. 399.
  11. Słownik geograficzno-krajoznawczy Polski, PWN, Warszawa 1998, ISBN 83-01-12677-9 s. 835-836
  12. Jakie firmy działają między Wrocławiem a Środą Śląską, „Gazetawroclawska.pl” [dostęp 2017-02-27] (pol.).
  13. Nowy inwestor w Komornikach [dostęp 2017-02-27] [zarchiwizowane z adresu 2017-02-28] (pol.).
  14. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 156. [dostęp 2012-10-07].
  15. Środa Śląska – Portal informacyjny.
  16. a b c d e f E-OBS (ang.). European Climate Assessment & Dataset.
  17. Climate Reanalyzer (ang.). Climate Change Institute & University of Main.
  18. European Climate Assessment & Dataset. [dostęp 2014-08-27].
  19. Środa Śląska w liczbach, Polska w liczbach [dostęp 2016-01-06] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  20. a b Środa Śl. – Portal informacyjny. srodaslaska.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-06-01)]..
  21. W DZIESIĄTĄ ROCZNICĘ WSPÓŁPRACY PARTNERSKIEJ. lokalna gazeta ROLAND. [dostęp 2015-01-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-04)].
  22. Strona Kościoła Zielonoświątkowego w RP – Baza adresowa zborów. [dostęp 2015-12-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-12-22)].
  23. Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy 15 lipca 1992 s. 26 Zbieranie „kosztowności” w Polsce (Pionierzy torują drogę).
  24. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-12].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]